Γιατί τρώμε τα συναισθήματά μας; H αλεξιθυμία και ο ρόλος της στις διατροφικές διαταραχές

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Σκέψου ότι γυρνάς κουρασμένος από τη δουλειά. Το πρωί έχασες το λεωφορείο, υπήρχε κίνηση, η μέρα είχε ένταση και πίεση. Δεν πρόλαβες να επεξεργαστείς τίποτα από όλα αυτά. Το βράδυ επιστρέφεις σπίτι και το μόνο που θέλεις είναι να χαλαρώσεις.

Παραγγέλνεις το αγαπημένο σου φαγητό, όχι απαραίτητα επειδή πεινάς, αλλά γιατί κάπως σε “ηρεμεί”. Τρως και για λίγο νιώθεις καλύτερα ,  και κάπως έτσι επιβραβέυεις τον εατό σου που  άντεξε   μια μέρα ακόμη. Αυτό το απλό, καθημερινό παράδειγμα δείχνει κάτι πολύ βασικό: πολλές φορές δεν είναι το φαγητό το πρόβλημα, αλλά η δυσκολία να αναγνωρίσουμε και να διαχειριστούμε τα συναισθήματά μας.

Η φύση των διατροφικών διαταραχών

Οι διατροφικές διαταραχές αποτελούν μία από τις πιο συχνές και απαιτητικές ψυχικές διαταραχές, ιδιαίτερα σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες. Παράλληλα, συνδέονται με αυξημένο κόστος θεραπείας και σημαντικές επιπτώσεις στην υγεία.

Τα τελευταία χρόνια, η έρευνα έχει στραφεί όλο και περισσότερο στην κατανόηση των ψυχολογικών μηχανισμών που βρίσκονται πίσω από αυτές, και ένας από τους πιο κεντρικούς είναι η αλεξυθυμία.

Η αλεξιθυμία ως κεντρικός μηχανισμός 

Η αλεξιθυμία αναφέρεται στη δυσκολία ενός ατόμου να αναγνωρίσει, να κατανοήσει και να εκφράσει τα συναισθήματά του. Το άτομο μπορεί να βιώνει έντονη συναισθηματική εμπειρία, αλλά να μην μπορεί να την ονομάσει ή να τη διαχωρίσει από σωματικές αισθήσεις. Αυτό οδηγεί σε μια γενικευμένη σύγχυση γύρω από το τι πραγματικά νιώθει.

Σε άτομα με διατροφικές διαταραχές, αυτή η δυσκολία εμφανίζεται σε υψηλότερα επίπεδα σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό και συνδέεται με αυξημένη ψυχοπαθολογία. Όταν το συναίσθημα δεν μπορεί να αναγνωριστεί, δεν μπορεί και να ρυθμιστεί αποτελεσματικά. Έτσι, το άτομο στρέφεται σε εναλλακτικούς τρόπους διαχείρισης της εσωτερικής έντασης.

Ένας από αυτούς τους τρόπους είναι η συναισθηματική υπερφαγία. Το φαγητό λειτουργεί ως άμεσος μηχανισμός ανακούφισης, μειώνοντας προσωρινά την ένταση ή τη δυσφορία. Από την άλλη πλευρά, σε περιπτώσεις όπως η νευρική ανορεξία, ο περιορισμός της τροφής μπορεί να προσφέρει μια αίσθηση ελέγχου, ιδιαίτερα όταν το άτομο βιώνει εσωτερική αστάθεια. Και στις δύο περιπτώσεις, η συμπεριφορά γύρω από το φαγητό δεν είναι τυχαία, αλλά συνδέεται άμεσα με τη συναισθηματική επεξεργασία.

Το φαγητό ως μέσο διαχείρισης πόνου

Η συναισθηματική υπερφαγία είναι ίσως ο πιο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο εκφράζεται αυτή η δυσκολία στη διαχείριση των συναισθημάτων. Δεν αφορά απαραίτητα άτομα με διαγνωσμένη διατροφική διαταραχή , στην πραγματικότητα, αφορά πολύ περισσότερο κόσμο απ’ όσο νομίζουμε.

Πρόκειται για εκείνες τις στιγμές που τρώμε όχι επειδή πεινάμε σωματικά, αλλά επειδή προσπαθούμε να καλύψουμε μια εσωτερική ένταση ή δυσφορία.

Μετά από μια δύσκολη μέρα, ένα άγχος, μια απογοήτευση ή ακόμη και μια αίσθηση κενού, το φαγητό γίνεται ένας εύκολος και άμεσος τρόπος να νιώσουμε καλύτερα.

Για λίγα λεπτά προσφέρει ανακούφιση, χαλάρωση, ακόμα και μια αίσθηση “παρηγοριάς”. Το πρόβλημα όμως είναι ότι αυτή η ανακούφιση είναι προσωρινή. Το συναίσθημα δεν έχει αναγνωριστεί ούτε επεξεργαστεί απλώς έχει καλυφθεί. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος: δυσφορία → φαγητό → προσωρινή ανακούφιση → επιστροφή της δυσφορίας, πολλές φορές μαζί με ενοχές. Όσο το άτομο δεν καταφέρνει να καταλάβει τι πραγματικά νιώθει, τόσο πιο πιθανό είναι να συνεχίσει να χρησιμοποιεί το φαγητό ως βασικό μηχανισμό διαχείρισης. Και κάπως έτσι, κάτι που ξεκινά ως “μια κακή συνήθεια”, μπορεί σταδιακά να παγιωθεί σε έναν βαθύτερο ψυχολογικό μηχανισμό.

Η σπουδαιότητα της συναισθηματικής ρύθμισης

Ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας διατροφικης διαταραχής είναι η συναισθηματική ρύθμιση. Οι δυσκολίες στη ρύθμιση των συναισθημάτων θεωρούνται σήμερα βασικός μηχανισμός τόσο για την εμφάνιση όσο και για τη διατήρηση των διατροφικών διαταραχών. Όταν ένα άτομο δεν διαθέτει τις δεξιότητες να διαχειριστεί τα συναισθήματά του, είναι πιο πιθανό να αναπτύξει δυσλειτουργικές στρατηγικές, όπως η υπερφαγία ή ο περιορισμός της τροφής.

Η σχέση αυτή γίνεται ακόμη πιο σύνθετη όταν εξετάζεται το οικογενειακό και αναπτυξιακό πλαίσιο.

Η ανασφαλής προσκόλληση έχει συνδεθεί με αυξημένες δυσκολίες στην αναγνώριση και επεξεργασία των συναισθημάτων. Σε αυτό το πλαίσιο, η αλεξυθυμία φαίνεται να λειτουργεί ως ενδιάμεσος μηχανισμός που συνδέει τις πρώιμες σχέσεις με την εμφάνιση διατροφικής ψυχοπαθολογίας.

Με άλλα λόγια, ο τρόπος που ένα άτομο έμαθε ή δεν έμαθε να σχετίζεται με τα συναισθήματά του επηρεάζει τη μετέπειτα συμπεριφορά του.

Επιπλέον, η κατάθλιψη φαίνεται να ενισχύει αυτή τη σχέση.

Σε άτομα με νευρική ανορεξία, η αλεξυθυμία συνδέεται στενά με καταθλιπτικά συμπτώματα, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η κατάθλιψη λειτουργεί ως διαμεσολαβητικός παράγοντας. Αυτό σημαίνει ότι η δυσκολία στο συναίσθημα δεν εμφανίζεται μεμονωμένα, αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ψυχικής δυσφορίας.

Ένα ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα είναι ότι οι δυσκολίες στη συναισθηματική ρύθμιση δεν επηρεάζουν μόνο τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων, αλλά και την πορεία της θεραπείας. Άτομα με μεγαλύτερες δυσκολίες εμφανίζουν συχνά χειρότερη ανταπόκριση στη θεραπεία και αυξημένο κίνδυνο αρνητικής έκβασης. Αντίθετα, η ενίσχυση των δεξιοτήτων συναισθηματικής επεξεργασίας συνδέεται με καλύτερα θεραπευτικά αποτελέσματα.

Το βήμα προς την αλλαγή

Τα δεδομένα αυτά οδηγούν σε μια σημαντική μετατόπιση στον τρόπο κατανόησης των διατροφικών διαταραχών. Η εστίαση δεν βρίσκεται πλέον αποκλειστικά στη συμπεριφορά, αλλά επεκτείνεται στους υποκείμενους ψυχολογικούς μηχανισμούς. Η αλεξιθυμία και οι δυσκολίες συναισθηματικής ρύθμισης δεν αποτελούν απλώς συνοδευτικά χαρακτηριστικά, αλλά βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν τόσο την ανάπτυξη όσο και τη διατήρηση των συμπτωμάτων.

Αυτό έχει άμεσες επιπτώσεις και στη θεραπευτική προσέγγιση. Οι σύγχρονες παρεμβάσεις δίνουν όλο και μεγαλύτερη έμφαση στην ανάπτυξη συναισθηματικής επίγνωσης και στην εκμάθηση λειτουργικών τρόπων ρύθμισης των συναισθημάτων. Η κατανόηση του τι νιώθει το άτομο, η ικανότητα να το εκφράσει και να το αντέξει χωρίς να καταφεύγει σε δυσλειτουργικές συμπεριφορές αποτελεί βασικό στόχο της θεραπείας.

Συνολικά, η αλεξιθυμία αναδεικνύεται ως ένας κεντρικός μηχανισμός που συνδέει τη συναισθηματική εμπειρία με τη συμπεριφορά γύρω από το φαγητό. Η διερεύνηση και η κατανόηση αυτής της σχέσης αποτελούν κρίσιμο βήμα για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση των διατροφικών διαταραχών και τη βελτίωση της ψυχικής υγείας των ατόμων.

Αν κάτι από αυτά σου φάνηκε οικείο, δεν είσαι μόνος. Η δυσκολία στο συναίσθημα είναι πιο συχνή απ’ όσο νομίζουμε.

Ίσως, λοιπόν, την επόμενη φορά που θα στραφείς στο φαγητό χωρίς να πεινάς πραγματικά, αξίζει να σταματήσεις για λίγο και να αναρωτηθείς: «Τι νιώθω αυτή τη στιγμή;». Η κατανόηση αυτού του “κάτι” μπορεί να είναι το πρώτο βήμα για μια πιο ουσιαστική αλλαγή.

Πηγές

Aldao, A., Nolen-Hoeksema, S., & Schweizer, S. (2010).
Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 30(2), 217–237.

Lavender, J. M., Wonderlich, S. A., Engel, S. G., Gordon, K. H., Kaye, W. H., & Mitchell, J. E. (2015).
Dimensions of emotion dysregulation in anorexia nervosa and bulimia nervosa: A conceptual review of the empirical literature. Clinical Psychology Review, 40, 111–122.

Lyke, J. A., & Spinella, M. (2004).
Associations among aspects of impulsivity and eating factors in a nonclinical sample. International Journal of Eating Disorders, 36(2), 229–233.

MacDonald, D. E., Trottier, K., & Olmsted, M. P. (2017).
Emotion regulation as a treatment target in eating disorders: A review of the literature. Journal of Eating Disorders, 5, 38.

Nowakowski, M. E., McFarlane, T., & Cassin, S. (2013).
Alexithymia and eating disorders: A critical review of the literature. Journal of Eating Disorders, 1, 21.

Redondo, I., & Luyten, P. (2021).
Alexithymia mediates the relationship between insecure attachment and eating disorder symptoms. Journal of Rational-Emotive & Cognitive-Behavior Therapy, 39(4), 491–508.

Taylor, G. J., Bagby, R. M., & Parker, J. D. A. (1997).
Disorders of affect regulation: Alexithymia in medical and psychiatric illness. Cambridge University Press.

Torres, S., Prista Guerra, M., Lencastre, L., Miller, K., Mucha Vieira, F., Roma-Torres, A., Brandão, I., & Costa, P. (2015).
Alexithymia in anorexia nervosa: The mediating role of depression. Psychiatry Research, 225(1–2), 99–107.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...