Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Ο αιφνίδιος θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη στα 54 του χρόνια προκάλεσε μια αντίδραση που δύσκολα μπορούσε να περάσει απαρατήρητη. Άνθρωποι που δεν τον είχαν συναντήσει ποτέ ένιωσαν πραγματική θλίψη. Άλλοι μίλησαν για ένα παράξενο μούδιασμα.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέμισαν τραγούδια, φωτογραφίες, στιγμές από συναυλίες και προσωπικές ιστορίες που, φαινομενικά, δεν αφορούσαν τόσο τον ίδιο όσο εκείνους που τις μοιράζονταν.
Εκεί άρχισε να εμφανίζεται ξανά η γνωστή ερώτηση:
«Μα καλά, γιατί στεναχωριέται τόσο ο κόσμος για έναν άνθρωπο που δεν γνώριζε;»
Η απάντηση δεν είναι απλώς επειδή ήταν διάσημος. Αν ήταν έτσι, θα αντιδρούσαμε όλοι με τον ίδιο τρόπο στον θάνατο κάθε γνωστού ανθρώπου. Δεν συμβαίνει αυτό.
Ίσως λοιπόν, για να καταλάβουμε αυτή την αντίδραση, χρειάζεται να κοιτάξουμε λιγότερο τον ίδιο τον Μαζωνάκη και περισσότερο τη θέση που είχε αποκτήσει, χωρίς να το γνωρίζει, στις ζωές των ανθρώπων που τον άκουγαν.
Μπορεί να μη γνώρισες ποτέ κάποιον και παρ' όλα αυτά να έχει θέση στη ζωή σου
Οι Horton και Wohl ήδη από το 1956 χρησιμοποίησαν τον όρο «παρακοινωνική αλληλεπίδραση» για να περιγράψουν τη σχέση που μπορεί να αναπτυχθεί ανάμεσα στο κοινό και ένα δημόσιο πρόσωπο. Πρόκειται προφανώς για μια μονόπλευρη σχέση. Εσύ γνωρίζεις τον καλλιτέχνη. Εκείνος δεν έχει ιδέα ποιος είσαι. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όσα έχεις συνδέσει μαζί του είναι ψεύτικα.
Ένας τραγουδιστής μπορεί για δεκαετίες να βρίσκεται στο αυτοκίνητό σου, στις παρέες σου, στις διακοπές σου, σε έναν χωρισμό, σε έναν έρωτα ή σε μια δύσκολη περίοδο που σήμερα ίσως θυμάσαι ελάχιστα.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
Δεν γνωρίζει τίποτα για όλα αυτά. Εσύ όμως γνωρίζεις ακριβώς πού ήσουν όταν άκουγες ένα συγκεκριμένο τραγούδι.
Και αυτή η διαφορά έχει σημασία.
Οι Baker και Cohen (2024), εξετάζοντας τις αντιδράσεις ανθρώπων στον θάνατο διασημοτήτων, έδειξαν ότι σημαντικό ρόλο στην ένταση του πένθους παίζει η αντιλαμβανόμενη συναισθηματική εγγύτητα με το δημόσιο πρόσωπο. Με άλλα λόγια, η απουσία προσωπικής γνωριμίας δεν σημαίνει απαραίτητα και απουσία συναισθηματικού δεσμού.
Δεν γνώριζες τον Μαζωνάκη.
Μπορεί όμως να τον άκουγες για τριάντα χρόνια.
Και αυτό δεν είναι ακριβώς το ίδιο με το «δεν είχε καμία σχέση με τη ζωή μου».
PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Περιλαμβάνει ομάδες εποπτείας ανά ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, ομάδες εποπτείας ανά επαγγελματικό αντικειμένο και πληθυσμό, επιμορφωτικά σεμινάρια εξειδίκευσης, Ομάδες συνάντησης για σύνδεση και δικτύωση, Mentoring για ψυχοθεραπευτές που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στην άσκηση του επαγγέλματος..
Κάποιες φορές δεν πενθούμε μόνο τον άνθρωπο
Νομίζω πως εδώ βρίσκεται ένα πολύ σημαντικό κομμάτι αυτής της ιστορίας. Η μουσική έχει την ικανότητα να κουβαλάει μνήμη.
Ένα τραγούδι μπορεί να σε μεταφέρει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα σε ένα καλοκαίρι πριν από είκοσι χρόνια. Σε έναν άνθρωπο που κάποτε ήταν σημαντικός. Σε μια ηλικία που σήμερα μοιάζει μακρινή. Σε ένα αυτοκίνητο, σε ένα σπίτι, σε μια παρέα που μπορεί να έχει διαλυθεί εδώ και χρόνια.
Οι Janata, Tomic και Rakowski (2007) μελέτησαν ακριβώς τη σχέση της μουσικής με τις αυτοβιογραφικές αναμνήσεις και έδειξαν ότι οικεία μουσικά κομμάτια μπορούν να προκαλέσουν έντονη ανάκληση προσωπικών εμπειριών και συναισθημάτων.
Ο Janata (2009), χρησιμοποιώντας λειτουργική μαγνητική τομογραφία, έδειξε επίσης ότι η μουσική που συνδέεται με προσωπικές αναμνήσεις ενεργοποιεί εγκεφαλικά δίκτυα που σχετίζονται με την αυτοαναφορική επεξεργασία και την αυτοβιογραφική μνήμη.
Δεν ακούμε επομένως ένα παλιό τραγούδι μόνο ως τραγούδι. Το ακούμε μαζί με ένα κομμάτι της ζωής μας.
Και ο Μαζωνάκης ήταν παρών στη δημόσια ζωή από τη δεκαετία του '90. Αυτό σημαίνει ότι ένας άνθρωπος που τον άκουγε στα 18 του μπορεί σήμερα να είναι 50. Κάποιος τον έχει συνδέσει με τον πρώτο του μεγάλο έρωτα. Άλλος με έναν χωρισμό. Άλλος με νυχτερινές επιστροφές στο σπίτι, με φίλους που χάθηκαν στην πορεία ή απλώς με μια εποχή όπου ο ίδιος ήταν διαφορετικός.
Όταν πεθαίνει ένας άνθρωπος που έχει συνδεθεί με τέτοιες περιόδους, δεν εξαφανίζεται φυσικά η δική μας ιστορία. Μας θυμίζει όμως με έναν κάπως βίαιο τρόπο ότι εκείνη η εποχή έχει περάσει. Και ίσως αυτό είναι ένα μέρος της θλίψης που δεν εξηγείται εύκολα.
Αυτή η ερώτηση ακούγεται λογική, αλλά στην πραγματικότητα δεν λέει πολλά για το πώς λειτουργεί το συναίσθημα.
Όχι. Πιθανότατα δεν τον ήξερες.
Αλλά δεν χρειάζεται να γνωρίζεις προσωπικά έναν άνθρωπο για να έχεις συνδέσει μαζί του κομμάτια της ζωής σου.
Οι Eyal και Cohen (2006), μελετώντας την αντίδραση θεατών μετά το τέλος της σειράς Friends, έδειξαν ότι όσο ισχυρότερη ήταν η παρακοινωνική σχέση που είχε δημιουργηθεί με έναν χαρακτήρα, τόσο εντονότερη μπορούσε να είναι και η αίσθηση απώλειας όταν αυτή η «σχέση» τελείωνε.
Στην περίπτωση του θανάτου ενός πραγματικού ανθρώπου, βέβαια, υπάρχει κάτι πολύ διαφορετικό.
Η οριστικότητα.
Ξέρεις ότι δεν θα υπάρξει άλλη εμφάνιση. Δεν θα βγει ξανά στη σκηνή. Δεν θα εμφανιστεί μια μέρα σε κάποια συνέντευξη. Δεν υπάρχει το «ίσως».
Και η οριστικότητα πολλές φορές αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε ακόμη και μια σχέση που στην πραγματικότητα υπήρξε μονόπλευρη.
Ο θάνατος στα 54 φέρνει λίγο πιο κοντά κάτι που συνήθως κρατάμε μακριά
Υπάρχει ένας ακόμη παράγοντας που δεν πρέπει να αγνοηθεί: η ηλικία.
Ο θάνατος ενός ανθρώπου στα 90 του μπορεί να μας λυπήσει βαθιά, αλλά συνήθως μπορεί να ενταχθεί ευκολότερα στην αφήγηση ενός ολοκληρωμένου κύκλου ζωής.
Στα 54, αυτή η αφήγηση δυσκολεύει.
Κυρίως για ανθρώπους που βρίσκονται ηλικιακά κοντά, η είδηση δεν αφορά πλέον κάποιον «πολύ μεγαλύτερο». Αφορά έναν άνθρωπο που μέχρι λίγο πριν δούλευε, έκανε σχέδια, εμφανιζόταν δημόσια και συνέχιζε κανονικά τη ζωή του.
Εκεί ο θάνατος παύει για λίγο να είναι μια μακρινή έννοια.
Η Terror Management Theory έχει επιχειρήσει να περιγράψει πώς οι υπενθυμίσεις της θνητότητας μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας (Rosenblatt et al., 1989).
Δεν χρειάζεται βέβαια να χρησιμοποιήσουμε καμία θεωρία σαν γενική εξήγηση για κάθε αντίδραση στον θάνατο.
Μερικές φορές το πράγμα είναι αρκετά απλό.
Όταν πεθαίνει ξαφνικά ένας άνθρωπος που μέχρι χθες θεωρούσαμε νέο, γίνεται λίγο πιο δύσκολο να συντηρούμε την ψευδαίσθηση ότι ο χρόνος είναι δεδομένος.
Και αυτό δεν αφορά μόνο εκείνον που πέθανε. Αφορά και εμάς.
Όταν το προσωπικό πένθος γίνεται συλλογικό
Υπάρχει επίσης κάτι ιδιαίτερο όταν χιλιάδες άνθρωποι βιώνουν παρόμοιο συναίσθημα σχεδόν ταυτόχρονα.
Το προσωπικό πένθος αποκτά μια συλλογική διάσταση.
Οι Sanderson και Cheong (2010), μελετώντας όσα συνέβησαν στο διαδίκτυο μετά τον θάνατο του Michael Jackson, έδειξαν πώς τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να λειτουργήσουν ως χώροι έκφρασης της θλίψης, κοινών αναμνήσεων και δημόσιου πένθους.
Αντίστοιχα, ο Bingaman (2022), εξετάζοντας τις αντιδράσεις μετά τον θάνατο του Kobe Bryant, κατέγραψε μέσα στις διαδικτυακές κοινότητες έντονα στοιχεία παρακοινωνικού πένθους, σοκ και συλλογικής ανάμνησης.
Τα κοινωνικά δίκτυα σήμερα κάνουν αυτή τη διαδικασία ακόμη πιο έντονη.
Βλέπεις έναν άνθρωπο να ανεβάζει ένα τραγούδι και θυμάσαι κάτι δικό σου. Μετά βλέπεις έναν δεύτερο. Έναν τρίτο. Ξαφνικά μια προσωπική ανάμνηση αρχίζει να συναντά τις αναμνήσεις πολλών άλλων ανθρώπων.
Δεν έχετε ζήσει τις ίδιες ζωές.
Έχετε όμως ένα κοινό σημείο αναφοράς.
Και αυτό πολλές φορές αρκεί για να δημιουργηθεί η αίσθηση ότι μια ολόκληρη γενιά αποχαιρετά κάτι περισσότερο από έναν καλλιτέχνη.
Αν το δούμε συστημικά, κανένας άνθρωπος δεν υπάρχει μόνος του στη μνήμη μας
Η συστημική σκέψη μάς καλεί να μη βλέπουμε τον άνθρωπο αποκομμένο από τις σχέσεις, τα πλαίσια και τα νοήματα μέσα στα οποία υπάρχει.
Το ίδιο μπορούμε να κάνουμε και εδώ.
Ο Γιώργος Μαζωνάκης δεν σήμαινε το ίδιο πράγμα για όλους.
Για κάποιον ήταν τα φοιτητικά του χρόνια.
Για κάποιον ένα συγκεκριμένο καλοκαίρι.
Για άλλον ο άνθρωπος που άκουγε με τον πατέρα του στο αυτοκίνητο.
Για κάποιον ένας μεγάλος χωρισμός.
Για κάποιον μια παρέα που σήμερα δεν υπάρχει.
Αυτό είναι και το ενδιαφέρον. Το δημόσιο πρόσωπο μπορεί να είναι ένα, αλλά οι ιστορίες που έχουν δημιουργηθεί γύρω του είναι χιλιάδες.
Από μια συστημική οπτική, επομένως, δεν χάνεται μόνο ένα πρόσωπο. Μετακινείται κάτι μέσα σε ένα δίκτυο νοημάτων, σχέσεων και αναμνήσεων που είχαν δημιουργηθεί επί χρόνια γύρω από αυτό.
Γι' αυτό θεωρώ κάπως επιφανειακό το «μα πώς γίνεται να στεναχωριέσαι τόσο αφού δεν τον γνώριζες;».
Ο άνθρωπος μπορεί να μην είχε γνωρίσει τον καλλιτέχνη. Η ζωή του όμως μπορεί να είχε συναντηθεί εκατοντάδες φορές με τη μουσική του.
Και αυτό είναι πραγματική εμπειρία.
Τελικά, ποιον πενθούμε;
Ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον ερώτημα. Όταν πεθαίνει ένας καλλιτέχνης που έχει υπάρξει για δεκαετίες στο φόντο της ζωής μας, δεν πενθούμε απαραίτητα μόνο τον ίδιο. Μπορεί να πενθούμε λίγο και την εποχή. Τις σχέσεις που είχαμε τότε. Τις παρέες. Τους ανθρώπους που χάθηκαν από τη ζωή μας. Ακόμη και μια παλιότερη εκδοχή του εαυτού μας.
Δεν θεωρώ λοιπόν παράλογο να επηρεαστεί ένας άνθρωπος βαθιά από τον θάνατο κάποιου που δεν γνώρισε προσωπικά.
Θα ήταν περισσότερο χρήσιμο να αναρωτηθεί τι ακριβώς άγγιξε μέσα του αυτή η απώλεια.
Γιατί πολλές φορές ο άνθρωπος που φεύγει λειτουργεί σαν αφορμή. Αυτό που πονάει όμως βρίσκεται ήδη μέσα στη δική μας ιστορία. Ίσως τελικά αυτό συνέβη και τώρα.
Ο κόσμος δεν ταυτίστηκε μόνο με τον Γιώργο Μαζωνάκη. Ταυτίστηκε με όλα όσα είχε ζήσει ακούγοντάς τον. Και ο θάνατός του δεν υπενθύμισε μόνο το τέλος της δικής του διαδρομής. Υπενθύμισε ότι συνεχίζεται, αλλά και ότι κάποτε τελειώνει, και η δική μας.
Βιβλιογραφία
Baker, A. C., & Cohen, E. L. (2024). Relational closeness—not parasociality—determines the intensity of grief responses to celebrity death. Death Studies, 48(8), 873–878. doi.org/10.1080/07481187.2023.2276301
Becvar, D. S., & Becvar, R. J. (2013). Family therapy: A systemic integration (8th ed.). Pearson.
Bingaman, J. (2022). “Dude I’ve never felt this way towards a celebrity death”: Parasocial grieving and the collective mourning of Kobe Bryant on Reddit. OMEGA—Journal of Death and Dying, 86(2), 364–381. doi.org/10.1177/0030222820971531
Eyal, K., & Cohen, J. (2006). When good friends say goodbye: A parasocial breakup study. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 50(3), 502–523. doi.org/10.1207/s15506878jobem5003_9
Horton, D., & Wohl, R. R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229. doi.org/10.1080/00332747.1956.11023049
Janata, P. (2009). The neural architecture of music-evoked autobiographical memories. Cerebral Cortex, 19(11), 2579–2594. doi.org/10.1093/cercor/bhp008
Janata, P., Tomic, S. T., & Rakowski, S. K. (2007). Characterisation of music-evoked autobiographical memories. Memory, 15(8), 845–860. doi.org/10.1080/09658210701734593
Rosenblatt, A., Greenberg, J., Solomon, S., Pyszczynski, T., & Lyon, D. (1989). Evidence for terror management theory: I. The effects of mortality salience on reactions to those who violate or uphold cultural values. Journal of Personality and Social Psychology, 57(4), 681–690. doi.org/10.1037/0022-3514.57.4.681
Sanderson, J., & Cheong, P. H. (2010). Tweeting prayers and communicating grief over Michael Jackson online. Bulletin of Science, Technology & Society, 30(5), 328–340. doi.org/10.1177/0270467610380010
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Χρήστος Καρράς - Ψυχολόγος
Χρήστος Καρράς: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
- Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
- Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
- Επικυρωμένη ειδίκευση
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
