Από το πτυχίο στην επαγγελματική ευθύνη: Εκπαίδευση, επάρκεια και άσκηση του επαγγέλματος του Ψυχολόγου στην Ελλάδα

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η συζήτηση που έχει ανοίξει γύρω από τη θεσμική οργάνωση του επαγγέλματος του ψυχολόγου και τη δημιουργία ΝΠΔΔ Ψυχολόγων θα μπορούσε να αποτελέσει μια σημαντική ευκαιρία όχι μόνο για να αποφασιστεί ποιος θα εγγράφεται σε έναν επαγγελματικό φορέα, αλλά για να θέσουμε ένα ερώτημα που στην Ελλάδα επί δεκαετίες παραμένει σε μεγάλο βαθμό αναπάντητο:

Τι πρέπει να γνωρίζει και τι πρέπει να μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος πριν η Πολιτεία τού αναγνωρίσει το δικαίωμα να ασκεί αυτοδύναμα το επάγγελμα του ψυχολόγου;

Το ερώτημα μοιάζει αυτονόητο αλλά δεν είναι. Αφορά το περιεχόμενο των πανεπιστημιακών σπουδών, τις μεγάλες διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα προγράμματα των Τμημάτων Ψυχολογίας, τη σχέση θεωρητικής γνώσης και εφαρμογής, την πρακτική άσκηση, την εποπτεία, την περιορισμένη σήμερα διαθεσιμότητα μεταπτυχιακών προγραμμάτων και, αναπόφευκτα, το ζήτημα των τίτλων τριετούς φοίτησης που μπορούν, μέσω της διαδικασίας επαγγελματικής ισοδυναμίας, να οδηγήσουν στην πρόσβαση στο ίδιο επάγγελμα.

Δεν πρόκειται επομένως μόνο για μια σύγκρουση γύρω από τα κολλέγια. Τα κολλέγια όμως δεν μπορούν επίσης να εξαφανιστούν από τη συζήτηση, στον βαθμό που αποτελούν προπτυχιακή βαθμίδα ενός πανεπιστημίου του εξωτερικού, που το ίδιο ορίζει πότε είναι κανείς ικανός για άσκηση του επαγγέλματος.

Το ουσιαστικό θέμα είναι ποιο επίπεδο εκπαίδευσης και επαγγελματικής συγκρότησης θέλουμε να αντιπροσωπεύει στην Ελλάδα ο τίτλος «ψυχολόγος» και ποια εγγύηση παρέχει αυτός ο τίτλος στον πολίτη που εμπιστεύεται τον εαυτό του σε έναν επαγγελματία την ψυχική του υγεία.

Η ιδιαιτερότητα της Ψυχολογίας

Υπάρχει μια ιδιαιτερότητα της επιστήμης μας που συχνά παραβλέπεται σε αυτή τη συζήτηση. Η Ψυχολογία δεν είναι ένα στενό και ομοιογενές γνωστικό αντικείμενο. Στο εσωτερικό της συνυπάρχουν η γνωστική και αναπτυξιακή ψυχολογία, η ψυχολογία της υγείας, η κοινωνική ψυχολογία, οι νευροεπιστήμες, η ψυχομετρία, η μεθοδολογία και η στατιστική, η ψυχολογία της εργασίας, η σχολική ψυχολογία, η ψυχοπαθολογία, η κλινική ψυχολογία και διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις στην κατανόηση της ψυχικής λειτουργίας.

Αυτή η πολλαπλότητα είναι ένας από τους μεγάλους πλούτους της Ψυχολογίας. Δημιουργεί όμως και ένα πρόβλημα όταν ο γενικός ακαδημαϊκός τίτλος θεωρείται αυτομάτως ισοδύναμος με επαγγελματική ετοιμότητα σε όλα τα πεδία εφαρμογής.

Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο. Ήδη το 1956, στο περίφημο κείμενό του Qu’est-ce que la psychologie? Τί είναι η ψυχολογία, ο Georges Canguilhem επανέφερε με οξύ τρόπο το ερώτημα της ενότητας της Ψυχολογίας. Σχολιάζοντας την προσπάθεια του Daniel Lagache να συγκροτήσει μια unité de la psychologie («ενότητα της ψυχολογίας») που θα συνέδεε την πειραματική, την κλινική και την κοινωνική ψυχολογία με την ψυχανάλυση, ο Canguilhem διερωτάται εάν αυτή η ενότητα αποτελεί πράγματι μία κοινή επιστημολογική βάση ή περισσότερο ένα είδος «συμφώνου ειρηνικής συνύπαρξης» διαφορετικών επιστημονικών και επαγγελματικών σχεδίων.

Δεν χρειάζεται βέβαια να υιοθετήσουμε συνολικά την κριτική του για να αναγνωρίσουμε ότι το ερώτημα παραμένει εξαιρετικά σύγχρονο.
Το γεγονός ότι ένας φοιτητής έχει διδαχθεί ένα ευρύ φάσμα ψυχολογικών γνώσεων δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει εκπαιδευτεί να τις εφαρμόζει υπεύθυνα σε κάθε πραγματική επαγγελματική κατάσταση.

Και αυτή η διάκριση γίνεται ιδιαίτερα κρίσιμη στο κλινικό πεδίο. Άλλο είναι να έχει κανείς εξεταστεί θεωρητικά στην ψυχοπαθολογία και άλλο να μπορεί να βρεθεί απέναντι σε έναν άνθρωπο σε ψυχική αποδιοργάνωση, να ακούσει όσα συμβαίνουν χωρίς να παρασυρθεί από το προφανές, να αξιολογήσει τον κίνδυνο, να αναγνωρίσει τι γνωρίζει και τι δεν γνωρίζει, να αποφασίσει πότε χρειάζεται παραπομπή και να συνεργαστεί με άλλους επαγγελματίες.

Άλλο είναι να έχει διδαχθεί ψυχομετρία και άλλο να μπορεί να επιλέξει, να χορηγήσει και κυρίως να ερμηνεύσει ένα ψυχοδιαγνωστικό εργαλείο, παίρνοντας την νομική ευθύνη, γνωρίζοντας όχι μόνο τις ψυχομετρικές του ιδιότητες αλλά και τα όρια των συμπερασμάτων που επιτρέπεται να εξαχθούν.

Άλλο είναι η γνώση των θεωριών και άλλο η κλινική κρίση. Η απόσταση αυτή δεν αποτελεί αποτυχία της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Είναι χαρακτηριστικό κάθε εφαρμοσμένης επιστήμης.
Η κλινική κρίση δεν μεταβιβάζεται μόνο με διαλέξεις και συγγράμματα.
Αναπτύσσεται μέσα από την επαφή με πραγματικά περιστατικά, την εποπτεία, την αναστοχαστική επεξεργασία, την αναγνώριση του λάθους και σταδιακά την ανάληψη ευθύνης. Εννοείται ότι η πρακτική εκπαίδευση σε εγκεκριμένους επαγγελματίες ψυχολόγους που το ίδιο το πανεπιστήμιο έχει επιλέξει θα ήταν ένα εχέγγυο επαρκούς και έγκυρης εκπαίδευσης.

Γι' αυτό το ερώτημα «πόσα χρόνια σπούδασε κάποιος;» είναι απαραίτητο, αλλά δεν αρκεί. Πρέπει πάντοτε να ακολουθείται από ένα δεύτερο: Σε τι ακριβώς εκπαιδεύτηκε να κάνει και υπό ποιες συνθήκες έμαθε να το κάνει;

Η ελληνική πραγματικότητα: τέσσερα χρόνια και πλήρης επαγγελματική ευθύνη

Στην Ελλάδα οι πανεπιστημιακές σπουδές Ψυχολογίας είναι τετραετείς και αντιστοιχούν σε 240 ECTS. Τα ελληνικά προπτυχιακά προγράμματα έχουν βεβαίως εξελιχθεί και περιλαμβάνουν πρακτική άσκηση. Στο ΕΚΠΑ, για παράδειγμα, προβλέπονται σήμερα 12 ECTS πρακτικής (200 ώρες) σε ιδρύματα και φορείς εφαρμοσμένης Ψυχολογίας.

Όμως άλλο πράγμα η ύπαρξη πρακτικής μέσα σε ένα γενικό προπτυχιακό πρόγραμμα και άλλο ένα οργανωμένο στάδιο μετάβασης στην ανεξάρτητη επαγγελματική ευθύνη.

Σήμερα μπορεί κανείς, θεσμικά, να ολοκληρώσει το βασικό πτυχίο και να αποκτήσει το δικαίωμα άσκησης του επαγγέλματος χωρίς να έχει προηγηθεί ένα υποχρεωτικό μεταπτυχιακό στάδιο επαγγελματικής εκπαίδευσης (αντίστοιχο των μάστερ της Ευρώπης) ή ένα έτος ή και παραπάνω εποπτευόμενης εργασίας πριν από την αυτοδύναμη άσκηση.

Αυτό από μόνο του αξίζει να συζητηθεί και πρέπει να συζητηθεί χωρίς να θεωρούμε ότι η κριτική αυτή υποτιμά την ποιότητα των ελληνικών πανεπιστημίων. Το αντίθετο. Μπορεί ακριβώς να αποτελεί αφετηρία για την περαιτέρω ανάπτυξή τους.

Τα προγράμματα σπουδών των διαφορετικών Τμημάτων δεν είναι και δεν χρειάζεται να είναι πανομοιότυπα. Υπάρχουν όμως ουσιαστικές αποκλίσεις ως προς τη βαρύτητα της ψυχοπαθολογίας, της ψυχοδιαγνωστικής, της πρακτικής, της έρευνας, των εφαρμοσμένων μαθημάτων και των διαφορετικών πεδίων της Ψυχολογίας. Το κοινό των 240 ECTS εγγυάται έναν ακαδημαϊκό φόρτο σπουδών. Δεν εγγυάται από μόνο του απολύτως όμοια επαγγελματική προετοιμασία.

Τα μεταπτυχιακά Κλινικής Ψυχολογίας δείχνουν ακριβώς τη διαφορά

Η Ελλάδα διαθέτει ήδη πολύ καλά παραδείγματα για το πώς μπορεί να γεφυρωθεί η απόσταση ανάμεσα στη γενική ακαδημαϊκή γνώση και την κλινική πράξη. Το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Κλινικής Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πρόκειται για πρόγραμμα 180 πιστωτικών μονάδων, στο οποίο το πρώτο έτος είναι αμιγώς θεωρητικό ενώ το δεύτερο και το τρίτο περιλαμβάνουν συστηματική πρακτική άσκηση σε κλινικά πλαίσια. Ο ίδιος ο οδηγός σπουδών τοποθετεί ρητά την πρακτική στο μοντέλο του «επιστήμονα-επαγγελματία» και αναφέρεται στην έναρξη της άσκησης του κλινικού επαγγέλματος υπό εποπτεία. Δεν πρόκειται δηλαδή για ένα πτυχίο που απλώς προσθέτει περισσότερη θεωρία. Επιχειρεί να οργανώσει ακριβώς τη μετάβαση από τη γνώση στην εφαρμογή της.

Το ίδιο ισχύει, με διαφορετική δομή, για το ΠΜΣ «Κλινική Ψυχολογία και Νευροψυχολογία» του ΑΠΘ. Πρόκειται για εντατικό πρόγραμμα 150 ECTS, τεσσάρων ακαδημαϊκών εξαμήνων και δύο θερινών περιόδων, με δύο ειδικεύσεις, Κλινικής Ψυχολογίας και Κλινικής Νευροψυχολογίας. Η επιλογή είναι απαιτητική και οι διαθέσιμες θέσεις περιορισμένες: ο μέγιστος αριθμός εισακτέων είναι δεκατέσσερις, εκ των οποίων οκτώ στην Κλινική Ψυχολογία.

Αντίστοιχα, το ΠΜΣ Κλινικής Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ προέβλεπε στην τελευταία προκήρυξή του 25 θέσεις. Τα προγράμματα αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη συζήτησή μας. Τα ίδια τα ελληνικά πανεπιστήμια αναγνωρίζουν στην πράξη ότι η σοβαρή κλινική εκπαίδευση απαιτεί πολύ περισσότερα από ένα γενικό πτυχίο: χρόνο, εξειδικευμένη θεωρία, πρακτική εμπειρία, εποπτεία και αξιολόγηση.

Η αντίφαση είναι εμφανής.

Από τη μία δημιουργούμε ιδιαίτερα απαιτητικές πανεπιστημιακές διαδρομές για την εκπαίδευση στην Κλινική Ψυχολογία. Από την άλλη, το ισχύον σύστημα επιτρέπει την απόκτηση της γενικής άδειας ψυχολόγου αμέσως μετά τον βασικό τίτλο, χωρίς να απαγορεύεται η χρήση του τίτλου κλινικός ψυχολόγος και ο καθένας να μπορεί να διαφημιστεί ως τέτοιος.

Το πρόβλημα επομένως δεν είναι ότι δεν γνωρίζουμε στην Ελλάδα πώς οργανώνεται υψηλού επιπέδου επαγγελματική εκπαίδευση. Το πρόβλημα είναι ότι αυτά τα προγράμματα απευθύνονται αναγκαστικά σε πολύ μικρό αριθμό αποφοίτων και δεν αποτελούν τμήμα ενός συνολικού συστήματος μετάβασης από το πανεπιστήμιο στην επαγγελματική αυτονομία.

Και εδώ χρειάζεται προσοχή. Η λύση δεν μπορεί να είναι απλώς «να γίνει υποχρεωτικό ένα Master».
Εάν αύριο απαιτούσαμε μεταπτυχιακό από όλους, ενώ τα δημόσια πανεπιστήμια διαθέτουν μόνο λίγες δεκάδες θέσεις σε υψηλού επιπέδου προγράμματα, το αποτέλεσμα δεν θα ήταν κατ' ανάγκην αναβάθμιση. Θα ήταν πιθανότατα μια τεράστια αύξηση της ζήτησης για ιδιωτικά, ακριβά μεταπτυχιακά και ένας νέος οικονομικός φραγμός στην πρόσβαση στο επάγγελμα. Δεν αρκεί λοιπόν να ανεβάσουμε τον πήχη. Πρέπει ταυτόχρονα να δημιουργήσουμε και τις εκπαιδευτικές διαδρομές που θα επιτρέπουν στους νέους ανθρώπους να τον φτάσουν.

Και μέσα σε αυτή την ήδη προβληματική εικόνα εμφανίζονται τα τριετή προγράμματα

Η επίσημη διαδικασία επαγγελματικής ισοδυναμίας του Υπουργείου Παιδείας προβλέπει ότι μπορεί να αφορά τίτλο πρώτου κύκλου σπουδών τουλάχιστον τριετούς διάρκειας. Η αναγνώριση επαγγελματικής ισοδυναμίας δίνει τη δυνατότητα στον δικαιούχο να αποκτήσει στην Ελλάδα πρόσβαση και να ασκήσει συγκεκριμένη οικονομική δραστηριότητα με τους ίδιους όρους που ισχύουν για κατόχους συγκρίσιμων ελληνικών τίτλων.

Αυτό σημαίνει ότι η διαφορά μεταξύ ενός προγράμματος 180 ECTS και ενός ελληνικού τετραετούς προγράμματος 240 ECTS δεν αποτελεί ένα υποθετικό πρόβλημα. Βρίσκεται ήδη μέσα στο θεσμικό μας σύστημα. Το σχέδιο νόμου για τον νέο Πανελλήνιο Σύλλογο Ψυχολόγων, όπως τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση, προβλέπει ρητά μεταξύ των τακτικών μελών και τους κατόχους απόφασης αναγνώρισης επαγγελματικής ισοδυναμίας.

Δεν θα ήταν ακριβές να πούμε ότι κάθε τριετής τίτλος οδηγεί αυτομάτως σε άδεια. Υπάρχει διαδικασία αναγνώρισης και προβλέπεται αξιολόγηση. Ακριβώς γι' αυτό όμως είναι απολύτως θεμιτό να ζητήσουμε να γνωρίζουμε πώς λειτουργεί στην πράξη αυτή η αξιολόγηση. Πώς συγκρίνεται ένα πρόγραμμα 180 ECTS με ένα πρόγραμμα 240 ECTS; Ποιος εξετάζει το αναλυτικό περιεχόμενο των σπουδών; Τι βαρύτητα δίνεται στην πρακτική άσκηση; Πώς ελέγχονται οι γνώσεις ψυχοπαθολογίας, ψυχομετρίας, αξιολόγησης και δεοντολογίας; Πότε κρίνονται οι διαφορές ουσιώδεις; Πόσο συχνά επιβάλλονται αντισταθμιστικά μέτρα και σε τι ακριβώς συνίστανται;

Και υπάρχει ένα ακόμη ερώτημα, το οποίο θεωρούμε δύσκολο να παρακαμφθεί. Όταν ένας απόφοιτος Bachelor Ψυχολογίας δεν αρκεί από μόνος του στη χώρα του πανεπιστημίου που απονέμει τον τίτλο ώστε ο κάτοχός του να ασκήσει αυτοδύναμα ένα αντίστοιχο ρυθμιζόμενο επάγγελμα, με ποια ακριβώς επιστημονική και επαγγελματική συλλογιστική κρίνεται επαρκής για πλήρη επαγγελματικά δικαιώματα στην Ελλάδα;

Δεν είναι ερώτημα εναντίον του φοιτητή ή του αποφοίτου. Είναι ερώτημα προς την Πολιτεία.

Ο απόφοιτος ακολουθεί το θεσμικό μονοπάτι που το ίδιο το κράτος τού προσφέρει. Δεν είναι εκείνος που ορίζει τις προϋποθέσεις της άδειας. Το κράτος είναι εκείνο που πρέπει να εξηγήσει τι ακριβώς εγγυάται όταν απονέμει ένα επαγγελματικό δικαίωμα. Η σοβαρή κριτική προς τα τριετή προγράμματα γίνεται πολύ ισχυρότερη, όχι ασθενέστερη, όταν ταυτόχρονα αποδεχόμαστε ότι και το ελληνικό τετραετές πτυχίο από μόνο του δεν λύνει όλα τα ζητήματα επαγγελματικής επάρκειας.

Η πρακτική δεν πρέπει να γίνει ακόμη ένα χαρτί στον φάκελο

Αν υπάρχει ένας κίνδυνος σε κάθε μελλοντική μεταρρύθμιση, είναι να δημιουργήσουμε νέες τυπικές απαιτήσεις χωρίς να αλλάξουμε τίποτε ουσιαστικό. Μπορούμε εύκολα να θεσπίσουμε «ένα έτος πρακτικής». Αν όμως αυτό μετατραπεί σε ώρες που συγκεντρώνονται, παρουσιολόγια που υπογράφονται και πιστοποιητικά που απονέμονται σχεδόν αυτομάτως, δεν θα έχουμε δημιουργήσει ένα καλύτερο σύστημα. Θα έχουμε απλώς προσθέσει έναν ακόμη γραφειοκρατικό σταθμό, ειδικά αν όλοι οι ψυχολόγοι θεωρείται ότι μπορούν να υπογράψουν ένα τέτοιο πιστοποιητικό όπως γίνεται μέχρι τώρα.

Η πραγματική πρακτική εκπαίδευση χρειάζεται εποπτεία από κατάλληλα καταρτισμένους επαγγελματίες, συγκεκριμένους εκπαιδευτικούς στόχους, συνεχή παρουσία σε πραγματικό πλαίσιο εργασίας και —κυρίως— πραγματική αξιολόγηση. Πρέπει να είναι δυνατόν στο τέλος μιας πρακτικής να ειπωθεί ότι ένας εκπαιδευόμενος χρειάζεται περισσότερο χρόνο, διαφορετικά δεν μιλάμε για αξιολόγηση, μιλάμε για διεκπεραίωση.

Και ίσως εδώ χρειάζεται να επανεξεταστεί και η σχέση του πανεπιστημίου με τους ενεργούς επαγγελματίες ψυχολόγους. Η ακαδημαϊκή γνώση είναι απολύτως αναντικατάστατη. Το ίδιο όμως ισχύει και για τη γνώση που παράγεται μέσα στην πράξη. Η εκπαίδευση ενός νέου ψυχολόγου, ιδιαίτερα στα εφαρμοσμένα πεδία, έχει ανάγκη από τη συνάντηση των δύο κόσμων. Από πανεπιστημιακούς με ισχυρή θεωρητική και ερευνητική συγκρότηση και από επαγγελματίες που γνωρίζουν τι σημαίνει να αναλαμβάνει κανείς καθημερινά πραγματική κλινική, εκπαιδευτική, οργανωσιακή ή κοινοτική ευθύνη. Δεν χρειάζεται να θέσουμε τους δύο κόσμους απέναντι αλλά να τους φέρουμε πιο κοντά.

Τι μας δείχνουν ορισμένα ευρωπαϊκά παραδείγματα

Δεν υπάρχει ένα ενιαίο ευρωπαϊκό μοντέλο εκπαίδευσης και αδειοδότησης των ψυχολόγων. Τα διαφορετικά κράτη προστατεύουν διαφορετικούς τίτλους και ρυθμίζουν με διαφορετικό τρόπο τη γενική, την κλινική και την υγειονομική άσκηση. Οποιαδήποτε σύγκριση που παρουσιάζει την «Ευρώπη» σαν να αποτελεί ένα ενιαίο σύστημα είναι ανακριβής. Ωστόσο υπάρχουν παραδείγματα που αξίζουν προσοχή:

Στη Γαλλία, η νόμιμη χρήση του τίτλου psychologue απαιτεί αλλα δεν θεωρεί ότι αρκεί μόνο η Licence Ψυχολογίας αλλά και Master mention Psychologie, δηλαδή ολοκληρωμένη πενταετή πανεπιστημιακή διαδρομή, με επαγγελματική πρακτική τουλάχιστον 500 ωρών. Για τους τίτλους του εξωτερικού, η αρμόδια επιτροπή εξετάζει εξατομικευμένα όχι μόνο τα μαθήματα αλλά και την ερευνητική εργασία και την πρακτική, και μπορεί να ζητήσει συμπλήρωση εκπαίδευσης ή πρακτικής όταν εντοπίζει ελλείψεις.

Το παράδειγμα αυτό είναι ενδιαφέρον και για έναν άλλο λόγο. Η Γαλλία διατηρεί έναν ενιαίο προστατευμένο τίτλο ψυχολόγου που τον δίνουν και τον εγγυώνται τα πανεπιστήμια. Δεν χρειάζεται δηλαδή να κατακερματιστεί από την πρώτη στιγμή το επάγγελμα σε δεκάδες νομικά κατοχυρωμένες ειδικότητες για να απαιτηθεί υψηλότερο επίπεδο βασικής επαγγελματικής εκπαίδευσης.

Στην Πορτογαλία, μετά την πανεπιστημιακή εκπαίδευση ακολουθεί το Ano Profissional Júnior: δώδεκα μήνες και 1.600 ώρες επαγγελματικής δραστηριότητας στην Ψυχολογία, με επόπτη που είναι μέλος της Ordem dos Psicólogos, αναγνωρισμένο φορέα και πρόσθετη οργανωμένη εκπαίδευση. Μόνο η επιτυχής ολοκλήρωση αυτού του σταδίου οδηγεί στην αυτόνομη άσκηση.

Στην Ισπανία, τουλάχιστον για το ρυθμιζόμενο επάγγελμα του Psicólogo General Sanitario, το βασικό πτυχίο δεν αρκεί. Απαιτείται επίσημο μεταπτυχιακό 90 ECTS, από τα οποία 30 ECTS αντιστοιχούν σε εξωτερική πρακτική.

Και πάνω από τα διαφορετικά εθνικά συστήματα υπάρχει το EuroPsy της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Συλλόγων Ψυχολόγων (EFPA) Δεν αποτελεί άδεια άσκησης και δεν δεσμεύει τα κράτη. Είναι όμως ένα ισχυρό ευρωπαϊκό επαγγελματικό σημείο αναφοράς. Οι σημερινοί κανονισμοί του προβλέπουν πενταετή πανεπιστημιακή εκπαίδευση, 300 ECTS, και στη συνέχεια ένα έτος ή τουλάχιστον 1.500 ώρες εποπτευόμενης επαγγελματικής πρακτικής, που αντιστοιχούν σε 60 ECTS. Συνολικά δηλαδή μια εξαετή διαδρομή πριν από την πλήρη ανεξάρτητη επαγγελματική πρακτική.

Αξίζει μάλιστα να προσέξουμε πώς ορίζει η ίδια η EFPA την εποπτευόμενη πρακτική: ως επαγγελματική εκπαίδευση σε πραγματικό χώρο εργασίας που αποσκοπεί ακριβώς στην προετοιμασία του εκπαιδευόμενου για ανεξάρτητη άσκηση και στην ενοποίηση θεωρητικής και πρακτικής γνώσης. Αυτό βρίσκεται πολύ κοντά στην ουσία του προβλήματος που προσπαθούμε να περιγράψουμε.

Ένα ελληνικό μοντέλο δεν χρειάζεται να αντιγράψει κανέναν

Δεν θεωρούμε ότι η Ελλάδα πρέπει να αντιγράψει μηχανικά ούτε τη Γαλλία ούτε την Πορτογαλία, κλπ, ούτε το EuroPsy. Χρειάζεται όμως να αποφασίσει τι θέλει να πιστοποιεί η άδεια άσκησης. Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να διατηρηθεί το τετραετές βασικό πτυχίο Ψυχολογίας ως ένα ευρύ επιστημονικό πτυχίο και να ακολουθεί ένα οργανωμένο στάδιο επαγγελματικής μετάβασης πριν από την πλήρη αυτονομία.

Αυτό το στάδιο δεν χρειάζεται κατ' ανάγκην να είναι ένα ακόμη ακαδημαϊκό Master. Θα μπορούσε να συνδυάζει πρόσθετη πανεπιστημιακή εκπαίδευση με πραγματική εποπτευόμενη άσκηση σε πιστοποιημένες δομές και αξιολόγηση επαγγελματικών δεξιοτήτων. Θα έπρεπε όμως να αποτελεί πραγματικό δικαίωμα πρόσβασης για τους αποφοίτους, όχι προνόμιο όσων μπορούν να πληρώσουν υψηλά δίδακτρα. Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε αύξηση των απαιτήσεων για την άδεια πρέπει να συνοδευτεί από ουσιαστική αύξηση των δημόσιων μεταπτυχιακών και επαγγελματικών εκπαιδευτικών δυνατοτήτων και από επαρκείς —κατά προτίμηση αμειβόμενες— θέσεις εποπτευόμενης άσκησης.

Παράλληλα, χρειάζεται ένας εθνικός κοινός πυρήνας εκπαιδευτικών και επαγγελματικών αποτελεσμάτων για τις σπουδές Ψυχολογίας. Όχι ένα πανομοιότυπο πρόγραμμα για όλα τα πανεπιστήμια, αλλά σαφείς ελάχιστες απαιτήσεις σχετικά με τη μεθοδολογία και την έρευνα, την ψυχομετρία και αξιολόγηση, την ψυχοπαθολογία, τη δεοντολογία, τις βασικές επαγγελματικές δεξιότητες και την πρακτική εμπειρία.

Και το ίδιο πλαίσιο θα πρέπει να χρησιμοποιείται όταν αξιολογούνται τίτλοι του εξωτερικού. Ένας τίτλος 180 ECTS δεν μπορεί επίσης να θεωρείται επαρκής επειδή απλώς φέρει τη σφραγίδα ενός ξένου πανεπιστημίου. Πρέπει να εξετάζεται τι ακριβώς περιλαμβάνει και ποιες ουσιώδεις διαφορές έχει από το απαιτούμενο ελληνικό επαγγελματικό standard. Και, όπου υπάρχουν ελλείψεις, αυτές πρέπει πράγματι να καλύπτονται πριν από την πλήρη επαγγελματική αυτονομία. Επιπλέον πρέπει να δίνει πλήρη επαγγελματικά δικαιώματα στην χώρα από την οποία προέρχεται το πανεπιστήμιο.

Η εν λόγω αναβάθμιση δεν μπορεί να γίνει αναδρομικά διότι καμία σοβαρή μεταρρύθμιση δεν πρέπει να στηριχθεί στην αναδρομική απαξίωση ανθρώπων που απέκτησαν νόμιμα την άδεια άσκησης επαγγέλματος σύμφωνα με τους κανόνες που ίσχυαν όταν τη χορηγήθηκαν.

Όσοι ασκούν σήμερα νόμιμα το επάγγελμα πρέπει να διατηρήσουν τα επαγγελματικά τους δικαιώματα. Το ίδιο χρειάζεται να αντιμετωπιστεί με προσοχή και για τους ανθρώπους που βρίσκονται ήδη σε σπουδές κατά τη στιγμή μιας ενδεχόμενης αλλαγής.

Η αναβάθμιση ενός επαγγέλματος δεν σημαίνει ότι ξαναγράφουμε εκ των υστέρων τις προϋποθέσεις με τις οποίες κάποιοι άνθρωποι έχτισαν τη ζωή και την επαγγελματική τους ταυτότητα. Σημαίνει ότι αποφασίζουμε με μεγαλύτερη υπευθυνότητα τι θα ζητούμε από εδώ και πέρα. Ωστόσο αξίζει να επιμείνουμε πως αυτή η αναβάθμιση επείγει διότι πολύ φοβόμαστε πως με την παρούσα συνθήκη το επάγγελμα του ψυχολόγου θα ευτελιστεί με ολέθρια αποτελέσματα για την δημόσια ψυχική υγεία.

Οι ειδικότητες είναι μια δεύτερη συζήτηση

Το ζήτημα της θεσμικής αναγνώρισης ειδικοτήτων —Κλινικής, Σχολικής, Συμβουλευτικής, Οργανωσιακής Ψυχολογίας και άλλων— είναι σημαντικό και αναπόφευκτα θα τεθεί. Δεν πιστεύουμε όμως ότι πρέπει να συγχέεται από την πρώτη στιγμή με το βασικό ζήτημα της άδειας. Αν η συζήτηση αρχίσει με το ποιος θα διατηρήσει ή θα χάσει συγκεκριμένα πεδία επαγγελματικής δραστηριότητας, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα μετατραπεί σε μάχη κεκτημένων συμφερόντων και θα χαθεί το ουσιαστικό ερώτημα. Πρώτα χρειάζεται να οριστεί τι σημαίνει βασική επαγγελματική επάρκεια ψυχολόγου. Και στη συνέχεια μπορούμε να συζητήσουμε σοβαρά ποιες πρόσθετες εκπαιδεύσεις δικαιολογούν ειδικούς τίτλους και συγκεκριμένες αρμοδιότητες. Ωστόσο θα πρέπει να απαγορευθεί να χρησιμοποιείται ο τίιτλος κλινικός ψυχολόγος εκτός αυτών που έχουν αναγνωρισμένο τίτλο από πανεπιστήμιο της Ελλάδας ή τον ΔΟΑΤΑΠ.

Τι νόημα θα έχει ένας Πανελλήνιος Σύλλογος Ψυχολόγων;

Το σχέδιο νόμου για τον Πανελλήνιο Σύλλογο Ψυχολόγων παρουσιάστηκε από το Υπουργείο Υγείας τον Σεπτέμβριο του 2026 με σκοπό, μεταξύ άλλων, τη θεσμική οργάνωση του επαγγέλματος.

Ένας τέτοιος θεσμός μπορεί να αποδειχθεί σημαντικός αλλά η πραγματική του αξία δεν θα κριθεί μόνο από το αν θα τηρεί μητρώα, θα εισπράττει συνδρομές ή θα ασκεί πειθαρχικό έλεγχο.

Θα κριθεί και από το αν θα μπορέσει να θέσει δύσκολα ερωτήματα για το ίδιο το επάγγελμα που καλείται να εκπροσωπήσει.

• Τι επίπεδο εκπαίδευσης θεωρούμε επαρκές;
• Τι είδους πρακτική;
• Πόση εποπτεία;
• Με ποια κριτήρια αναγνωρίζονται τίτλοι διαφορετικής διάρκειας και διαφορετικού περιεχομένου;
• Πώς διασφαλίζεται ότι η άδεια δεν αποτελεί απλώς τη διοικητική συνέχεια ενός πτυχίου αλλά πραγματική πιστοποίηση επαγγελματικής ετοιμότητας;

Ο νέος θεσμός θα πρέπει κάποια στιγμή να απαντήσει σε αυτά. Διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος να οργανώσουμε πολύ καλά ένα επάγγελμα του οποίου δεν έχουμε ακόμη συμφωνήσει επαρκώς τις προϋποθέσεις εισόδου.

Είναι εύκολο αυτή η συζήτηση να γίνει «180 εναντίον 240 ECTS» ή «τέσσερα χρόνια εναντίον τριών». Οι αριθμοί έχουν σημασία, δεν είναι όμως η ουσία. Η ουσία είναι η απόσταση ανάμεσα στο να γνωρίζει κανείς την επιστήμη της Ψυχολογίας και στο να αναλαμβάνει επαγγελματικά την ευθύνη απέναντι σε έναν άνθρωπο. Στο κλινικό πλαίσιο αυτό γίνεται ίσως πιο ορατό, επειδή το διακύβευμα μπορεί να είναι μεγάλο αλλά το ίδιο ερώτημα ισχύει, με διαφορετικό τρόπο, για τη σχολική, την οργανωσιακή, τη συμβουλευτική, τη νευροψυχολογική ή οποιαδήποτε άλλη εφαρμογή της επιστήμης μας.

Θεωρούμε ότι ο τίτλος του ψυχολόγου δεν μπορεί να γίνει ένας τίτλος του οποίου το περιεχόμενο εξαρτάται κάθε φορά από το διαφορετικό εκπαιδευτικό μονοπάτι που οδήγησε σε αυτόν. Χρειάζεται ένα κοινό ελάχιστο όριο που θα αφορά όλους και που δεν θα μετρά μόνο έτη και πιστωτικές μονάδες, αλλά πραγματικές γνώσεις, πραγματική πρακτική, εποπτεία, δεοντολογική συγκρότηση και ικανότητα ανάληψης ευθύνης.

Ίσως, τελικά, η σημερινή συζήτηση να μας αναγκάζει να κοιτάξουμε ένα πρόβλημα που υπήρχε πολύ πριν: τον διαχωρισμό ανάμεσα στον ακαδημαϊκό τίτλο και την επαγγελματική αυτονομία.

Αυτό είναι το ζήτημα που χρειάζεται πλέον να ανοίξει όχι για να προστατευτούν οι ψυχολόγοι από άλλους ψυχολόγους αλλά για να προστατευθεί το νόημα του επαγγελματικού τίτλου και, κυρίως, ο άνθρωπος, ο πολίτης που όταν απευθύνεται σε έναν ψυχολόγο πρέπει να μπορεί να θεωρεί αυτονόητο ότι πίσω από τον τίτλο υπάρχει όχι μόνο ένα πτυχίο, αλλά μια επαρκής εκπαίδευση, πραγματική εποπτευόμενη εμπειρία και μια δημόσια εγγύηση ότι ο επαγγελματίας είναι έτοιμος να αναλάβει την ευθύνη που του αναθέτουμε.

Το παρόν νομοσχέδιο μεταφέρει πολλές από τις αρμοδιότητες του κράτους και των πανεπιστημίων στον υπό ίδρυση φορέα ΝΠΔΔ, οπότε υπάρχει ο κίνδυνος επικράτησης ομαδοποιήσεων συμφερόντων και την εκμηδένηση κάθε λογικής φωνής και στο τέλος στην υποβάθμιση του επαγγέλματος ως μια ιδιότητα και όχι ως την εφαρμογή μιας επιστήμης.

Συγγραφή άρθρου:

Παπαγεωργίου Ελεάνα, Master2, psychologie clinique Un. Strasbourg

Στεφανουδάκης Μανώλης, Master2, psychologie clinique, Lyon 2

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.