«Μα δεν τον Γνώριζες». Γιατί Πενθούμε Τόσο Έναν Αγαπημένο Καλλιτέχνη;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Όταν ο θάνατος ενός ανθρώπου που δεν γνωρίσαμε ποτέ, μοιάζει παράξενα προσωπικός. Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη προκάλεσε σε πολλούς ανθρώπους μια αντίδραση που ίσως ακόμη και οι ίδιοι δυσκολεύτηκαν να εξηγήσουν.

Θλίψη, κλάμα, σοκ, ένα παράξενο αίσθημα κενού. Για κάποιους, η είδηση έμοιαζε να αφορά έναν άνθρωπο πολύ πιο κοντινό από έναν καλλιτέχνη που γνώριζαν μόνο μέσα από τα τραγούδια και τη δημόσια παρουσία του.

Τότε λοιπόν προκύπτει σχεδόν αυθόρμητα η ερώτηση: «Γιατί με πονάει τόσο; Δεν τον γνώριζα καν». Ίσως όμως αυτό να μην είναι το σωστό ερώτημα.
Γιατί δεν χρειάζεται να έχουμε γνωρίσει προσωπικά έναν άνθρωπο για να έχει αποκτήσει θέση στην προσωπική μας ιστορία.

Όταν ένας «ξένος» δεν είναι πραγματικά ξένος

Στην ψυχολογία χρησιμοποιείται ο όρος παρακοινωνική σχέση για να περιγράψει τον συναισθηματικό δεσμό που μπορεί να αναπτυχθεί με ένα δημόσιο πρόσωπο.
Πρόκειται για μια σχέση χωρίς αμοιβαιότητα, γνωρίζουμε τη φωνή ενός καλλιτέχνη, τα τραγούδια του, τις εκφράσεις του, τον τρόπο που μιλά, συνεντεύξεις και κομμάτια της ζωής του, ενώ εκείνος δεν γνωρίζει προσωπικά εμάς. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το συναίσθημα που δημιουργείται είναι λιγότερο πραγματικό.

Όταν ένας άνθρωπος βρίσκεται για χρόνια μέσα στην καθημερινότητα μας, έστω από απόσταση, αποκτά οικειότητα. Στην περίπτωση ενός τραγουδιστή αυτή η παρουσία μπορεί να είναι ακόμη πιο έντονη, γιατί η μουσική μπαίνει σε πολύ προσωπικές στιγμές, σε έρωτες, χωρισμούς, παρέες, ταξίδια, νύχτες, γιορτές, μοναξιά, μετανάστευση, δύσκολες περιόδους. Με τον χρόνο μπορεί να δημιουργηθεί ακόμη και μια σιωπηρή αίσθηση ότι αυτός ο άνθρωπος θα βρίσκεται πάντα εκεί.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν ενισχύσει ακόμη περισσότερο αυτή την αίσθηση εγγύτητας. Οι δημόσιες προσωπικότητες δεν υπάρχουν πλέον μόνο όταν εμφανίζονται στην τηλεόραση ή κυκλοφορούν έναν δίσκο. Βρίσκονται σχεδόν καθημερινά στην οθόνη μας. Βλέπουμε στιγμές από τη ζωή τους, ακούμε τις σκέψεις τους και κάποιες φορές έχουμε ακόμη και την ψευδαίσθηση μιας πιο προσωπικής επαφής. Έτσι, όταν αυτή η παρουσία διακόπτεται οριστικά, το αίσθημα αποσύνδεσης μπορεί να είναι πολύ πιο έντονο από όσο θα περιμέναμε.

Δεν συνδεόμαστε μόνο με τον άνθρωπο, αλλά και με αυτό που συμβολίζει

Η σχέση με έναν καλλιτέχνη δεν βασίζεται μόνο στο ποιος είναι πραγματικά εκείνος. Συχνά βασίζεται και σε αυτό που αντιπροσωπεύει για εμάς. Μπορεί να βλέπουμε σε ένα δημόσιο πρόσωπο κάτι που θαυμάζουμε, κάτι που θα θέλαμε να είμαστε ή ακόμη ένα κομμάτι του εαυτού μας που δεν έχουμε μπορέσει να εκφράσουμε. Για κάποιον μπορεί να συμβολίζει ελευθερία, αντισυμβατικότητα, δύναμη, ευαισθησία, επιτυχία ή μια συγκεκριμένη στάση απέναντι στη ζωή.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα δημόσιο πρόσωπο μπορεί ακόμη και να πάρει συμβολικά έναν ρόλο καθοδήγησης ή συντροφικότητας. Δεν γνωρίζει ότι το κάνει, αλλά ο άνθρωπος απέναντι μπορεί να έχει στραφεί στη μουσική, στα λόγια ή στην παρουσία του σε δύσκολες στιγμές και να έχει αντλήσει από αυτά παρηγοριά, δύναμη ή έμπνευση. Γι’ αυτό και η απώλεια δεν αφορά πάντοτε μόνο τον πραγματικό άνθρωπο. Αφορά και όλα όσα είχαμε τοποθετήσει επάνω του ως νόημα.

Η μουσική θυμάται μαζί μας

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που κάνει την απώλεια ενός τραγουδιστή ιδιαίτερη. Η μουσική συνδέεται πολύ ισχυρά με την αυτοβιογραφική μνήμη. Ένα τραγούδι μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να μας μεταφέρει σε μια συγκεκριμένη ηλικία. Σε έναν άνθρωπο που κάποτε αγαπήσαμε. Σε ένα αυτοκίνητο. Σε ένα καλοκαίρι. Σε μια παρέα που δεν υπάρχει πια με την ίδια μορφή. Σε έναν χωρισμό. Σε μια περίοδο κατά την οποία η ζωή μας ήταν εντελώς διαφορετική.

Και όταν ένας καλλιτέχνης έχει παρουσία δεκαετιών, τα τραγούδια του μπορεί να έχουν διατρέξει πολλές διαφορετικές εκδοχές του ίδιου ανθρώπου. Γι’ αυτό, όταν πεθαίνει, μπορεί να μην πενθούμε μόνο εκείνον. Μπορεί να πενθούμε τον εαυτό που ήμασταν όταν τον πρωτοακούσαμε. Ανθρώπους που ήταν τότε δίπλα μας. Σχέσεις που τελείωσαν. Εποχές που πέρασαν. Μια νεότητα που δεν επιστρέφει.

Ο θάνατός του γίνεται ξαφνικά και μια υπενθύμιση του χρόνου. Ένας άνθρωπος που υπήρχε στο φόντο της ζωής μας για χρόνια δεν υπάρχει πια. Και μαζί με αυτή τη συνειδητοποίηση έρχεται μερικές φορές και μία πιο δύσκολη, ούτε εμείς είμαστε πια εκείνοι που ήμασταν τότε. Ίσως γι’ αυτό ο πόνος μπορεί να μοιάζει δυσανάλογος με μια σχέση που, αντικειμενικά, δεν υπήρξε ποτέ. Γιατί αυτό που χάθηκε δεν βρίσκεται μόνο έξω από εμάς. Βρίσκεται και μέσα στη δική μας ιστορία.

«Μα δεν τον ήξερες»

Το πένθος για ένα δημόσιο πρόσωπο έχει ακόμη μία ιδιαιτερότητα, συχνά δεν αναγνωρίζεται από τους γύρω μας. «Γιατί κάνεις έτσι;» «Δεν ήταν δικός σου άνθρωπος.» «Ούτε καν τον είχες γνωρίσει.» Στην ψυχολογία υπάρχει ο όρος μη αναγνωρισμένο πένθος (disenfranchised grief) για να περιγράψει μορφές απώλειας που δεν αναγνωρίζονται ή δεν θεωρούνται από το κοινωνικό περιβάλλον αρκετά «δικαιολογημένες» ώστε να πενθηθούν.

Έτσι, εκτός από τη θλίψη, μπορεί να εμφανιστεί και αμηχανία ή ακόμη και ενοχή: «Μήπως υπερβάλλω; Γιατί το παίρνω τόσο βαριά;» Όμως η ένταση ενός συναισθήματος δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τον επίσημο τίτλο μιας σχέσης. Καθορίζεται και από τη θέση που είχε ένας άνθρωπος, μια παρουσία ή ένα έργο μέσα στον προσωπικό μας κόσμο. Το γεγονός ότι μια σχέση ήταν μονόπλευρη δεν σημαίνει ότι και η επίδραση της ήταν ανύπαρκτη.

Γιατί θέλουμε ξαφνικά να ακούμε ξανά όλα τα τραγούδια

Μετά την είδηση ενός τέτοιου θανάτου είναι συνηθισμένο να επιστρέφει κανείς επίμονα στη μουσική του καλλιτέχνη. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι εγκλωβίζεται στη θλίψη. Η μουσική μπορεί να λειτουργήσει σαν γέφυρα ανάμεσα στο παρόν και στο παρελθόν. Μας επιτρέπει να επιστρέψουμε σε αναμνήσεις, να συνδεθούμε με ανθρώπους και περιόδους της ζωής μας και να αρχίσουμε να κατανοούμε τι ακριβώς είναι αυτό που χάσαμε.

Η νοσταλγία, άλλωστε, δεν είναι μόνο λύπη για κάτι που πέρασε. Μπορεί να λειτουργήσει ως ένας τρόπος συνέχειας, να συνδέσει εκείνον που ήμασταν τότε με εκείνον που είμαστε σήμερα. Το ίδιο μπορούν να κάνουν και οι κοινές αναμνήσεις. Η συζήτηση με ανθρώπους που αισθάνονται παρόμοια, η ανταλλαγή τραγουδιών ή ιστοριών και ακόμη και οι δημόσιοι αποχαιρετισμοί λειτουργούν πολλές φορές σαν μικρές τελετουργίες πένθους. Αναγνωρίζουν ότι αυτός ο άνθρωπος υπήρξε σημαντικός, έστω και με έναν διαφορετικό τρόπο.

Χρειάζεται να «δικαιολογούμε» το πένθος μας;

Όχι. Χρειάζεται όμως να του επιτρέπουμε να υπάρχει χωρίς να το υποτιμούμε και χωρίς να το μεγεθύνουμε τεχνητά. Η θλίψη, το κλάμα, η δυσπιστία, το αίσθημα κενού, η ανάγκη να ακούσουμε ξανά τη μουσική ή να μοιραστούμε αναμνήσεις μπορούν να αποτελούν φυσιολογικές αντιδράσεις στην απώλεια. Κάθε απώλεια μάς φέρνει επίσης, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, αντιμέτωπους με τη δική μας θνητότητα.

Ο θάνατος ενός ανθρώπου που έμοιαζε για χρόνια σταθερός, αναγνωρίσιμος και σχεδόν «πάντα εκεί» διακόπτει για λίγο την ψευδαίσθηση ότι ορισμένα πράγματα θα παραμένουν αναλλοίωτα.

Και αυτό μπορεί να μας κάνει να κοιτάξουμε διαφορετικά και τη δική μας ζωή. Αν η θλίψη είναι πολύ έντονη, βοηθά να της δοθεί χρόνος, να μιλήσουμε με ανθρώπους που μπορούν να την καταλάβουν και να αναρωτηθούμε όχι μόνο «γιατί πονάω;», αλλά και «τι αντιπροσώπευε αυτός ο άνθρωπος για μένα;».

Αν, αντίθετα, η αντίδραση επιμένει σε τέτοιο βαθμό ώστε να επηρεάζει σοβαρά τον ύπνο, τη διατροφή, την εργασία ή την καθημερινή λειτουργικότητα, μπορεί να αξίζει να αναζητηθεί επαγγελματική υποστήριξη, ιδιαίτερα γιατί μια φαινομενικά μακρινή απώλεια μπορεί μερικές φορές να ενεργοποιήσει παλαιότερες και πολύ πιο προσωπικές απώλειες.

Και ίσως τελικά εκεί βρίσκεται η απάντηση στην αρχική ερώτηση: «Πώς γίνεται να πονάω τόσο για κάποιον που δεν γνώρισα ποτέ;»

Μπορεί να μη γνωρίζαμε προσωπικά τον Γιώργο Μαζωνάκη. Γνωρίζαμε όμως πολύ καλά τις στιγμές της δικής μας ζωής στις οποίες ήταν παρών.
Και όταν φεύγει ένας καλλιτέχνης που υπήρξε για χρόνια μέρος του soundtrack της ζωής μας, δεν αποχαιρετούμε μόνο τον ίδιο. Αποχαιρετούμε και ένα κομμάτι της ζωής που κάποτε ζήσαμε με τα τραγούδια του.

Πηγές:

Cohen, E. L., & Hoffner, C. (2016). Finding meaning in a celebrity’s death: The relationship between parasocial attachment, grief, and sharing educational health information related to Robin Williams on social network sites. Computers in Human Behavior, 65, 643-650.

Hoffner, C. A., & Bond, B. J. (2022). Parasocial relationships, social media, & well-being. Current opinion in psychology, 45, 101306.

Jakubowski, K., & Ghosh, A. (2021). Music-evoked autobiographical memories in everyday life. Psychology of music, 49(3), 649-666.

Janata, P., Tomic, S. T., & Rakowski, S. K. (2007). Characterisation of music-evoked autobiographical memories. Memory, 15(8), 845-860.

Nawaz, S., & Omigie, D. (2025). Qualities of music-evoked autobiographical memories are associated with auditory features of the memory-evoking music. Plos one, 20(8), e0329072.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.