Ανάμεσα στην ελευθερία και την ευθύνη - μια ψύχραιμη άποψη εν μέσω πολεμικών στο πεδίο Ψ

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ιστορία της επιστήμης δεν είναι μια γραμμική πορεία προόδου, αλλά ένα πεδίο έντασης ανάμεσα στην καινοτομία και την συντήρηση. Το εκάστοτε ακαδημαϊκό κατεστημένο (πανεπιστήμια, επιστημονικές ενώσεις, καθιερωμένες θεωρίες) λειτουργεί συχνά ως θεματοφύλακας της γνώσης.

Ωστόσο, αυτή η λειτουργία, ενώ προστατεύει από την αυθαιρεσία, μπορεί ταυτόχρονα να επιβραδύνει ή και να απορρίψει ριζοσπαστικές ιδέες, ιδίως όταν προέρχονται από πρόσωπα εκτός των παραδοσιακών διαδρομών.

Η επιστήμη έχει δομηθεί γύρω από θεσμούς πιστοποίησης: πτυχία, διδακτορικά, ερευνητικά ιδρύματα. Αυτά εξασφαλίζουν ένα επίπεδο ποιότητας, αλλά δημιουργούν και μια μορφή «επιστημονικού αποκλεισμού». Όταν μια νέα ιδέα δεν συνοδεύεται από την «ορθή» ακαδημαϊκή ταυτότητα, αντιμετωπίζεται πολύ συχνά με δυσπιστία. Και όχι μόνο για το περιεχόμενό της, αλλά και για την προέλευσή της.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Le Corbusier, ένας ωρολογοποιός, ο οποίος δεν είχε τυπική αρχιτεκτονική εκπαίδευση, αλλά επηρέασε καθοριστικά τη μοντέρνα αρχιτεκτονική. Οι ιδέες του αρχικά αντιμετωπίστηκαν με επιφυλακτικότητα, καθώς αμφισβητούσαν τα καθιερωμένα αισθητικά και λειτουργικά πρότυπα.

Αντίστοιχα, η Melanie Klein, χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση στην ψυχολογία ή την ιατρική, ανέπτυξε μια από τις πιο επιδραστικές προσεγγίσεις στην παιδική ψυχανάλυση. Η δουλειά της συνάντησε έντονες αντιδράσεις, ακόμη και μέσα στο ίδιο το ψυχαναλυτικό κίνημα, όπου κυριαρχούσαν μορφές όπως ο Sigmund Freud και η κόρη του Anna Freud.

Η ιστορία βρίθει παραδειγμάτων ανθρώπων που, παρά την απουσία «ορθόδοξης» κατάρτισης, προώθησαν τη γνώση:

Ο Michael Faraday, με ελάχιστη τυπική εκπαίδευση, έθεσε τα θεμέλια της ηλεκτρομαγνητικής θεωρίας.
Ο Charles Darwin δεν ήταν ακαδημαϊκός βιολόγος με τη σύγχρονη έννοια, αλλά η θεωρία της εξέλιξης άλλαξε ριζικά τη βιολογία.
Ο Jean Piaget, αν και εκπαιδευμένος στη βιολογία, διαμόρφωσε την αναπτυξιακή ψυχολογία χωρίς να ακολουθήσει την κλασική ψυχολογική εκπαίδευση της εποχής του.
Αυτές οι περιπτώσεις δείχνουν ότι η καινοτομία συχνά προκύπτει από «υβριδικές» διαδρομές. Από ανθρώπους που κινούνται μεταξύ πεδίων έως και τελείως έξω από τα θεσμικά όρια.

Η αντίσταση του ακαδημαϊκού κατεστημένου δεν είναι πάντα αρνητική. Λειτουργεί και ως φίλτρο απέναντι σε μη τεκμηριωμένες ή επικίνδυνες ιδέες. Χωρίς αυτήν, η επιστήμη θα κινδύνευε να κατακλυστεί από αυθαίρετους ισχυρισμούς.

Ωστόσο, το πρόβλημα προκύπτει όταν η αντίσταση βασίζεται περισσότερο στην «ταυτότητα» του φορέα μιας ιδέας παρά στην ίδια την ιδέα. Τότε, η επιστήμη μετατρέπεται από ανοιχτό πεδίο διερεύνησης σε κλειστό σύστημα αναπαραγωγής εξουσίας.

Το πεδίο της ψυχολογίας αποτελεί ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της έντασης. Από τη γέννησή της, η ψυχολογία κινείται ανάμεσα στην επιστήμη, τη φιλοσοφία και την θεραπεία.

Σήμερα, οι διαμάχες γύρω από την κατάρτιση ψυχολόγων, ψυχοθεραπευτών και συμβούλων είναι ιδιαίτερα έντονες:

Ποιος έχει το δικαίωμα να ασκεί ψυχοθεραπεία;

Αρκεί ένα πανεπιστημιακό πτυχίο ή απαιτείται πολυετής εποπτευόμενη εκπαίδευση;
Μπορούν άτομα από άλλους κλάδους να εκπαιδευτούν και να ασκήσουν αποτελεσματικά θεραπευτικό έργο;
Οι υποστηρικτές της αυστηρής ακαδημαϊκής πιστοποίησης τονίζουν την ανάγκη προστασίας του κοινού και τη διασφάλιση ποιότητας.

Από την άλλη, υπάρχουν φωνές που επισημαίνουν ότι πολλές από τις πιο δημιουργικές εξελίξεις στην ψυχοθεραπεία προήλθαν από ανθρώπους εκτός του στενού ακαδημαϊκού πλαισίου , όπως η Melanie Klein ή ακόμη και ο Carl Rogers, που αμφισβήτησε τις αυστηρές, ιατρικοποιημένες προσεγγίσεις. Δεν θα μπορούσε εδώ να μην αναφερθεί και η περίπτωση του ψυχιάτρου Chibanda στην Ζιμπάμπουε και τα Friendship Benches του και πόσο ωφέλησαν τους ανθρώπους (τεκμηριωμένα, με μελέτες) παρόλη την απουσία ειδίκευσης των θεραπευτριών που χρησιμοποιεί. 

Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν η επιστήμη πρέπει να είναι «ανοιχτή» ή «κλειστή», αλλά πώς μπορεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην καινοτομία και την αξιοπιστία. Η απόλυτη θεσμικότητα οδηγεί σε στασιμότητα· η πλήρης ελευθερία ίσως σε απορρύθμιση έως ασυδοσία. Συνεκδοχικά, η πρόοδος της επιστημονικής σκέψης φαίνεται να απαιτεί ένα διαρκές «δημιουργικό τέντωμα» των ορίων: αρκετή αυστηρότητα ώστε να διατηρείται η ποιότητα, αλλά και αρκετή ευελιξία ώστε να επιτρέπεται η είσοδος νέων ιδεών , ακόμη κι αν αυτές προέρχονται από απροσδόκητες πηγές.

Στο τέλος, η ιστορία δείχνει κάτι απλό αλλά απαιτητικό: οι ιδέες πρέπει να κρίνονται πρωτίστως για την αξία τους και όχι για τα διαπιστευτήρια εκείνων που τις διατυπώνουν.

«Μήπως η δυσκολία της επίτευξης αυτής της ισορροπίας ανάμεσα στην ελευθερία και την ευθύνη είναι ο βασικότερος λόγος που διατηρείται αυτή η ασάφεια στην τυποποίηση των πλαισίων Ψυχολογίας, Συμβουλευτικής και Ψυχοθεραπείας στην Ελλάδα και όχι μόνο;»

Το ερώτημα αυτό δεν είναι απλώς ρητορικό· αγγίζει τον πυρήνα ενός ιστορικού και θεσμικού προβλήματος.

Η ασάφεια που παρατηρείται στην Ελλάδα —και σε πολλές άλλες χώρες— δεν είναι μόνο αποτέλεσμα διοικητικής καθυστέρησης ή επαγγελματικών αντιπαραθέσεων. Αντανακλά μια βαθύτερη δυσκολία: πώς ορίζεται ένα πεδίο που βρίσκεται ταυτόχρονα ανάμεσα στην επιστήμη, την τέχνη και την ανθρώπινη σχέση.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε αντίθεση με άλλες επιστήμες, η ψυχολογία στην Ελλάδα απέκτησε σαφή ακαδημαϊκή υπόσταση σχετικά αργά. Οι πρώτες οργανωμένες πανεπιστημιακές σπουδές ψυχολογίας θεσμοθετήθηκαν τη δεκαετία του 1970, με την ίδρυση σχετικών τμημάτων σε πανεπιστήμια όπως το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και αργότερα το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Μέχρι τότε, όσοι επιθυμούσαν να σπουδάσουν ψυχολογία ή να εκπαιδευτούν στην ψυχοθεραπεία ήταν  αναγκασμένοι να μετακινηθούν στο εξωτερικό, κυρίως στη Γαλλία, τη Γερμανία ή το Ηνωμένο Βασίλειο. Αυτό είχε δύο σημαντικές συνέπειες:

Πρώτον, η ελληνική ψυχολογική κοινότητα διαμορφώθηκε μέσα από ένα μωσαϊκό διαφορετικών θεωρητικών παραδόσεων και εκπαιδευτικών προτύπων. Δεύτερον, δεν αναπτύχθηκε εξαρχής ένα ενιαίο, εθνικό πλαίσιο πιστοποίησης και επαγγελματικών δικαιωμάτων.

Αυτή η ιστορική διαδρομή εξηγεί εν μέρει γιατί μέχρι σήμερα συνυπάρχουν πολλαπλά και συχνά αντικρουόμενα πλαίσια:

Ο ψυχολόγος με πανεπιστημιακό πτυχίο και άδεια άσκησης επαγγέλματος
Ο ψυχοθεραπευτής με εξειδίκευση σε συγκεκριμένη σχολή (ψυχαναλυτική, γνωσιακή-συμπεριφορική κ.ά.)
Ο σύμβουλος ψυχικής υγείας με διαφορετικές διαδρομές εκπαίδευσης

Σε αυτό το τοπίο, η επιρροή μορφών όπως η Melanie Klein υπενθυμίζει ότι η ψυχοθεραπευτική γνώση δεν γεννήθηκε αποκλειστικά μέσα σε πανεπιστήμια. Αντίστοιχα, η παράδοση του Sigmund Freud βασίστηκε σε ένα υβριδικό μοντέλο εκπαίδευσης, που περιλάμβανε προσωπική ανάλυση και εποπτεία — στοιχεία που δεν εντάσσονται εύκολα σε τυπικά ακαδημαϊκά σχήματα.

Η δυσκολία τυποποίησης δεν είναι απλώς ελληνικό φαινόμενο. Αντανακλά μια ευρύτερη σύγκρουση ανάμεσα σε δύο λογικές:

Τη λογική της επιστημονικής τεκμηρίωσης, που απαιτεί σαφή κριτήρια, μετρήσιμα αποτελέσματα και τυποποιημένη εκπαίδευση
Τη λογική της θεραπευτικής πράξης, που βασίζεται στη σχέση, την εμπειρία και την προσωπική διαμόρφωση του θεραπευτή
Η πρώτη ευνοεί την ακαδημαϊκή κατοχύρωση. Η δεύτερη αφήνει χώρο σε εναλλακτικές διαδρομές, που δεν χωρούν εύκολα σε πανεπιστημιακά προγράμματα.

Είναι τελικά αυτή η ασάφεια πρόβλημα ή σύμπτωμα; Επιστρέφοντας στο αρχικό ερώτημα, η ασάφεια ίσως δεν είναι απλώς ένα πρόβλημα προς επίλυση, αλλά ένα σύμπτωμα αυτής της βαθύτερης έντασης. Η πλήρης τυποποίηση θα σήμαινε πιθανώς τον περιορισμό της πολυφωνίας και της καινοτομίας. Από την άλλη, η πλήρης απουσία ρύθμισης ενέχει κινδύνους για την ποιότητα των υπηρεσιών και την προστασία των ανθρώπων που αναζητούν βοήθεια.

Η ελληνική περίπτωση, με την καθυστερημένη θεσμοθέτηση και την έντονη επιρροή ξένων σχολών, λειτουργεί ως ένα «εργαστήριο» αυτής της ισορροπίας,  χωρίς ακόμη να την έχει επιτύχει πλήρως.

Ίσως το ζητούμενο δεν είναι η εξάλειψη της ασάφειας, αλλά η μετατροπή της σε δημιουργική ένταση. Ένα ώριμο πλαίσιο θα μπορούσε να:

• Διασφαλίζει ελάχιστα, σαφή κριτήρια εκπαίδευσης και δεοντολογίας
• Αναγνωρίζει πολλαπλές διαδρομές κατάρτισης
• Αξιολογεί την επάρκεια όχι μόνο με βάση τίτλους, αλλά και με βάση εποπτευόμενη πρακτική και συνεχή εκπαίδευση
• Με άλλα λόγια, να συνδυάζει την ευθύνη με την ελευθερία — χωρίς να θυσιάζει τη μία στο όνομα της άλλης.

Πόσο δρόμο έχουμε ακόμη για τέτοια ωριμότητα άραγε;

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions
Michel Foucault, The Birth of the Clinic
Sigmund Freud, Introductory Lectures on Psychoanalysis
Melanie Klein, The Psycho-Analysis of Children
Carl Rogers, On Becoming a Person
Irvin D. Yalom, The Gift of Therapy
mckinsey.com/mhi/our-insights/our-vision-is-a-friendship-bench-within-walking-distance-everywhere

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Θέμις Πούλια - Σύμβουλος Ψ.Υγείας

Θέμις Πούλια: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας (HPD Συμβουλευτικής & Ψυχολογίας Mediterranean College), πιστοποιήσεις επιμόρφωσης πανεπιστημίου Αιγαίου και ΕΚΠΑ, πιστοποιημένη ειδικός Διαχείρησης Θυμού (NAMA-USA), φοιτ. Ψυχολογίας EUC. Ατομική Συμβουλευτική, Συμβουλευτική Σχέσεων-Ζεύγους-Οικογένειας, Συντονισμός-Εμψύχωση Ομάδων Αυτογνωσίας/ Αυτοβοήθειας. Υποστήριξη, Ψυχική Ανθεκτικότητα και Προσωπική Ανάπτυξη.

6946615046

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...