Δύο παιδιά, τέσσερις ώρες online, δύο τελείως διαφορετικές ζωές

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Το πείραμα των τεσσάρων ωρών: Δυο παιδιά περνάνε σε καθημερινή βάση τέσσερις ώρες περιπλανόμενοι στο διαδίκτυο, χωρίς γονεΐκή επίβλεψη. Το ένα διατρέχει σοβαρό κίνδυνο για την ψυχική του υγεία, ενώ το άλλο όχι. Τί είναι αυτό, όμως, που κάνει τη διαφορά?

Η ειλικρινής απάντηση είναι ότι... δεν έχουμε αρκετές πληροφορίες σε αυτή την περιγραφή. Γιατί οι τέσσερις ώρες, από μόνες τους, δεν μας λένε σχεδόν τίποτα. Κι όμως, εδώ και χρόνια, η δημόσια συζήτηση γύρω από το διαδίκτυο περιστρέφεται κυρίως γύρω από μία ερώτηση: «Πόση ώρα είναι το παιδί στην οθόνη;» 

Μήπως, όμως, κάνουμε τη λάθος ερώτηση;

Μια ερώτηση που με ακολουθεί εδώ και είκοσι χρόνια

Η προσωπική μου ενασχόληση με την ψυχολογία της διαδικτυακής συμπεριφοράς ξεκίνησε το 2005, κατά τη διάρκεια των σπουδών μου Ψυχολογίας στο University of Westminster στο Λονδίνο. Η ερευνητική μου εργασία επικεντρώθηκε στη σχέση της διαδικτυακής συμπεριφοράς με την ψυχική υγεία, σε μια εποχή που τα κοινωνικά δίκτυα βρίσκονταν ακόμη στα πρώτα τους βήματα.

Η ακαδημαΐκή έρευνα αυτή συνεχίστηκε μέχρι το 2011 στο πλαίσιο των μεταπτυχιακών μου σπουδών, και μέχρι και σήμερα.

Φυσικά, το διαδίκτυο του 2026 δεν μοιάζει σχεδόν καθόλου με εκείνο του 2005. Σήμερα μιλάμε για TikTok, τεχνητή νοημοσύνη, influencers και αλγορίθμους που γνωρίζουν τις προτιμήσεις μας καλύτερα από εμάς τους ίδιους.

Οι βασικές ανθρώπινες ανάγκες, όμως, δεν έχουν αλλάξει. Εξακολουθούμε να αναζητούμε αποδοχή, να φοβόμαστε την απόρριψη, και να θέλουμε να ανήκουμε κάπου, με το όποιο προσωπικό κόστος. Και έτσι, το βασικό ερώτημα για τους συναδέλφους παραμένει το ίδιο: δεν έχει τόση σημασία να μάθουμε πόσο χρόνο περνάει κάποιος στο διαδίκτυο, όσο έχει σημασία γιατί το χρησιμοποιεί.

Το διαδίκτυο δεν δημιουργεί ψυχοπαθολογία, την αποκαλύπτει

Συχνά ακούμε απο γονείς και ευρύ κοινό ότι «τα social media προκαλούν κατάθλιψη», ότι «τα παιχνίδια κάνουν τα παιδιά βίαια» ή ότι «το ίντερνετ καταστρέφει τη νέα γενιά». Οι διατυπώσεις αυτές είναι απλές.... Ίσως υπερβολικά απλές.

Το διαδίκτυο δεν δημιουργεί από μόνο του νέες προσωπικότητες. Δεν μετατρέπει έναν ψυχικά υγιή άνθρωπο σε έναν άτομο με σοβαρή ψυχοπαθολογία. Πολύ συχνότερα, όμως, λειτουργεί σαν ένας μεγεθυντικός φακός. Ένας φακός που αποκαλύπτει τις ανάγκες, τις δυσκολίες και τους τρόπους με τους οποίους καθένας μας σχετίζεται ήδη με τον κόσμο.

Η ίδια η πλατφόρμα μπορεί να γίνει χώρος ανάπτυξης για έναν άνθρωπο και χώρος εγκλωβισμού για έναν άλλον. Το Instagram, για παράδειγμα, μπορεί για κάποιον να είναι πηγή έμπνευσης και σύνδεσης με μια δημιουργική κοινότητα, ενώ για κάποιον άλλον να γίνει καθρέφτης μόνιμης σύγκρισης και ανεπάρκειας.

Το TikTok μπορεί να προσφέρει σε έναν έφηβο χώρο αυτοέκφρασης, ενώ σε έναν άλλον να λειτουργήσει ως διαρκής διαφυγή από συναισθήματα που δεν ξέρει πώς να διαχειριστεί.
Το ίδιο ισχύει και για ένα online παιχνίδι: για κάποιον μπορεί να είναι τρόπος κοινωνικοποίησης και συνεργασίας με άλλους, για κάποιον άλλον ο μόνος χώρος όπου αισθάνεται ότι έχει έλεγχο, όταν όλα τα άλλα στη ζωή του φαίνονται ανεξέλεγκτα.

Η διαφορά, λοιπόν, δεν βρίσκεται στην ίδια την τεχνολογία, αλλά στη λειτουργία που αυτή εξυπηρετεί στη ζωή του καθενός.

Όταν η οθόνη γίνεται γέφυρα

Κατά την ερευνητική μου εργασία την περίοδο 2005-2011, αλλά και μέσα από τη μετέπειτα μου εμπειρία, ένα συμπέρασμα επανερχόταν διαρκώς.

Το διαδίκτυο μπορεί να λειτουργήσει ως ένας εξαιρετικά ισχυρός τρόπος κοινωνικής σύνδεσης. Ένας έφηβος γνωρίζει συνομηλίκους με κοινά ενδιαφέροντα. Ένα παιδί που αισθάνεται διαφορετικό βρίσκει επιτέλους μια κοινότητα όπου νιώθει ότι ανήκει. Ένας νέος δημιουργεί φιλίες online που αργότερα μεταφέρονται στην πραγματική ζωή.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η οθόνη δεν αντικαθιστά την πραγματικότητα. Την ανοίγει, και λειτουργεί σαν γέφυρα που οδηγεί τον άνθρωπο σε περισσότερες εμπειρίες, περισσότερες σχέσεις και μεγαλύτερη κοινωνική συμμετοχή.

Όταν, όμως, η οθόνη γίνεται καταφύγιο;

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου η χρήση της τεχνολογίας εξυπηρετεί μια ήδη υπάρχουσα δυσκολία. Ο άνθρωπος με κοινωνικό άγχος αποφεύγει κάθε πρόσωπο με πρόσωπο επαφή και περιορίζεται αποκλειστικά στις διαδικτυακές σχέσεις. Ο έφηβος με χαμηλή αυτοεκτίμηση εγκλωβίζεται στη συνεχή σύγκριση με τους άλλους μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Το παιδί που δυσκολεύεται να διαχειριστεί τον θυμό του βρίσκει στον διαδικτυακό εκφοβισμό έναν τρόπο να εκφράσει την επιθετικότητά του. Κάποιος που αισθάνεται έντονη μοναξιά χρησιμοποιεί το διαδίκτυο όχι για να συνδεθεί, αλλά για να αποφύγει ακόμη περισσότερο την πραγματική ζωή.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία. Το πρόβλημα είναι ότι η τεχνολογία αρχίζει να συντηρεί μια δυσκολία που ήδη υπάρχει.

Γιατί οι ώρες χρήσης του διαδικτύου δεν αρκούν απο μόνες τους για να κρίνουμε τη βλάβη που προκαλεί;

Ας επιστρέψουμε, μια στιγμή, στα δύο παιδιά που συζητήσαμε στην αρχή του άρθρου.

Και οι δύο περνούν τέσσερις ώρες την ημέρα online. Ο ένας οργανώνει την προπόνηση της ομάδας του, μιλά με φίλους, δημιουργεί βίντεο, μαθαίνει κιθάρα και κανονίζει πού θα βγει το Σάββατο. Ο άλλος, όμως, περνά τις ίδιες τέσσερις ώρες βλέποντας ασταμάτητα βίντεο, συγκρίνοντας τη ζωή του με των άλλων και αποφεύγοντας κάθε πραγματική κοινωνική επαφή.

Το χρονόμετρο δείχνει ακριβώς τον ίδιο αριθμό. Η ψυχική εμπειρία, όμως, δεν θα μπορούσε να είναι πιο διαφορετική.

Γι' αυτό και ο χρόνος χρήσης, από μόνος του, δεν αποτελεί επαρκές κριτήριο για να αξιολογήσουμε το ψυχολογικό αντίκτυπο της τεχνολογίας.

Αν λοιπόν ο χρόνος από μόνος του δεν μας λέει αρκετά, τότε τί θα έπρεπε να ρωτάμε; 

Η αλήθεια είναι ότι οι πιο χρήσιμες ερωτήσεις δεν έχουν καμία σχέση με αριθμούς ή χρονόμετρα. Έχουν να κάνουν με την ποιότητα της εμπειρίας, με το πώς νιώθει κανείς πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τη χρήση. Αντί να ρωτάμε μόνο: «Πόση ώρα είσαι στο κινητό;» ίσως αξίζει να ρωτήσουμε: Τι κάνεις όταν είσαι online; Με ποιους επικοινωνείς; Πώς αισθάνεσαι όταν κλείνεις την οθόνη; Αυτό που κάνεις σε φέρνει πιο κοντά στους ανθρώπους ή σε απομακρύνει από αυτούς;

Οι απαντήσεις σε αυτές τις ερωτήσεις μας αποκαλύπτουν πολύ περισσότερα για την ψυχική υγεία ενός παιδιού από οποιαδήποτε εφαρμογή καταγραφής χρόνου χρήσης. Γιατί, τελικά, δεν μας ενδιαφέρει τόσο το "πόσο", όσο το "πώς." Πώς βιώνει το παιδί αυτόν τον χρόνο, και τι παίρνει ή χάνει μέσα από αυτόν;

Εν κατακλέιδι...

Είκοσι χρόνια μετά την πρώτη μου ερευνητική ενασχόληση με τη διαδικτυακή συμπεριφορά, εξακολουθώ να πιστεύω ότι κάνουμε το ίδιο λάθος.

Ρωτάμε πόσο.... ενώ θα έπρεπε να ρωτάμε πώς.

Η οθόνη δεν μας λέει ποιοι είμαστε. Μας δείχνει, όμως, τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να συνδεθούμε, να αποφύγουμε, να προστατευτούμε ή να πληγωθούμε.... Και ίσως αυτό να είναι πολύ σημαντικότερο από τον χρόνο που περνάμε μπροστά της.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Σόνια Ρομποτή - Σύμβουλος Ψ.Υγείας

Η Σόνια Ρομπότη είναι Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας (BSc, MSc). Από το 2005 ασχολείται με την ψυχολογία της διαδικτυακής συμπεριφοράς και τη σχέση της τεχνολογίας με την ψυχική υγεία. Σήμερα αρθρογραφεί για τη γονεϊκότητα, τις ανθρώπινες σχέσεις και τη ζωή στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή.

6970053212

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...