Το Λεξιλόγιο του Τραύματος: Εκπαιδεύοντας το κλινικό "αυτί" στο οικογενειακό μυστικό

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχουν θεωρητικοί που εφευρίσκουν ιδέες, και υπάρχουν θεωρητικοί που ζουν τις ιδέες τους πριν τις γράψουν. Η Maria Torok ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Γεννήθηκε στις 10 Νοεμβρίου 1925 στη Βουδαπέστη, σε μια εβραϊκή οικογένεια της μεσαίας αστικής τάξης. 

Η Ουγγαρία της δεκαετίας του 1930 και του 1940 δεν ήταν απλώς ένας τόπος πολιτικής αναταραχής — ήταν ένας τόπος όπου η επιβίωση εξαρτιόταν κυριολεκτικά από την ικανότητα να κρύβεις ποιος είσαι. Τα παιδιά της γενιάς της Torok μεγάλωσαν μέσα σε οικογένειες που είχαν μετατρέψει τη σιωπή σε τέχνη επιβίωσης. Ονόματα άλλαζαν. Καταγωγές αποσιωπούνταν. Ιστορίες θάβονταν από την ανάγκη να επιζήσουν τα παιδιά.

Όταν αργότερα η Torok θα αναπτύξει μαζί με τον Nicolas Abraham την έννοια της κρύπτης — εκείνου του σφραγισμένου εσωτερικού χώρου όπου θάβονται τα αδύνατα-να-πενθηθούν μυστικά — δεν αντλεί μόνο από κλινικές παρατηρήσεις. Αντλεί από μια ολόκληρη κουλτούρα σιωπής που γνώριζε από μέσα. Σε όλη τη διάρκεια της πορείας της, διατήρησε ένα συστηματικό ενδιαφέρον για τη γλώσσα και τις άπειρες δυνατότητές της να κρύβει και να αποκαλύπτει νοήματα, μέσα από την ατομική της χρήση.

Το 1976 εξέδωσε το βιβλίο «Το Λεξιλόγιο του Ανθρώπου με τους Λύκους». Το έργο αυτό αποτέλεσε μια πραγματική τομή, όχι μόνο για την ψυχανάλυση, αλλά και για τον ευρύτερο χώρο της φιλοσοφίας.

Σύμφωνα με τη συγγραφέα, η ψυχανάλυση δεν είναι μόνο η μελέτη των ενορμήσεων και του ασυνείδητου, αλλά μια βαθιά «αρχαιολογία» της γλώσσας. Το ασυνείδητο άρχισε να αντιμετωπίζεται ως ένας τόπος όπου τα τραύματα μεταφράζονται, κωδικοποιούνται και λογοκρίνονται μέσα από λεξιλογικά παιχνίδια.

Η μεγαλύτερη αξία του βιβλίου στην κλινική πρακτική, και ιδιαίτερα στην εκπαίδευση των νέων θεραπευτών, είναι ότι προτείνει ένα διαφορετικό τρόπο που εστιάζουμε στην αφήγηση. Εισηγείται ότι πρέπει να ακούμε τον ασθενή με απόλυτη προσήλωση στην κυριολεξία των λέξεων του.

Όταν ένας θεραπεύμενος επιμένει να χρησιμοποιεί μια συγκεκριμένη, ίσως λίγο παράταιρη ή ιδιοσυγκρασιακή λέξη, ή όταν μια μεταφορά επανέρχεται επίμονα, αυτή η λέξη μπορεί να μην είναι τυχαία. Μπορεί να είναι ένα «κρυπτώνυμο».

Το κρυπτώνυμο είναι, με την πιο κυριολεκτική έννοια, ο τρόπος που το μυστικό αφήνει ίχνη στη γλώσσα. Είναι το μόνο σημείο όπου το σφραγισμένο δωμάτιο επικοινωνεί με τον έξω κόσμο — και το κάνει ακριβώς επειδή δεν μπορεί να το αποφύγει.

Ο ψυχισμός δεν μπορεί να κρατήσει κάτι εντελώς σιωπηλό. Το θαμμένο πιέζει προς τα πάνω. Και η πίεση βγαίνει εκεί όπου η άμυνα είναι πιο χαλαρή — στη γλώσσα της καθημερινότητας, στις λέξεις που φαίνονται αθώες.

Το βιβλίο έδειξε στους θεραπευτές πώς να ψάχνουν πίσω από τις λέξεις για να βρουν τα οικογενειακά «τραύματα» που δεν μπόρεσαν ποτέ να εκφραστούν καθαρά. Ουσιαστικά, έστρεψε το βλέμμα του θεραπευτή από το «τι έκανε ο ασθενής» στο «ποιο μυστικό αναγκάστηκε να καταπιεί για να προστατεύσει την οικογένειά του».

Γνωστική Μεταφορά vs. Κρυπτώνυμο: Η Σύνδεση με τον George Lakoff

Η θεωρία της Torok αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν τη δούμε σε σχέση με το έργο του George Lakoff.

Ο Lakoff, από το επιστημονικό πεδίο της Γνωστικής Γλωσσολογίας, απέδειξε ότι οι λέξεις και οι μεταφορές δεν είναι απλά ποιητικά σχήματα, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο ίδιος ο εγκέφαλος οργανώνει την πραγματικότητα. Κατανοούμε αφηρημένες έννοιες (όπως η αγάπη ή η θλίψη) μέσα από συγκεκριμένες, σωματικές εμπειρίες. Λέμε «έχω ένα βάρος στο στήθος» ή «αυτή η σχέση είναι αδιέξοδο», χρησιμοποιώντας λέξεις του φυσικού χώρου για να περιγράψουμε ψυχικές καταστάσεις. Για τον Lakoff, η γλώσσα αποκαλύπτει το πώς βιώνουμε τον κόσμο. Η μεταφορά είναι μια γέφυρα που μας βοηθά να επικοινωνήσουμε το συναίσθημα.

Εδώ έρχεται η τεράστια ανατροπή σε σχέση με την Torok: Ενώ ο Lakoff περιγράφει πώς οι λέξεις αποκαλύπτουν νοήματα, η Torok περιγράφει πώς οι λέξεις χρησιμοποιούνται για να θάψουν νοήματα, όταν υπάρχει ένα αφόρητο τραύμα. Το κρυπτώνυμο δεν είναι μεταφορά. Είναι μια μυστική, αδιαπέραστη κρύπτη.

Ο Lakoff προϋποθέτει έναν ασθενή που προσπαθεί, έστω ατελώς, να επικοινωνήσει. Το κρυπτώνυμο της Torok προϋποθέτει έναν ασθενή που δεν μπορεί να επικοινωνήσει, όχι λόγω γνωστικού ορίου, αλλά λόγω μιας κληρονομημένης απαγόρευσης. 

Ένα Κλινικό Παράδειγμα στην Εποπτεία

Αυτός ο συνδυασμός θεωριών αποτελεί ένα εξαιρετικό εργαλείο όταν εξηγούμε στους νέους θεραπευτές πώς να ακούν τον ασθενή. Ας πάρουμε το παράδειγμα ενός θεραπευόμενο που χρησιμοποιεί συχνά το ρήμα «πνίγομαι» (π.χ. «πνίγομαι στη δουλειά», «με πνίγει αυτή η σχέση»).

Ο Lakoff θα έλεγε ότι χρειάζεται να σκεφτούμε πώς ο ασθενής κατασκευάζει την έννοια της «πίεσης» μέσα από τη μεταφορά του νερού και της ασφυξίας. Είναι ένας φυσιολογικός, γνωστικός τρόπος να περιγράψει το άγχος του. Με αυτόν τον τρόπο ερευνούμε το δικό του βίωμα.

Η Torok θα έλεγε ότι, αν η λέξη «πνίγομαι» χρησιμοποιείται εμμονικά, άκαμπτα, σε άσχετα πλαίσια, ή αν ο ασθενής έχει μια ανεξήγητη και απόλυτη φοβία με τη θάλασσα, πρέπει να αλλάξουμε οπτική. Αναρωτιόμαστε μήπως το «πνίγομαι» δεν είναι καθόλου μεταφορά, αλλά η κυριολεξία ενός μυστικού. Μήπως στην προηγούμενη γενιά υπήρξε ένας πραγματικός πνιγμός (π.χ. μιας αυτοκτονίας) που η οικογένεια συγκάλυψε ως ανακοπή καρδιάς, και το παιδί απορρόφησε την απαγορευμένη λέξη, φυλακίζοντάς την στην καθημερινή του ομιλία;

Ο Lakoff μας μαθαίνει να διαβάζουμε τον κανόνα της σκέψης, και η Torok μας μαθαίνει να ακούμε την εξαίρεση: τη στιγμή που η γλώσσα σταματά να είναι εργαλείο επικοινωνίας και γίνεται το κάλυμμα ενός τάφου. 

Τι κάνει λοιπόν ο θεραπευτής;

Ο στόχος του θεραπευτή είναι  να καθίσει δίπλα στο θεραπευόμενο με τέτοιον τρόπο ώστε ο θεραπευόμενος να νιώσει ότι δεν είναι μόνος εκεί.

Στην πράξη, αυτό μπορεί να γίνει ως εξής:

«Παρατηρώ ότι αυτή η λέξη, «πνίγομαι», εμφανίζεται συχνά στο λόγο σου. Σε πολλές διαφορετικές στιγμές. Δεν ξέρω ακόμα τι μεταφέρει — αλλά κάτι μου λέει ότι αξίζει να της δώσουμε χώρο και να κατανοήσουμε τι μπορεί να σημαίνει.»

Αυτή η παρέμβαση κάνει τρία πράγματα ταυτόχρονα. Πρώτον, αναγνωρίζει τη λέξη ως σημαντική χωρίς να της αποδίδει ακόμα ερμηνεία — δεν την κλείνει, την ανοίγει. Δεύτερον, επιστρέφει στον θεραπευόμενο την αίσθηση ελέγχου: δεν του λέμε τι σημαίνει η λέξη, τον ρωτάμε για τη δική του ιστορία. Τρίτον, και αυτό είναι ίσως το πιο λεπτό, μεταφέρουμε το ενδιαφέρον μας από το περιεχόμενο στη λέξη καθεαυτή — κάτι που είναι χαρακτηριστικό της Torokιανής προσέγγισης: η λέξη δεν είναι το παράθυρο, είναι το αντικείμενο.

Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη αλήθεια που η Torok μας αφήνει για την κλινική πράξη: ο θεραπευτής δεν είναι ο αποκρυπτογράφος του μυστικού. Είναι ο πρώτος μάρτυρας που επιτρέπει στο μυστικό να υπάρχει — χωρίς να το κατονομάζει, χωρίς να το φοβάται, χωρίς να το αρνείται. 

Τα 3 Κριτήρια Διαφοροδιάγνωσης: Μεταφορά ή Κρυπτώνυμο;

Η εκπαίδευση του «αυτιού» ενός νέου θεραπευτή είναι ίσως η πιο σημαντική διαδικασία στην εποπτεία. Ο στόχος δεν είναι να βλέπουμε «φαντάσματα» πίσω από κάθε λέξη, αλλά να μάθουμε στους νέους συναδέλφους να εντοπίζουν πότε ο λόγος σταματά να είναι εργαλείο έκφρασης και γίνεται η «ταφόπλακα» ενός μυστικού.

Για να βοηθήσουμε έναν εποπτευόμενο να ξεχωρίσει μια φυσιολογική γνωστική μεταφορά (Λακόφ) από ένα κρυπτώνυμο (Τόροκ), χρησιμοποιούμε τρία βασικά κριτήρια:

1. Ευελιξία έναντι Ακαμψίας: Η μεταφορά είναι μια ζωντανή εικόνα που επιτρέπει τον διάλογο και την εξερεύνηση. Αντίθετα, το κρυπτώνυμο λειτουργεί σαν άκαμπτος τοίχος, όπου η λέξη επαναλαμβάνεται μηχανικά και κάθε προσπάθεια αλλαγής της προκαλεί άγχος ή «πάγωμα».

2. Βιογραφική Συνοχή: Η μεταφορά ταιριάζει και βγάζει απόλυτο νόημα με βάση την προσωπική ιστορία και τα βιώματα του ασθενούς. Το κρυπτώνυμο, στον αντίποδα, μοιάζει παράταιρο, σαν «ξένο σώμα» στην αφήγηση, παραπέμποντας συχνά σε κάποιο κυριολεκτικό τραύμα του οικογενειακού δέντρου.

3. Σώμα και Συναίσθημα (Αντιμεταβίβαση): Κατά τη χρήση μιας μεταφοράς, το συναίσθημα έχει φυσιολογική ροή και συνοχή. Η εκφορά του κρυπτωνύμου όμως, προκαλεί ξαφνική συναισθηματική αποσύνδεση, απρόσμενα σωματικά συμπτώματα και μια αίσθηση ότι η επικοινωνία μέσα στο δωμάτιο «νεκρώνεται».

Η Σημασία της Εποπτείας

Η εποπτεία δεν είναι απλώς τεχνικός έλεγχος, αλλά ο ασφαλής χώρος όπου εκπαιδεύεται το κλινικό «αυτί».

Όταν ο νέος θεραπευτής παγώνει ή νιώθει ανεπαρκής μπροστά στον λεκτικό τοίχο ενός κρυπτωνύμου, η εποπτεία τον βοηθά να αντέξει την αμηχανία και τη σιωπή. Του δίνει τον χώρο να κατανοήσει τη δική του αντιμεταβίβαση και να μάθει πώς να μετατρέπει τη θεραπεία σε έναν τόπο όπου τα μυστικά του παρελθόντος μπορούν, επιτέλους, να βρουν τις λέξεις τους.

Βιβλιογραφία 

Abraham, N., & Torok, M. (1976/1986). The Wolf Man's Magic Word: A Cryptonymy (Μτφρ. N. Rand). University of Minnesota Press.

Abraham, N., & Torok, M. (1994). The Shell and the Kernel: Renewals of Psychoanalysis (Μτφρ. N. Rand). University of Chicago Press.

Lakoff, G., & Johnson, M. (1980/2003). Metaphors We Live By. University of Chicago Press. (Ελληνική έκδοση: Οι Μεταφορές μέσα στις οποίες ζούμε, Εκδόσεις Παπαζήση).

Reik, T. (1948). Ακούγοντας με το τρίτο αυτί: Η εσωτερική εμπειρία ενός ψυχαναλυτή (Εκδ. Επίκουρος).

Schützenberger, A. A. (1998). Το Σύνδρομο των Προγόνων (Εκδ. Καστανιώτη).

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Κωνσταντίνος Φύσσας

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...