Εργασιακή εξουθένωση (burnout): Όταν το «δεν αντέχω άλλο» γίνεται «δεν είμαι αρκετός»

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχουν περίοδοι που η δουλειά μάς κουράζει περισσότερο. Μια απαιτητική εβδομάδα, μια προθεσμία, αυξημένες υποχρεώσεις ή μια δύσκολη συνεργασία μπορεί να μας κάνουν να περιμένουμε με ανυπομονησία το Σαββατοκύριακο ή την επόμενη άδεια.

Τι συμβαίνει όμως όταν η ξεκούραση δεν είναι πια αρκετή;
Όταν η Κυριακή αρχίζει να βαραίνει επειδή πλησιάζει η Δευτέρα;
Όταν το πρωινό ξύπνημα γίνεται όλο και πιο δύσκολο, η υπομονή μειώνεται και υποχρεώσεις που παλιότερα διαχειριζόμασταν χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία αρχίζουν να μοιάζουν δυσβάσταχτες;

Κάπου εκεί μπορεί να εμφανιστεί και μια δεύτερη δυσκολία. Ο άνθρωπος δεν αισθάνεται μόνο κουρασμένος. Αρχίζει να αμφισβητεί τον ίδιο του τον εαυτό, με σκέψεις όπως: «Γιατί δεν μπορώ πια να τα καταφέρω όπως παλιά;», «Μήπως έχω γίνει λιγότερο ικανός;», «Μήπως τελικά δεν είμαι αρκετά καλός στη δουλειά μου;»

Ίσως όμως το πρόβλημα να μην είναι ότι ξαφνικά έπαψε να είναι ικανός. Ίσως προσπαθεί εδώ και πολύ καιρό να λειτουργήσει έχοντας ξεπεράσει τα όριά του.

Τι είναι η εργασιακή εξουθένωση;

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO, 2019) περιγράφει την εργασιακή εξουθένωση ως αποτέλεσμα χρόνιου εργασιακού στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Χαρακτηρίζεται από τρεις βασικές διαστάσεις: την έντονη εξάντληση, την αυξανόμενη ψυχική απόσταση ή τον κυνισμό απέναντι στην εργασία και τη μειωμένη αίσθηση επαγγελματικής αποτελεσματικότητας.

Η εργασιακή εξουθένωση, επομένως, δεν είναι απλώς η συνηθισμένη κούραση μιας δύσκολης εβδομάδας. Στην απλή κόπωση η ξεκούραση συνήθως βοηθά, ενώ στο burnout ο εργαζόμενος μπορεί να ξεκουραστεί για λίγες ημέρες και, λίγο μετά την επιστροφή του, να αισθάνεται ότι βρίσκεται ξανά στο ίδιο σημείο.

Το burnout συνήθως δεν εμφανίζεται ξαφνικά

Η εργασιακή εξουθένωση συχνά αναπτύσσεται σταδιακά.

Ο εργαζόμενος παραμένει λίγο περισσότερο στη δουλειά, απαντά σε μηνύματα εκτός ωραρίου, αναλαμβάνει ακόμη μία υποχρέωση ή παραλείπει ένα διάλειμμα επειδή νιώθει ότι έχει ακόμη πολλή δουλειά. Μπορεί να επιστρέφει στο σπίτι αλλά να συνεχίζει να σκέφτεται όσα δεν πρόλαβε, τι πρέπει να κάνει την επόμενη ημέρα ή αν έκανε κάποιο λάθος.

Όταν η εξαίρεση μετατρέπεται σε καθημερινότητα, ο χρόνος που χρειάζεται ο οργανισμός για να ανακάμψει περιορίζεται όλο και περισσότερο. Και επειδή ο άνθρωπος εξακολουθεί να λειτουργεί και να ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του, μπορεί για μεγάλο διάστημα να μη συνειδητοποιεί πόσο έχει εξαντληθεί.

Τι μας κάνει περισσότερο ευάλωτους;

Η εργασιακή εξουθένωση δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι ο υπερβολικός φόρτος εργασίας, η υποστελέχωση, τα μεγάλα ή άκαμπτα ωράρια, η έλλειψη ελέγχου πάνω στην εργασία, οι ασαφείς αρμοδιότητες, η περιορισμένη υποστήριξη και η εργασιακή ανασφάλεια αποτελούν ψυχοκοινωνικούς κινδύνους για την ψυχική υγεία στον χώρο εργασίας (WHO, 2024).

Υπάρχουν όμως και ατομικοί παράγοντες που μπορεί να αυξάνουν την ευαλωτότητα. Η τελειομανία, για παράδειγμα, δεν σημαίνει απλώς ότι κάποιος θέλει να κάνει καλά τη δουλειά του. Όταν συνοδεύεται από έντονο φόβο λάθους, υπερβολική αυτοκριτική και συνεχή αμφιβολία για το αν η απόδοση είναι αρκετά καλή, μπορεί να αυξάνει την ψυχική επιβάρυνση. Η μετα-ανάλυση των Hill και Curran (2016) έδειξε ότι κυρίως αυτές οι δυσλειτουργικές πλευρές της τελειομανίας σχετίζονται με υψηλότερα επίπεδα burnout.

Παρόμοια, ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να πει «όχι», αισθάνεται ότι πρέπει να είναι συνεχώς διαθέσιμος ή συνδέει την προσωπική του αξία με την επαγγελματική του απόδοση μπορεί να δυσκολεύεται περισσότερο να προστατεύσει τα όριά του.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι για την εργασιακή εξουθένωση ευθύνεται αποκλειστικά ο εργαζόμενος.

Όταν το «κουράστηκα» γίνεται «δεν είμαι αρκετός»

Μία από τις πιο δύσκολες πλευρές της εργασιακής εξουθένωσης είναι η σταδιακή αλλαγή της εικόνας που έχει ο άνθρωπος για τον εαυτό του.

Κάποιος που ήταν οργανωτικός αρχίζει να ξεχνά. Κάποιος που είχε υπομονή εκνευρίζεται ευκολότερα. Κάποιος που μπορούσε να συγκεντρωθεί χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να ολοκληρώσει μια εργασία.

Και τότε μπορεί να δημιουργηθεί ένας φαύλος κύκλος: η εξάντληση επηρεάζει την απόδοση, η μειωμένη απόδοση αυξάνει την αυτοκριτική και η αυτοκριτική οδηγεί τον άνθρωπο να προσπαθεί ακόμη περισσότερο για να αποδείξει ότι εξακολουθεί να είναι ικανός.

Έτσι, αντί να αναρωτηθεί «μήπως έχω εξαντληθεί;», μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα «δεν είμαι πια αρκετά καλός».

Η διαφορά είναι σημαντική. Η πρώτη σκέψη περιγράφει μια κατάσταση που χρειάζεται φροντίδα και αλλαγή. Η δεύτερη μετατρέπει την κατάσταση σε χαρακτηριστικό του εαυτού.

Αρκεί η αυτοφροντίδα;

Οι συνηθέστερες συμβουλές προς έναν άνθρωπο που αισθάνεται εξουθενωμένος είναι να ξεκουραστεί, να ασκηθεί, να οργανώσει καλύτερα τον χρόνο του ή να μάθει να διαχειρίζεται το άγχος του. Όλα αυτά μπορούν να είναι βοηθητικά. Δεν μπορούν όμως από μόνα τους να διορθώσουν ένα εργασιακό περιβάλλον που παραμένει εξαντλητικό.

Αν ένας εργαζόμενος καλείται συστηματικά να διαχειριστεί έναν μη ρεαλιστικό φόρτο εργασίας, αν υπάρχει χρόνια υποστελέχωση ή αν δεν έχει σαφείς αρμοδιότητες και έλεγχο πάνω στη δουλειά του, το πρόβλημα δεν βρίσκεται αποκλειστικά στον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται το άγχος του.

Η μετα-ανάλυση των Bes και συνεργατών (2023) έδειξε ότι οι οργανωτικές παρεμβάσεις μπορούν να συμβάλουν στη μείωση της εργασιακής εξουθένωσης, ενώ τα οφέλη φαίνεται να είναι μεγαλύτερα όταν συνδυάζονται με ατομικές παρεμβάσεις.

Η αντιμετώπιση του burnout, επομένως, δεν μπορεί να σημαίνει απλώς:

• «Μάθε να αντέχεις περισσότερο».

Χρειάζεται να εξετάσουμε και τι είναι αυτό που ζητάμε καθημερινά από τον εργαζόμενο να αντέχει.

Όταν η εξάντληση δεν μένει στη δουλειά

Η εργασιακή πίεση μπορεί σταδιακά να επηρεάσει και την υπόλοιπη ζωή. Ο άνθρωπος μπορεί να επιστρέφει στο σπίτι χωρίς ενέργεια για πράγματα που παλιότερα τον ευχαριστούσαν, να εκνευρίζεται ευκολότερα ή να αποσύρεται από ανθρώπους και δραστηριότητες.

Μπορεί επίσης να εμφανιστούν δυσκολίες στον ύπνο ή στη συγκέντρωση και σωματικές ενοχλήσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοιο σύμπτωμα αποτελεί ένδειξη burnout. Όταν η κόπωση ή άλλα συμπτώματα επιμένουν και επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα, χρειάζεται να διερευνηθούν, καθώς μπορεί να σχετίζονται και με άλλες ψυχολογικές ή σωματικές καταστάσεις.

Δεν χρειάζεται να φτάσουμε στην κατάρρευση

Πολλές φορές ο άνθρωπος επιτρέπει στον εαυτό του να σταματήσει μόνο όταν αισθανθεί ότι δεν μπορεί πλέον να συνεχίσει. Μέχρι τότε μπορεί να θεωρεί την εξάντληση κάτι προσωρινό, να προσπαθεί περισσότερο ή να κατηγορεί τον εαυτό του επειδή δεν αποδίδει όπως παλιότερα.

Όμως ίσως η σημαντικότερη ερώτηση δεν είναι μόνο «πώς μπορώ να ξεκουραστώ;», αλλά «τι είναι αυτό που με έχει εξαντλήσει και γιατί δυσκολεύομαι να προστατεύσω τον εαυτό μου από αυτό;».

Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να προσφέρει τον χώρο για να διερευνηθεί τι συμβαίνει στη συγκεκριμένη περίπτωση, ποιοι παράγοντες συντηρούν την εξάντληση και πώς η σχέση με την εργασία συνδέεται με τις ανάγκες, τα όρια και τις προσδοκίες που έχει ο άνθρωπος από τον εαυτό του.

Γιατί το «δεν αντέχω άλλο» δεν σημαίνει απαραίτητα «δεν είμαι αρκετά δυνατός». Μπορεί να σημαίνει ότι οι απαιτήσεις έχουν ξεπεράσει για μεγάλο χρονικό διάστημα τα διαθέσιμα αποθέματα.

Και ίσως τότε, αντί να αναρωτιόμαστε «Πώς μπορώ να αντέξω περισσότερο;», χρειάζεται να αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε «Τι χρειάζεται να αλλάξει ώστε να μη χρειάζεται να ζω διαρκώς αντέχοντας;»

Βιβλιογραφία

World Health Organization. (2019). Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases (ICD-11). World Health Organization.

World Health Organization. (2024). Mental health at work. World Health Organization.

World Health Organization. (2025). Guidance on policy and strategic actions for mental health and the employment sector. World Health Organization.

Bes, I., Shoman, Y., Al-Gobari, M., Rousson, V., & Guseva Canu, I. (2023). Organizational interventions and occupational burnout: A meta-analysis with focus on exhaustion. International Archives of Occupational and Environmental Health, 96, 1211–1223.

Hill, A. P., & Curran, T. (2016). Multidimensional perfectionism and burnout: A meta-analysis. Personality and Social Psychology Review, 20(3), 269–288.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Γεωργία Σπύρου - Ψυχολόγος

Γεωργία Σπύρου: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος - MSc Κλινικής Ψυχολογίας. Παρέχει συμβουλευτική υποστήριξη σε ενήλικες, παιδιά, εφήβους, οικογένειες και ζευγάρια, με εξατομικευμένη προσέγγιση και σεβασμό στις ανάγκες κάθε ατόμου.

6973837058

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.