Οικογένειες υψηλά εκφραζόμενου συναισθήματος: Πώς το οικογενειακό κλίμα επηρεάζει την πορεία της σοβαρής ψυχικής νόσου

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Το οικογενειακό περιβάλλον αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν την ψυχική υγεία κάθε ανθρώπου.

Ιδιαίτερα όταν ένα μέλος της οικογένειας ζει με σοβαρή ψυχική νόσο, όπως η ψύχωση, η σχιζοφρένεια ή η διπολική διαταραχή, το κλίμα που διαμορφώνεται στο σπίτι μπορεί να λειτουργήσει είτε υποστηρικτικά είτε επιβαρυντικά για την πορεία της νόσου.

Στην ψυχιατρική βιβλιογραφία, ο όρος υψηλά εκφραζόμενο συναίσθημα (High Expressed Emotion – HEE / EE) χρησιμοποιείται για να περιγράψει οικογενειακά περιβάλλοντα στα οποία κυριαρχούν έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις απέναντι στο άτομο που νοσεί.

Το στοιχείο αυτό έχει αναγνωριστεί διαχρονικά ως σημαντικός προγνωστικός δείκτης για την πιθανότητα υποτροπής, τη λειτουργικότητα και τη γενικότερη ποιότητα ζωής των ατόμων με σοβαρή ψυχική διαταραχή.

Δεν πρόκειται για έναν όρο που αποδίδει «ευθύνη» στην οικογένεια. Αντίθετα, περιγράφει ένα μοτίβο σχέσεων και επικοινωνίας που συχνά αναπτύσσεται μέσα από χρόνιο στρες, εξάντληση, φόβο, αβεβαιότητα και έλλειψη ενημέρωσης γύρω από τη φύση της ψυχικής νόσου. Για τον λόγο αυτό, η κατανόηση του φαινομένου είναι ουσιαστική τόσο για τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας όσο και για τις ίδιες τις οικογένειες.

Τι χαρακτηρίζει τις οικογένειες υψηλά εκφραζόμενου συναισθήματος

Οι οικογένειες υψηλά εκφραζόμενου συναισθήματος χαρακτηρίζονται από τη συχνή, έντονη ή επίμονη έκφραση αρνητικών συναισθημάτων προς το μέλος που αντιμετωπίζει ψυχική νόσο. Συνήθως παρατηρούνται ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω στοιχεία:

• έντονη αποδοκιμασία και κριτική, πολλές φορές χωρίς σαφή αιτιολόγηση
• εχθρότητα ή επιθετικότητα
• υπερβολικό άγχος και διαρκής ανησυχία
• συναισθηματική υπερεμπλοκή
• υπερπροστατευτικότητα
• δυσκολία στην ήρεμη επικοινωνία
• τάση ελέγχου ή συνεχούς επιτήρησης
• Συχνά αυτά τα χαρακτηριστικά δεν προκύπτουν από κακή πρόθεση. Αντίθετα, πολλά μέλη της οικογένειας πιστεύουν ότι μέσω της πίεσης, της επίμονης κριτικής ή της υπερπροστασίας βοηθούν τον άνθρωπό τους να «συνετιστεί», να «προσπαθήσει περισσότερο» ή να αποφύγει επιδείνωση. Ωστόσο, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι το αντίθετο.

Οι αιτιώδεις αποδόσεις και ο τρόπος ερμηνείας της νόσου

Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο παίζουν και οι λεγόμενες αιτιώδεις αποδόσεις, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο τα μέλη της οικογένειας ερμηνεύουν τα συμπτώματα και τη συμπεριφορά του ατόμου που νοσεί.

Για παράδειγμα, αν η κοινωνική απόσυρση θεωρηθεί «τεμπελιά», αν η δυσκολία συγκέντρωσης εκληφθεί ως «αδιαφορία», ή αν η συναισθηματική επιπέδωση ερμηνευθεί ως «αχαριστία», τότε αυξάνονται οι πιθανότητες κριτικής και σύγκρουσης. Αντίθετα, όταν τα συμπτώματα αναγνωρίζονται ως μέρος μιας ψυχικής διαταραχής, ενισχύεται η κατανόηση και η υποστηρικτική στάση.

Η σωστή ενημέρωση επομένως αποτελεί βασικό εργαλείο πρόληψης των εντάσεων.

Πώς επηρεάζεται το άτομο με σοβαρή ψυχική νόσο

Το αποτύπωμα ενός περιβάλλοντος υψηλά εκφραζόμενου συναισθήματος μπορεί να είναι πολυεπίπεδο.

Αποδοκιμασία και κριτική

Η συνεχής αρνητική αξιολόγηση μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη αυτοεκτίμηση, αίσθημα ανεπάρκειας, ντροπή και κοινωνική απόσυρση. Το άτομο συχνά αισθάνεται ότι δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των άλλων.

Εχθρότητα και επιθετικότητα

Η ένταση μέσα στο σπίτι μπορεί να αυξήσει την καχυποψία, να επιβαρύνει τη συναισθηματική ασφάλεια και να δυσκολέψει την επικοινωνία. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να ενισχυθεί η δυσπιστία ή η απομόνωση.

Άγχος και υπερένταση

Η διαρκής ανησυχία των οικείων συχνά μεταφέρεται και στο άτομο που νοσεί, αυξάνοντας το στρες, την ψυχοκινητική ένταση και την αίσθηση πίεσης.

Συναισθηματική υπερεμπλοκή

Όταν όλη η οικογενειακή ζωή περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από την ασθένεια, παραμελούνται οι ανάγκες όλων των μελών. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι εξουθένωση, θυμός και χρόνια ένταση.

Υπερπροστατευτικότητα
Η υπερβολική προστασία, παρότι συνήθως πηγάζει από αγάπη, μπορεί να περιορίσει την αυτονομία του ατόμου και να εμποδίσει την ανάπτυξη δεξιοτήτων που είναι απαραίτητες για την ψυχοκοινωνική επανένταξη.

Σχέση με τις υποτροπές

Η διεθνής έρευνα έχει δείξει ότι η συστηματική έκθεση σε ένα έντονα φορτισμένο οικογενειακό κλίμα συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο υποτροπής, ιδιαίτερα σε διαταραχές όπως η σχιζοφρένεια και η διπολική διαταραχή.

Οι πιθανοί μηχανισμοί είναι πολλοί:

• Αύξηση του στρες, το οποίο μπορεί να λειτουργήσει ως επιβαρυντικός παράγοντας.
• Δυσκολία στη συμμόρφωση με τη θεραπεία, όταν το άτομο αισθάνεται πίεση ή αντιπαράθεση.
• Ενίσχυση αρνητικών συναισθημάτων, όπως ντροπή, θυμός ή απελπισία.
• Μείωση της λειτουργικότητας, λόγω συνεχών συγκρούσεων στο οικογενειακό περιβάλλον.

Παράλληλα, τόσο τα θετικά συμπτώματα (όπως παραληρητικές ιδέες ή ψευδαισθήσεις) όσο και τα αρνητικά συμπτώματα (όπως απόσυρση ή έλλειψη πρωτοβουλίας) ενδέχεται να επιδεινωθούν σε περιόδους αυξημένης οικογενειακής έντασης.

Το φορτίο της οικογένειας

Είναι σημαντικό να αναγνωριστεί ότι και οι ίδιοι οι φροντιστές συχνά βιώνουν μεγάλη επιβάρυνση. Η συμβίωση με μια σοβαρή ψυχική νόσο μπορεί να συνοδεύεται από αβεβαιότητα, οικονομική πίεση, φόβο για το μέλλον, εξάντληση και κοινωνική απομόνωση.

Επομένως, όταν μιλάμε για υψηλά εκφραζόμενο συναίσθημα, δεν μιλάμε για «κακές οικογένειες», αλλά για οικογένειες που συχνά χρειάζονται και οι ίδιες υποστήριξη, εκπαίδευση και ανακούφιση.

Ποιο οικογενειακό κλίμα λειτουργεί προστατευτικά

Στον αντίποδα των παραπάνω, προστατευτικοί παράγοντες θεωρούνται:

• αποδοχή
• συναισθηματική ζεστασιά
• ήρεμη και σαφής επικοινωνία
• σεβασμός της προσωπικότητας του ατόμου
• ενσυναίσθηση
• ρεαλιστικές προσδοκίες
• υποστήριξη χωρίς έλεγχο
• σταθερότητα και συνέπεια

Ένα ήρεμο περιβάλλον δεν σημαίνει απουσία δυσκολιών ή διαφωνιών. Σημαίνει όμως ότι οι εντάσεις διαχειρίζονται χωρίς προσβολές, φόβο ή συνεχή απορριπτική στάση.

Ο ρόλος της ψυχοεκπαίδευσης και της οικογενειακής θεραπείας

Η ψυχοεκπαίδευση της οικογένειας θεωρείται μία από τις πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις. Μέσα από αυτήν, τα μέλη ενημερώνονται για τη φύση της νόσου, τα συμπτώματα, τους παράγοντες κινδύνου, τη φαρμακευτική αγωγή, τα προειδοποιητικά σημάδια υποτροπής και τις δεξιότητες επικοινωνίας.

Όταν η οικογένεια κατανοεί τι συμβαίνει, μειώνονται η σύγχυση, ο φόβος και οι συγκρούσεις.

Παράλληλα, η οικογενειακή θεραπεία μπορεί να βοηθήσει σημαντικά. Στο πλαίσιο αυτό καλλιεργούνται:

• τεχνικές αποτελεσματικής επικοινωνίας
• επίλυση προβλημάτων
• επαναπροσδιορισμός ρόλων
• διαχείριση κρίσεων
• ενίσχυση ορίων
• συναισθηματική υποστήριξη όλων των μελών

Η σοβαρή ψυχική νόσος δεν αφορά μόνο το άτομο που νοσεί, αλλά επηρεάζει ολόκληρο το οικογενειακό σύστημα. Το οικογενειακό κλίμα μπορεί να λειτουργήσει είτε ως παράγοντας επιβάρυνσης είτε ως ισχυρός σύμμαχος στην ανάρρωση.

Η κατανόηση του υψηλά εκφραζόμενου συναισθήματος δεν έχει στόχο την ενοχοποίηση των οικογενειών, αλλά την ενδυνάμωσή τους. Με σωστή ενημέρωση, θεραπευτική καθοδήγηση και υποστήριξη, η οικογένεια μπορεί να μετατραπεί από πεδίο έντασης σε πλαίσιο σταθερότητας, αποδοχής και ελπίδας.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Ολυμπία Αγαλιώτη - Ψυχίατρος

Ολυμπία Αγαλιώτη: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχίατρος / Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια. Συνεργάζεται με το κέντρο ψυχικής υγείας Arkesis παρέχει ψυχιατρική υποστήριξη και ψυχοθεραπευτικές συνεδρίες Ψυχοδυναμικής Προσέγγισης σε ενήλικες

2170005353

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...