Σκύλος ή Άνθρωπος; Μήπως Αγαπάμε τους Σκύλους Επειδή οι Άνθρωποι Είναι πιο Δύσκολοι;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Κρυφές συναισθηματικές ανάγκες μπορεί μερικές φορές να επηρεάζουν και να διαστρεβλώνουν τη σχέση μας με τα κατοικίδιά μας. Για πολλούς από εμάς, οι σκύλοι είναι πραγματικά μέλη της οικογένειας.

Η Fistikeh, για παράδειγμα, έχει στην καρδιά μου μια θέση παρόμοια με αυτή που θα είχε ένα μικρό παιδί. Κάθε μέρα τη βγάζω έξω για τις ανάγκες της, φροντίζω να έχει φάει και προσέχω να παίζει με παιχνίδια που είναι ασφαλή για εκείνη.

Νιώθω καθημερινά ευγνωμοσύνη για τη χαρά και την ανεμελιά που φέρνει στο σπίτι μας. Η προθυμία της να είναι κοντά μου, η χαρά της όταν επιστρέφω από τη δουλειά, η έκφραση της και ο ενθουσιασμός της κάνουν όλη τη φροντίδα να αξίζει τον κόπο. Παράλληλα, όμως, προσπαθώ να της δείχνω τον ίδιο σεβασμό που αξίζει και σε ένα παιδί, να μην της ζητώ να με «κρατήσει όρθια» συναισθηματικά, όταν είναι δική μου ευθύνη να στηρίξω τον εαυτό μου.

Όταν ο σκύλος μπαίνει στο οικογενειακό σύστημα

Οι σχέσεις μέσα σε μια οικογένεια και οι σχέσεις μας με τους σκύλους που αποτελούν μέρος της μπορεί να γίνουν περίπλοκες. Στο ιδανικό σενάριο, οι γονείς λειτουργούν ως ασφαλείς και αξιόπιστες φιγούρες δεσμού, φροντίζοντας πρωτίστως για τις σωματικές και ψυχολογικές ανάγκες των μελών της οικογένειας. Γονείς και παιδιά λειτουργούν μαζί ως ένα συνεκτικό οικογενειακό σύστημα. Η θεωρία των συστημάτων μας λέει ότι κάθε οικογένεια αναπτύσσει τις δικές της προσδοκίες, συχνά άγραφους κανόνες και μια ιδιαίτερη ισορροπία αλληλοεξαρτώμενων ρόλων και σχέσεων. Οι τρόποι με τους οποίους σχετίζονται τα μέλη μεταξύ τους μπορεί μάλιστα να μεταδίδονται από γενιά σε γενιά.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τον σκύλο μας ως μέλος της οικογένειας. Η σχέση μπορεί να είναι ισορροπημένη και ωφέλιμη και για τις δύο πλευρές. Μπορεί όμως, χωρίς να το καταλάβουμε, να εξελιχθεί σε μια πιο περίπλοκη οικογενειακή δυναμική. Να αρχίσουμε, για παράδειγμα, να βασιζόμαστε υπερβολικά στο κατοικίδιό μας για αγάπη, συντροφικότητα, αίσθηση ταυτότητας, ασφάλεια ή συναισθηματική ανακούφιση.

Μήπως ζητάμε από τον σκύλο να μας φροντίσει;

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, ένα μικρό παιδί εξαρτάται από έναν μεγαλύτερο, δυνατότερο και πιο έμπειρο ενήλικα για φροντίδα, καθοδήγηση και προστασία. Μερικές φορές, όμως, ο γονέας δεν είναι διαθέσιμος να αναλάβει αυτές τις ευθύνες, για παράδειγμα λόγω εξάρτησης, ασθένειας ή υπερβολικών επαγγελματικών υποχρεώσεων.

Όταν ο γονέας απουσιάζει συναισθηματικά ή χρειάζεται ο ίδιος κάποιον να τον φροντίσει, το παιδί, έχοντας ελάχιστες άλλες επιλογές, προσπαθεί να καλύψει το κενό και να φροντίσει εκείνον που κανονικά θα έπρεπε να το προστατεύει. Αυτή η ψυχολογική αντιστροφή ρόλων ονομάζεται γονεοποίηση (parentification). Το παιδί αναλαμβάνει ευθύνες που ανήκουν στον γονέα και αναγκάζεται να μεγαλώσει νωρίτερα απ’ όσο θα έπρεπε. Η επιβάρυνση αυτή μπορεί αργότερα να συνδέεται με χρόνιο άγχος ή δυσκολία εμπιστοσύνης στους άλλους.

Παρόμοιες δυναμικές μπορεί να εμφανιστούν και στη σχέση μας με τους σκύλους. Οι σκύλοι υπηρεσίας επιλέγονται και εκπαιδεύονται ειδικά ώστε να προσφέρουν συγκεκριμένη υποστήριξη. Υπάρχουν όμως συνηθισμένα κατοικίδια που καταλήγουν, χωρίς να έχουν επιλεγεί ή εκπαιδευτεί γι’ αυτό, να παίζουν τον ρόλο ενός ζώου συναισθηματικής υποστήριξης.

Ο άνθρωπος τους μπορεί να εξαρτάται από τον σκύλο για παρηγοριά, σταθερότητα ή για να ρυθμίζει τα συναισθήματά του. Χωρίς πρόθεση, μπορεί έτσι να απομακρύνεται από ανθρώπινες σχέσεις που θα μπορούσαν επίσης να του προσφέρουν στήριξη και να αναζητά συνεχώς ανακούφιση μέσα από το άγγιγμα του ζώου, να το αγκαλιάζει, να το χαϊδεύει ή να το κρατά σφιχτά για να νιώσει ο ίδιος καλύτερα.

Την ίδια στιγμή, μπορεί να μην αντιλαμβάνεται πόσο άβολα ή πιεσμένα νιώθει το ζώο από αυτή τη συνεχή επαφή. Σε έναν σκύλο που έχει τοποθετηθεί σε έναν τέτοιο «γονεϊκό» ρόλο μπορεί, έμμεσα, να ανατίθενται ακόμη και αποφάσεις ή ευθύνες που δεν του αναλογούν. Για παράδειγμα, να περιμένουμε από εκείνον να αποφασίσει πώς θα αντιδράσει απέναντι σε έναν άγνωστο, αντί ο άνθρωπος να αναλάβει τον ρόλο της καθοδήγησης και της προστασίας. Είναι αντίστοιχο με το να περιμένουμε από ένα παιδί να προστατεύσει την οικογένεια, ενώ αυτή είναι ευθύνη του μεγαλύτερου και πιο ικανού ενήλικα.

Όταν η αγάπη θολώνει τα όρια

Μερικές φορές οι γονείς βλέπουν τόσο έντονα τον εαυτό τους μέσα στο παιδί τους, ώστε ξεχνούν ότι το παιδί είναι ένας ξεχωριστός άνθρωπος, με δικά του συναισθήματα και ανάγκες. Αυτή η ψυχολογική δυναμική ονομάζεται enmeshment, δηλαδή συναισθηματική συγχώνευση ή υπερβολική εμπλοκή. Η αγάπη μέσα σε μια τέτοια σχέση μπορεί να γίνει πιεστική, επειδή ο γονέας επιζητά υπερβολική εγγύτητα και εμπλέκεται σχεδόν σε κάθε πλευρά της ζωής του παιδιού. Τα συναισθηματικά όρια θολώνουν. Για το παιδί, αυτή η εμπειρία μπορεί να γίνει ασφυκτική, να περιορίσει την αυτονομία του και να αυξήσει το άγχος του.

Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί όταν ένας άνθρωπος ταυτίζεται υπερβολικά με τον σκύλο του. Μπορεί, χωρίς να το συνειδητοποιεί, να ελέγχει υπερβολικά τη συμπεριφορά του ζώου και να δυσκολεύεται να δεχτεί ότι ο σκύλος είναι ένα ξεχωριστό ον, με δικές του ανάγκες, επιθυμίες, στόχους και έναν δικό του τρόπο να αντιλαμβάνεται το περιβάλλον. Μπορεί έτσι να αρχίσει να βλέπει στον σκύλο μόνο όσα περιμένει ή θέλει να δει. Αυτό γίνεται ακόμη εντονότερο όταν δεν γνωρίζει καλά τη γλώσσα του σώματος και τα σήματα επικοινωνίας των σκύλων και ταυτόχρονα, κουβαλά ο ίδιος ανεπεξέργαστο τραύμα ή έντονες συναισθηματικές ανάγκες.

Όταν η ανάγκη να σώσουμε γίνεται ανάγκη δική μας

Οι άνθρωποι με ιδιαίτερα θολά συναισθηματικά όρια με τα ζώα μπορεί επίσης να διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να εμπλακούν σε δραστηριότητες διάσωσης που σταδιακά εξελίσσονται ακόμη και σε παθολογική συσσώρευση ζώων (animal hoarding). Δεν έχουν απαραίτητα κακές προθέσεις. Αντιθέτως, συχνά ξεκινούν από μεγάλη αγάπη και ανάγκη να φροντίσουν. Η κρίση τους, όμως, μπορεί να επηρεάζεται από μια ακραία ανάγκη να σώζουν, η οποία μπορεί να συνδέεται με παιδικά τραύματα, ανεπίλυτες ανάγκες δεσμού και μια προσπάθεια να ανακουφίσουν, μέσα από τη φροντίδα του ζώου, τον δικό τους ψυχικό πόνο.

Κάπου εδώ λοιπόν προκύπτει ένα δύσκολο ερώτημα: φροντίζω μόνο το ζώο ή μέσα από εκείνο, προσπαθώ να φροντίσω και κάτι δικό μου;

Πότε ο δεσμός αρχίζει να βαραίνει τον σκύλο;

Οι άνθρωποι που αγαπούν τα κατοικίδιά τους συνήθως έχουν εξαιρετικά καλές προθέσεις και μπορεί να μην αντιλαμβάνονται ότι η συναισθηματική ισορροπία στη σχέση έχει αρχίσει να διαταράσσεται.

Ένας τρόπος να καταλάβουμε ότι ένας σκύλος ίσως δυσκολεύεται μέσα σε μια τέτοια δυναμική είναι να παρατηρήσουμε συμπεριφορές όπως δυσκολία να χαλαρώσει, απόσυρση, υπερεπαγρύπνηση, άγχος, υπερβολική προσκόλληση, ανησυχία ή διέγερση, έντονες αντιδράσεις σε ερεθίσματα του περιβάλλοντος ή ακόμη και επιθετικότητα.

Φυσικά, κανένας σκύλος δεν αντιδρά ακριβώς όπως ένας άλλος. Η συμπεριφορά κάθε ζώου επηρεάζεται από τη φυλή, τη γενετική προδιάθεση, τις προηγούμενες εμπειρίες και τη μάθηση, αλλά και από τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του. Η αποκατάσταση μιας πιο υγιούς ψυχολογικής ισορροπίας μπορεί να ξεκινήσει με κάτι απλό, να σταματήσουμε για λίγο και να παρατηρήσουμε. Να αναρωτηθούμε: «Πότε νιώθω ότι με αγαπούν; Πώς εκφράζω εγώ την αγάπη μου στους άλλους; Ποιος είναι ο δικός μου ρόλος μέσα στην οικογένεια; Ποιες συναισθηματικές ανάγκες ή επιθυμίες προσπαθώ να καλύψω;».

Μπορούμε να παρατηρήσουμε τα δικά μας μοτίβα και τις ανάγκες μας και να σκεφτούμε πως μπορούν να καλύπτονται οι ανάγκες όλων ανθρώπων και ζώων με φροντίδα και σεβασμό. Ίσως τότε μπορέσουμε να αρχίσουμε να βλέπουμε τον αγαπημένο μας σκύλο περισσότερο όπως πραγματικά είναι, και όχι μόνο μέσα από αυτό που σημαίνει για εμάς.

Η αγάπη δεν είναι το πρόβλημα. Η θέση που της δίνουμε ίσως είναι.

Ο δεσμός με έναν σκύλο μπορεί να είναι βαθύς, σταθερός και εξαιρετικά σημαντικός. Μπορεί να προσφέρει ασφάλεια, αποδοχή, συντροφικότητα και συναισθηματική ανακούφιση με έναν τρόπο πιο απλό και λιγότερο συγκρουσιακό από πολλές ανθρώπινες σχέσεις.

Για κάποιους ανθρώπους, μάλιστα, ο σκύλος γίνεται μια πραγματική φιγούρα προσκόλλησης, ένας σιωπηλός σύντροφος που είναι εκεί, χωρίς απαιτήσεις, χωρίς κρίση, χωρίς να χρειάζονται πολλές εξηγήσεις.

Αυτό από μόνο του δεν είναι πρόβλημα. Αντίθετα, μια ασφαλής σχέση με ένα ζώο μπορεί να καλλιεργεί φροντίδα, ενσυναίσθηση και την ικανότητα σύνδεσης.

Το ερώτημα αρχίζει ίσως εκεί όπου η σχέση παύει να είναι μια σημαντική σχέση και γίνεται η μόνη ασφαλής σχέση. Όταν ο σκύλος δεν συμπληρώνει πλέον τον ανθρώπινο κόσμο μας, αλλά καλείται να τον αντικαταστήσει. Γιατί τότε αξίζει να αναρωτηθούμε: η τόσο έντονη προσκόλληση μας βοηθά πραγματικά να συνδεόμαστε περισσότερο ή μας προστατεύει από το ρίσκο που απαιτεί κάθε ανθρώπινη σχέση;

Πηγές:

Abreu, L. M., & Marques, J. G. (2022). Noah syndrome: A review regarding animal hoarding with squalor. Innovations in Clinical Neuroscience, 19(7-9), 48.

Cain, A. O. (2016). Pets as family members. In Pets and the family (pp. 5-10). Routledge.

Herrlin, E. (2025). Psychosocial and psychological effects of human-animal interactions.

Johnson, A., & Bruneau, L. (2019). Pets and relationships: How animals help us understand ourselves and our connections with others. In Clinician's guide to treating companion animal issues (pp. 173-191). Academic Press.

Dariotis, J. K., Chen, F. R., Park, Y. R., Nowak, M. K., French, K. M., & Codamon, A. M. (2023). Parentification vulnerability, reactivity, resilience, and thriving: A mixed methods systematic literature review. International journal of environmental research and public health, 20(13), 6197.

Lass-Hennemann, J., Schäfer, S. K., Sopp, M. R., & Michael, T. (2022). The relationship between attachment to pets and mental health: the shared link via attachment to humans. BMC psychiatry, 22(1), 586.

Northrope, K., Ruby, M. B., & Howell, T. J. (2024). How attachment to dogs and to other humans relate to mental health. Animals, 14(19), 2773.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.