Πέρα από τους ρόλους της επιβίωσης: Η αναζήτηση του αυθεντικού εαυτού μέσα από το πρίσμα του ψυχικού τραύματος

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ανθρώπινη ταυτότητα δεν αποτελεί ένα στατικό και αμετάβλητο σύνολο χαρακτηριστικών, αλλά μια δυναμική κατασκευή που διαμορφώνεται μέσα από τις σχέσεις, τις εμπειρίες και τις αφηγήσεις που δημιουργούμε για τον εαυτό μας (McAdams, 2001).

Από τα πρώτα χρόνια της ζωής, το άτομο αναπτύσσει τρόπους σκέψης, συναισθήματος και συμπεριφοράς που εξυπηρετούν πρωτίστως την προσαρμογή του στο περιβάλλον του. Όταν, όμως, το περιβάλλον αυτό χαρακτηρίζεται από αστάθεια, συναισθηματική παραμέληση, τραυματικές εμπειρίες ή ασταθείς σχέσεις φροντίδας, οι προσαρμογές αυτές συχνά αποκτούν χαρακτήρα ψυχολογικής επιβίωσης.

Πολλοί από τους ρόλους που υιοθετούν οι άνθρωποι στην ενήλικη ζωή, ο «δυνατός», ο «τέλειος», ο «φροντιστής», ο «αόρατος», ο «υπεύθυνος για όλους», δεν αποτελούν απαραίτητα εκφράσεις της αυθεντικής τους προσωπικότητας. Αντιθέτως, μπορεί να συνιστούν στρατηγικές που αναπτύχθηκαν προκειμένου να διατηρηθεί η ψυχική συνοχή και η αίσθηση ασφάλειας σε ένα περιβάλλον που δεν μπορούσε να ανταποκριθεί επαρκώς στις συναισθηματικές τους ανάγκες (Lanius et al., 2020).

Οι ρόλοι ως προσαρμογές στο τραύμα

Η σύγχρονη τραυματοκεντρική προσέγγιση απομακρύνεται από την ερώτηση «Τι δεν πάει καλά με εσένα;» και στρέφεται προς το «Τι σου συνέβη και πώς προσαρμόστηκες σε αυτό;». Η αλλαγή αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς πολλές συμπεριφορές που παραδοσιακά θεωρούνταν δυσλειτουργικές μπορούν να κατανοηθούν ως δημιουργικές προσαρμογές σε αντίξοες συνθήκες ζωής.

Ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα απρόβλεπτο ή συναισθηματικά ασταθές οικογενειακό περιβάλλον μπορεί να αναπτύξει υπερεπαγρύπνηση, αυξημένη ανάγκη ελέγχου ή έντονη φροντίδα προς τους άλλους. Οι στρατηγικές αυτές έχουν προσαρμοστική αξία κατά την παιδική ηλικία, διότι συμβάλλουν στη μείωση της αβεβαιότητας και στη διατήρηση της σχέσης με τους σημαντικούς άλλους. Ωστόσο, όταν συνεχίζουν να λειτουργούν ως κυρίαρχοι τρόποι ύπαρξης στην ενήλικη ζωή, μπορεί να περιορίζουν την αυθεντική έκφραση του εαυτού και να επιβαρύνουν τις διαπροσωπικές σχέσεις (Lanius et al., 2020).

Η τραυματική εμπειρία δεν επηρεάζει μόνο τη συναισθηματική ρύθμιση, αλλά και την ίδια την αίσθηση του εαυτού. Άτομα με ιστορικό αναπτυξιακού τραύματος συχνά αναφέρουν ένα αίσθημα αποξένωσης από τον εαυτό τους, δυσκολία στην αναγνώριση των προσωπικών αναγκών και την αίσθηση ότι «ζουν μέσα από ρόλους» χωρίς να γνωρίζουν ποιοι πραγματικά είναι.

Ο αληθινός και ο ψευδής εαυτός

Μία από τις σημαντικότερες ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις σχετικά με την αυθεντικότητα του εαυτού προέρχεται από τον Donald Winnicott.

Ο Winnicott (1965) περιέγραψε την έννοια του αληθινού (true self) και του ψευδούς εαυτού (false self), υποστηρίζοντας ότι ο ψευδής εαυτός αναπτύσσεται όταν το παιδί χρειάζεται να προσαρμοστεί υπερβολικά στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος εις βάρος των αυθεντικών του αναγκών.

Ο ψευδής εαυτός δεν αποτελεί ψυχοπαθολογία καθαυτή. Πρόκειται για μια αμυντική οργάνωση της προσωπικότητας, η οποία επιτρέπει στο άτομο να λειτουργεί και να διατηρεί τις σχέσεις του. Ωστόσο, όταν η ταύτιση με αυτόν γίνεται απόλυτη, το άτομο μπορεί να βιώνει ένα επίμονο αίσθημα εσωτερικού κενού, απουσίας νοήματος και απομάκρυνσης από τις βαθύτερες επιθυμίες και ανάγκες του (Winnicott, 1965). Από αυτή την οπτική, πολλοί από τους ρόλους που χαρακτηρίζουν την ενήλικη ζωή δεν είναι παρά εκφράσεις του ψευδούς εαυτού, δηλαδή τρόποι προσαρμογής που κάποτε ήταν αναγκαίοι αλλά σήμερα ενδέχεται να εμποδίζουν την αυθεντική σύνδεση με τον εαυτό και τους άλλους.

Οι προσωπικές αφηγήσεις και η κατασκευή της ταυτότητας

Ο άνθρωπος δεν κατανοεί τον εαυτό του μόνο μέσα από εμπειρίες, αλλά και μέσα από τις ιστορίες που δημιουργεί γι' αυτές. Σύμφωνα με τον McAdams (2001), η ταυτότητα οργανώνεται σε μορφή «ιστορίας ζωής», μιας εσωτερικής αφήγησης που προσδίδει συνοχή και νόημα στις εμπειρίες του ατόμου. Οι αφηγήσεις αυτές λειτουργούν ως ερμηνευτικά σχήματα. Ένα παιδί που βίωσε συναισθηματική απόρριψη μπορεί να δημιουργήσει την πεποίθηση ότι «δεν αξίζει να αγαπηθεί». Ένα παιδί που έμαθε να φροντίζει τους άλλους ίσως αναπτύξει την πεποίθηση ότι η αξία του εξαρτάται από τη χρησιμότητά του προς τους άλλους.

Οι ιστορίες αυτές δεν είναι απλώς γνωστικές πεποιθήσεις· αποτελούν τρόπους νοηματοδότησης της εμπειρίας και συχνά λειτουργούν προστατευτικά. Ωστόσο, όταν παραμένουν αμετάβλητες, μπορούν να περιορίσουν την προσωπική ανάπτυξη και να διαμορφώσουν άκαμπτα μοτίβα σχέσεων και συμπεριφορών.

Η θεραπευτική επανασύνδεση με τον αυθεντικό εαυτό

Η θεραπευτική διαδικασία δεν στοχεύει στην απόρριψη των αμυνών ή των ρόλων που ανέπτυξε το άτομο. Αντιθέτως, επιδιώκει την κατανόησή τους μέσα στο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκαν.

Η αναγνώριση ότι οι άμυνες, οι ρόλοι και οι προσωπικές αφηγήσεις υπήρξαν κάποτε απαραίτητες στρατηγικές επιβίωσης αποτελεί συχνά το πρώτο βήμα προς την αυτοσυμπόνια και την αυτοαποδοχή. Η θεραπεία προσφέρει έναν ασφαλή χώρο μέσα στον οποίο το άτομο μπορεί να διερευνήσει τις ανάγκες, τις επιθυμίες και τα συναισθήματα που παρέμειναν για χρόνια στο περιθώριο της συνείδησής του.

Η επανασύνδεση με τον αυθεντικό εαυτό δεν σημαίνει επιστροφή σε μια «καθαρή» ή «πραγματική» ταυτότητα που χάθηκε. Πρόκειται περισσότερο για μια διαδικασία ενσωμάτωσης: αναγνώρισης όλων εκείνων των κομματιών που αναπτύχθηκαν για να προστατεύσουν το άτομο και ταυτόχρονης δημιουργίας νέων τρόπων ύπαρξης που βασίζονται στην αυθεντικότητα, την ελευθερία επιλογής και τη συνειδητή σχέση με τον εαυτό.

Συμπεράσματα

Η κατανόηση του εαυτού απαιτεί να κοιτάξουμε πέρα από τις συμπεριφορές και τους ρόλους που παρουσιάζουμε στον κόσμο. Πολλές από τις πλευρές που θεωρούμε «χαρακτήρα» ή «προσωπικότητα» είναι, στην πραγματικότητα, δημιουργικές προσαρμογές σε πρώιμες εμπειρίες πόνου και ανασφάλειας.

Η ψυχοθεραπευτική διερεύνηση αυτών των προσαρμογών δεν έχει ως στόχο να τις ακυρώσει, αλλά να αναγνωρίσει τη σοφία που κάποτε έκρυβαν και να επιτρέψει στο άτομο να επιλέξει αν εξακολουθούν να το εξυπηρετούν. Ίσως, τελικά, η πιο αληθινή συνάντηση με τον εαυτό μας να βρίσκεται πέρα από τους ρόλους που μάθαμε να παίζουμε, τις άμυνες που αναπτύξαμε και τις ιστορίες που χρειάστηκε να δημιουργήσουμε για να αντέξουμε.

Βιβλιογραφία

• Lanius, R. A., Paulsen, S. L., & Corrigan, F. M. (2020). Neurobiology and Treatment of Traumatic Dissociation: Towards an Embodied Self. Springer.
• McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5(2), 100–122. doi.org/10.1037/1089-2680.5.2.100
• Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. London: Hogarth Press
• Ehrlich, R. (2021). Winnicott's idea of the false self: Theory as autobiography. The Psychoanalytic Quarterly, 90(2), 257–282.
• Sparby, T. (2019). The True Self: Critique, Nature, and Method. Frontiers in Psychology, 10, 2670.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Ελευθερία Παππά - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας · Κοινωνικός Λειτουργός

Ελευθερία Παππά: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Είμαι Κοινωνική Λειτουργός με βαθιά πίστη στη δύναμη της ανθρώπινης αλλαγής και στην ικανότητα κάθε ανθρώπου να ξαναβρεί την ισορροπία και το νόημα στη ζωή του.

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Διαζύγιο Εθισμός

24 χρόνια εμπειρίας

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...