Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Φαντάσου ότι μπορείς να επιστρέψεις για λίγα λεπτά σε μια στιγμή από την παιδική σου ηλικία. Όλα γύρω σου είναι όπως τότε. Απέναντί σου βρίσκεται το παιδί που ήσουν. Εσύ το αναγνωρίζεις αμέσως. Εκείνο δεν σε αναγνωρίζει καθόλου.
Αυτή η μικρή ασυμμετρία είναι πιο παράξενη απ’ όσο φαίνεται.
Εσύ γνωρίζεις όσα θα συμβούν στη ζωή του μέχρι τη στιγμή που στέκεσαι μπροστά του. Ξέρεις ποιοι άνθρωποι θα φύγουν, ποιοι θα μείνουν, ποιους θα αγαπήσει, ποιους θα χάσει. Ξέρεις ακόμη ότι ορισμένα από όσα τώρα το συγκλονίζουν θα ξεχαστούν σχεδόν ολοκληρωτικά, ενώ άλλα —φαινομενικά ασήμαντα— θα το ακολουθήσουν για δεκαετίες.
Ακούει μια φωνή από το διπλανό δωμάτιο. Βλέπει μια πόρτα να κλείνει. Κάποιος φεύγει.
Και φοβάται.
Δεν γνωρίζει αν αυτό που ζει θα αποκτήσει αργότερα το νόημα ενός αποχωρισμού, μιας απώλειας ή μιας εγκατάλειψης. Μπορεί να μη διαθέτει καν τις λέξεις για να περιγράψει αυτό που συμβαίνει μέσα του.
Πριν από την εξήγηση, υπάρχει το βίωμα.
Το σφίξιμο στο σώμα. Η αναμονή. Ο φόβος.
Ένα βίωμα δεν χρειάζεται να έχει πάρει τη μορφή μιας ιστορίας για να αφήσει ίχνος. Όταν ορισμένες καταστάσεις επαναλαμβάνονται, το παιδί αρχίζει σταδιακά να σχηματίζει προσδοκίες: τι μπορεί να περιμένει από τους άλλους, τι από τον εαυτό του, πόσο ασφαλές είναι να πλησιάζει, να ζητά ή να εξαρτάται.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
Αυτές οι προσδοκίες δεν αποτελούν ένα αμετάβλητο πεπρωμένο. Νέες σχέσεις και διαφορετικές εμπειρίες μπορούν να τις μεταβάλουν. Πολύ πριν, όμως, το παιδί μπορέσει να εξηγήσει όσα του συμβαίνουν, έχει ήδη αρχίσει να μαθαίνει κάτι για το πώς είναι να βρίσκεται μέσα στον κόσμο και μαζί με τους άλλους.
Εσύ, αντίθετα, έχεις κάτι που εκείνο δεν μπορεί να έχει: το μετά.
Και τότε προκύπτει ένα δύσκολο ερώτημα: Ποιος από τους δύο γνωρίζει καλύτερα εκείνη την εμπειρία;
Το παιδί τη γνωρίζει από μέσα. Ο ενήλικος γνωρίζει όσα ακολούθησαν.
Ο χρόνος έδωσε στον ενήλικο τη δυνατότητα να κοιτάξει πίσω, να συνδέσει, να ονομάσει, να καταλάβει. Ταυτόχρονα, τον απομάκρυνε από την αμεσότητα εκείνης της στιγμής. Δεν μπορεί πια να επιστρέψει σε αυτήν χωρίς να κουβαλά μαζί του όσα συνέβησαν μετά.
Ο ένας έχει την αμεσότητα της εμπειρίας· ο άλλος τις συνδέσεις που έγιναν δυνατές αργότερα. Είναι ο ίδιος άνθρωπος, αλλά δεν βλέπει πια από το ίδιο σημείο.
Ανάμεσά τους έχει μεσολαβήσει μια ζωή.
PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Περιλαμβάνει ομάδες εποπτείας ανά ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, ομάδες εποπτείας ανά επαγγελματικό αντικειμένο και πληθυσμό, επιμορφωτικά σεμινάρια εξειδίκευσης, Ομάδες συνάντησης για σύνδεση και δικτύωση, Mentoring για ψυχοθεραπευτές που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στην άσκηση του επαγγέλματος..
Όταν ο χρόνος αλλάζει το σημείο απ’ όπου κοιτάζουμε
Αυτή η απόσταση δεν αλλάζει μόνο όσα μπορούμε να καταλάβουμε. Επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο θυμόμαστε.
Όταν ανακαλούμε το παρελθόν, δεν ανασύρουμε απλώς μια άθικτη καταγραφή αυτού που συνέβη. Η αυτοβιογραφική μνήμη είναι ανακατασκευαστική: ανασυνθέτουμε μια εμπειρία από όσα στοιχεία έχουν διατηρηθεί, μέσα όμως από έναν ψυχισμό που στο μεταξύ έχει συνεχίσει να ζει, να μαθαίνει και να μεταβάλλεται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αναμνήσεις μας είναι αυθαίρετες ή αναγκαστικά ανακριβείς. Η μνήμη απλώς δεν λειτουργεί σαν ένα αποθηκευμένο βίντεο που περιμένει να το ξαναδούμε. Θυμόμαστε από τη θέση στην οποία βρισκόμαστε τώρα — με όσα γνωρίζουμε, με όσα έχουν αποκτήσει σημασία και με όλα όσα έχουν μεσολαβήσει.
Σκέψου έναν έφηβο δεκαεπτά ετών που αποτυγχάνει σε κάτι που θεωρούσε καθοριστικό για το μέλλον του.
Εκείνη τη στιγμή μπορεί να αισθάνεται ότι όλα καταρρέουν. Ότι αυτή η αποτυχία λέει κάτι οριστικό όχι μόνο για το μέλλον του, αλλά και για τον ίδιο.
Τριάντα χρόνια αργότερα θυμάται εκείνη την περίοδο.
Αναγνωρίζει πόσο τον πλήγωσε. Τώρα όμως έχει κάτι που ο δεκαεπτάχρονος δεν μπορούσε να έχει: το μετά.
Βλέπει πόσο είχε συνδέσει εκείνη την έκβαση με την αξία του ή πόσες άλλες δυνατότητες δεν μπορούσε τότε να φανταστεί.
Το γεγονός παραμένει το ίδιο. Εκείνο που έχει αλλάξει είναι η θέση από την οποία μπορεί πλέον να το κοιτάξει.
Η μεταγενέστερη γνώση δεν μας κάνει απαραίτητα καλύτερους μάρτυρες του παρελθόντος. Μας κάνει διαφορετικούς αναγνώστες του.
Και εδώ η σχέση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν γίνεται πιο σύνθετη. Όσα ζήσαμε συμμετέχουν σε αυτό που γινόμαστε. Αλλά και αυτό που γινόμαστε επιστρέφει, κατά κάποιον τρόπο, σε όσα ζήσαμε: επηρεάζει τι διακρίνουμε μέσα τους, ποιες συνδέσεις μπορούμε να κάνουμε και ποιο νόημα αποκτούν για εμάς.
Μια εμπειρία δεν αποκτά πάντοτε όλο το νόημά της τη στιγμή που συμβαίνει. Μερικές φορές χρειάζεται να υπάρξει ένα «μετά» για να μπορέσουμε να δούμε διαφορετικά το «πριν». Μια σχέση, μια απώλεια ή μια νέα κατανόηση μπορούν να φωτίσουν πλευρές ενός παλιού γεγονότος που τότε δεν είχαμε τη δυνατότητα να δούμε.
Κάτι που στα δεκαεπτά έμοιαζε με οριστική απόδειξη αποτυχίας μπορεί στα σαράντα επτά να παραμένει επώδυνο, χωρίς να αποτελεί πια απόφαση για το ποιος είσαι. Έχει γίνει μια στιγμή μέσα σε μια πολύ μεγαλύτερη διαδρομή.
Όχι επειδή το παρελθόν ξαναγράφτηκε. Επειδή υπάρχει πλέον μια ζωή γύρω του.
Αυτή η μεταγενέστερη ματιά χρειάζεται, ωστόσο, τη δική της επιφύλαξη. Το ότι βλέπουμε κάτι αργότερα δεν σημαίνει ότι το βλέπουμε αναγκαστικά καθαρότερα. Άλλο αυτό που συνέβη, άλλο ο τρόπος με τον οποίο το βιώσαμε τότε και άλλο το νόημα που μπορούμε να του δώσουμε χρόνια αργότερα.
Το παρόν μπορεί να φωτίσει το παρελθόν, αλλά μπορεί και να το χρωματίσει.
Υπάρχει και κάτι ακόμη που περιπλέκει τη σχέση μας με όσα έχουμε ζήσει.
Δεν συνεχίζεται μέσα μας μόνο ό,τι μπορούμε να θυμηθούμε καθαρά.
Μέρος των εμπειριών μας μπορεί να έχει συμμετάσχει στον τρόπο με τον οποίο περιμένουμε τους άλλους, πλησιάζουμε, απομακρυνόμαστε, φοβόμαστε ή προστατευόμαστε, χωρίς να αντιστοιχεί σε μια συγκεκριμένη ανάμνηση που μπορούμε να ανακαλέσουμε.
Μπορεί να μη θυμόμαστε πότε ακριβώς αρχίσαμε να περιμένουμε ότι δεν πρέπει να ζητάμε πολλά, ότι χρειάζεται να είμαστε σε επιφυλακή ή ότι είναι ασφαλέστερο να φεύγουμε πρώτοι.
Κι όμως, μπορεί να ζούμε σαν αυτές οι προσδοκίες να είναι αυτονόητες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πίσω από κάθε σημερινό φόβο ή μοτίβο κρύβεται ένα συγκεκριμένο ξεχασμένο γεγονός. Οι άνθρωποι διαμορφώνονται από πολλούς παράγοντες και συνεχίζουν να αλλάζουν μέσα από τις σχέσεις και τις εμπειρίες τους.
Σημαίνει κάτι πιο απλό: δεν χρειάζεται να μπορούμε να αφηγηθούμε κάθε κομμάτι της ιστορίας μας για να έχει πάρει μέρος στη διαμόρφωσή μας.
Το παρελθόν έχει ήδη συμβεί. Η σχέση μας μαζί του, όμως, δεν έχει τελειώσει.
Από όσα ζήσαμε στην ιστορία που αναγνωρίζουμε ως δική μας
Ίσως γι’ αυτό, καθώς μεγαλώνουμε, δεν αρκούμαστε στο να θυμόμαστε. Προσπαθούμε να συνδέσουμε διαφορετικές στιγμές της ζωής μας: να καταλάβουμε πώς αυτό που ζήσαμε σχετίζεται με αυτό που γίναμε, τι μετακινήθηκε και τι παρέμεινε.
Ένα γεγονός που κάποτε στεκόταν μόνο του μπορεί αργότερα να βρει θέση μέσα σε μια μεγαλύτερη προσωπική ιστορία. Όχι επειδή η ζωή υπήρξε εξαρχής συνεκτική, αλλά επειδή εκ των υστέρων μπορούμε να διακρίνουμε σχέσεις ανάμεσα σε κομμάτια που τότε δεν μπορούσαμε να δούμε μαζί.
Μέσα σε αυτή την προσπάθεια σύνδεσης συμβαίνει κάτι ακόμη.
Οι αναμνήσεις που διατηρούμε συμμετέχουν στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε ποιοι είμαστε σήμερα. Η μνήμη γίνεται έτσι μέρος της αίσθησης του εαυτού μας — και ο εαυτός που διαμορφώνεται επηρεάζει, με τη σειρά του, τον τρόπο με τον οποίο στρεφόμαστε στο παρελθόν.
Έτσι, το ερώτημα παύει σιγά σιγά να αφορά μόνο τη μνήμη.
Αν μετακινείται ο άνθρωπος που στρέφεται προς τα πίσω, αν μεταβάλλεται αυτό που μπορεί να καταλάβει και αν μέρος όσων τον διαμόρφωσαν δεν είναι καν διαθέσιμο ως καθαρή ανάμνηση, τι ακριβώς τον συνδέει με εκείνον που υπήρξε;
Τι μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε εκείνο το παιδί, εκείνον τον έφηβο, όλες τις προηγούμενες εκδοχές μας και να λέμε:
«Ήμουν εγώ»;
Κι όμως, κάτι μας συνδέει
Τι σημαίνει, πραγματικά, αυτό το «ήμουν εγώ»;
Μπορεί σήμερα να σκεφτόμαστε διαφορετικά, να θέλουμε άλλα πράγματα, ακόμη και να δυσκολευόμαστε να καταλάβουμε επιλογές που κάποτε μας φαίνονταν αυτονόητες.
Μερικές φορές ξέρουμε ότι εκείνος ο άνθρωπος ήμασταν εμείς και, ταυτόχρονα, μας φαίνεται σχεδόν ξένος.
Κι όμως, αναγνωρίζουμε τη ζωή του ως δική μας.
Αυτή η αίσθηση σύνδεσης ανάμεσα στον άνθρωπο που ήμασταν και σε εκείνον που είμαστε σήμερα βρίσκεται στον πυρήνα αυτού που η ψυχολογία μελετά ως συνέχεια του εαυτού.
Η συνέχεια δεν σημαίνει ότι παραμένουμε ίδιοι. Ούτε απαιτεί να αισθανόμαστε όλους τους προηγούμενους εαυτούς μας το ίδιο κοντινούς. Σημαίνει ότι, ακόμη κι όταν έχουμε αλλάξει βαθιά, μπορούμε να αναγνωρίσουμε πως εκείνοι που υπήρξαμε ανήκουν στην ίδια ζωή.
Άλλες πλευρές μας μεταβάλλονται, άλλες υποχωρούν, άλλες εμφανίζονται αργότερα. Παλιές βεβαιότητες εγκαταλείπονται. Κάποτε χρειάζεται να απομακρυνθούμε πολύ από εκείνον που υπήρξαμε.
Η αλλαγή, όμως, δεν ακυρώνει τη συνέχεια. Μπορεί να αποτελεί μέρος της.
Και ακριβώς επειδή αλλάζουμε, εμφανίζεται ένα άλλο παράδοξο.
Όσο μεγαλύτερη είναι η απόσταση από εκείνον που ήμασταν, τόσο ευκολότερο μπορεί να γίνεται να στρεφόμαστε προς τα πίσω και να αναρωτιόμαστε:
«Πώς δεν το έβλεπα;»
«Γιατί το επέτρεψα;»
«Γιατί φοβόμουν τόσο;»
«Γιατί δεν έφυγα;»
Μόνο που αυτές τις ερωτήσεις τις κάνει ο άνθρωπος που έχει ήδη ζήσει όσα ακολούθησαν. Και συχνά ξεχνάμε αυτή τη διαφορά. Χρησιμοποιούμε όσα μας έμαθε η ζωή για να καταδικάσουμε εκείνον που έπρεπε πρώτα να τη ζήσει για να μπορέσει να τα μάθει.
Εδώ το «ήμουν εγώ» αποκτά ένα βαθύτερο νόημα.
Δεν είναι μόνο η αναγνώριση ότι εκείνος ο άνθρωπος ανήκει στο παρελθόν μας. Είναι και η δυνατότητα να τον δούμε μέσα στα όρια της δικής του στιγμής — με όσα καταλάβαινε, όσα άντεχε και όσα μπορούσε τότε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παλιά επιλογή ήταν σωστή ούτε ότι το παρελθόν παύει να έχει συνέπειες.
Δεν πρόκειται απλώς για επιείκεια απέναντι στον παλιό μας εαυτό.
Πρόκειται για τη δυνατότητα να κρατήσουμε μαζί δύο αλήθειες: σήμερα μπορώ να δω κάτι που τότε δεν έβλεπα· και εκείνος που δεν μπορούσε να το δει εξακολουθεί να είναι μέρος της ιστορίας μου.
Ίσως αυτή να είναι μια βαθύτερη μορφή συνέχειας του εαυτού: όχι να παραμένουμε ίδιοι μέσα στον χρόνο, αλλά να μπορούμε να αλλάζουμε χωρίς να χρειάζεται να αποκηρύξουμε εκείνον που υπήρξαμε.
Υπάρχει όμως και μια τελευταία ανατροπή.
Ο άνθρωπος που στρέφεται σήμερα προς τα πίσω δεν είναι ο τελευταίος που θα κοιτάξει αυτή τη ζωή.
Κάποτε και ο σημερινός μας εαυτός θα ανήκει στο παρελθόν.
Χρόνια αργότερα μπορεί να δούμε διαφορετικά ακόμη και όσα σήμερα μας φαίνονται ξεκάθαρα. Δεν υπάρχει απαραίτητα ένα τελευταίο σημείο από το οποίο η ζωή γίνεται οριστικά κατανοητή. Όσο συνεχίζουμε να ζούμε, μετακινείται και η θέση από την οποία τη βλέπουμε.
Και εδώ η ασυμμετρία της αρχής αντιστρέφεται. Στην αρχή, το παιδί δεν γνώριζε όσα γνώριζες εσύ. Τώρα γίνεται φανερό ότι ούτε εσύ γνωρίζεις όσα θα γνωρίζει κάποτε ο άνθρωπος που θα κοιτάζει πίσω τη ζωή που ζεις σήμερα.
Κάποτε μπορεί να αναρωτηθεί και εκείνος: «Πώς δεν το έβλεπα;»
Και θα μιλά για εσένα.
Για κάτι που σήμερα φοβάσαι, για μια επιλογή που δεν ξέρεις πού θα οδηγήσει, για έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζεις αν θα μείνει ή για μια πλευρά του εαυτού σου που προσπαθείς ακόμη να καταλάβεις.
Όπως το παιδί της αρχής, έτσι κι εσύ βρίσκεσαι μέσα σε μια στιγμή της οποίας δεν μπορείς να γνωρίζεις ολόκληρη τη συνέχεια.
Ίσως λοιπόν το δυσκολότερο, όταν στρεφόμαστε προς τα πίσω, δεν είναι απλώς να αναγνωρίσουμε εκείνον που ήμασταν. Είναι να μπορέσουμε να τον συναντήσουμε μέσα στη δική του στιγμή, χωρίς να του ζητάμε να έχει φτάσει ήδη εκεί όπου βρισκόμαστε εμείς σήμερα. Να του επιτρέψουμε να μην ξέρει ακόμη. Και να θυμόμαστε ότι το ίδιο δικαίωμα χρειάζεται να δώσουμε και στον σημερινό μας εαυτό.
Γιατί κι εμείς, όσο κι αν γνωρίζουμε περισσότερα από εκείνους που υπήρξαμε, εξακολουθούμε να βρισκόμαστε μέσα στη ζωή μας.
Δεν έχουμε ακόμη το μετά.
Βιβλιογραφία
Bowlby, J. (1982). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books. (Original work published 1969).
Conway, M. A., & Pleydell-Pearce, C. W. (2000). The construction of autobiographical memories in the self-memory system. Psychological Review, 107(2), 261–288.
Conway, M. A., Singer, J. A., & Tagini, A. (2004). The self and autobiographical memory: Correspondence and coherence. Social Cognition, 22(5), 491–529.
Ross, M., & Wilson, A. E. (2003). Autobiographical memory and conceptions of self: Getting better all the time. Current Directions in Psychological Science, 12(2), 66–69.
Rutt, J. L., & Löckenhoff, C. E. (2016). From past to future: Temporal self-continuity across the life span. Psychology and Aging, 31(6), 631–639.
Schacter, D. L., & Addis, D. R. (2007). The cognitive neuroscience of constructive memory: Remembering the past and imagining the future. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 362(1481), 773–786.
Sedikides, C., Hong, E. K., & Wildschut, T. (2023). Self-continuity. Annual Review of Psychology, 74, 333–361.
Sedikides, C., Wildschut, T., Routledge, C., & Arndt, J. (2015). Nostalgia counteracts self-discontinuity and restores self-continuity. European Journal of Social Psychology, 45(1), 52–61.
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Όλγα Μάντζιου - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Όλγα Μάντζιου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
- Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
- Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
- Επικυρωμένη ειδίκευση
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
