Γιατί δυσκολευόμαστε να απολαύσουμε; Όταν η χαρά χρειάζεται άδεια.

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Σε έναν κόσμο γεμάτο υποχρεώσεις, προθεσμίες και διαρκή αυτοέλεγχο, η απόλαυση συχνά συνοδεύεται από ενοχές.

Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν ότι, ακόμη και όταν περνούν καλά, ένα μέρος του εαυτού τους παρεμβαίνει: «Δεν θα έπρεπε να χαλαρώνω τώρα» ή «κάτι πιο σημαντικό έχω να κάνω».

Από ψυχολογική σκοπιά, αυτό δεν είναι τυχαίο. Ζούμε σε μια κουλτούρα που έχει συνδέσει την αξία του ανθρώπου με την παραγωγικότητα. Όμως η απόλαυση, ιδίως όταν προκύπτει μέσα από εμπειρίες, δεν είναι πολυτέλεια. Είναι βασικό στοιχείο ψυχικής ισορροπίας.

Οι εμπειρίες που αποτυπώνονται στη μνήμη

Έρευνες στη θετική ψυχολογία δείχνουν ότι οι άνθρωποι αντλούν μεγαλύτερη και πιο διαρκή ικανοποίηση από εμπειρίες παρά από υλικά αγαθά. Όταν ανακαλούμε τις πιο ευτυχισμένες στιγμές της ζωής μας, σπάνια πρόκειται για κάτι άψογα οργανωμένο. Αντίθετα, πρόκειται για απρόσμενες στιγμές: μια αυθόρμητη απόφαση, μια αλλαγή σχεδίου την τελευταία στιγμή, μια εμπειρία με ένα μικρό στοιχείο ρίσκου.

Αυτό που τις κάνει αξέχαστες δεν είναι η έντασή τους, αλλά το γεγονός ότι μας έβγαλαν από τη ρουτίνα και μας έφεραν σε επαφή με το παρόν.

Μικρές “παραβάσεις”, μεγάλα συναισθήματα

Στην κλινική εμπειρία, πολλοί άνθρωποι θυμούνται έντονα στιγμές όπου έκαναν κάτι έξω από τον συνήθη εαυτό τους.

Η Α. περιέγραφε πώς, ενώ ήταν πάντα προσεκτική και προβλέψιμη, ένα βράδυ αποφάσισε αυθόρμητα να πάει για μπάνιο στη θάλασσα, νύχτα, χωρίς πλάνο. Δεν συνέβη κάτι ιδιαίτερο. Όμως η αίσθηση ελευθερίας, το νερό στο σκοτάδι και η σιωπή της στιγμής έμειναν χαραγμένα στη μνήμη της για χρόνια.

Ο Γ. θυμόταν μια φορά που, ενώ συνήθως έλεγε «όχι», είπε «ναι» σε κάτι αυθόρμητο. Αυτό που του έμεινε δεν ήταν η δραστηριότητα, αλλά το συναίσθημα ότι για λίγο δεν λειτουργούσε βάσει ρόλων, αλλά βάσει επιθυμίας.

Όταν η εμπειρία σπάει την ταυτότητα

Ο Μ., χρόνια εγκλωβισμένος στον ρόλο του «σοβαρού» και «υπεύθυνου», περιέγραφε μια εμπειρία που τον αιφνιδίασε. Βρέθηκε σε ένα ταξίδι για δουλειά και, χωρίς να το πολυσκεφτεί, μπήκε μόνος του σε μια μικρή τοπική γιορτή. Χόρεψε αδέξια, ένιωσε εκτεθειμένος, αλλά και ζωντανός.

Αργότερα είπε: «Δεν ήταν ο χορός. Ήταν ότι θυμήθηκα πως μπορώ να υπάρχω χωρίς να ελέγχω τα πάντα».

Τέτοιες εμπειρίες λειτουργούν ως ρήγματα στη στερεοτυπική εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και, ακριβώς γι’ αυτό, έχουν θεραπευτική αξία.

Όταν η απόλαυση μπλοκάρεται από τη γονεϊκή ενοχή 

Ωστόσο, δεν είναι πάντα εύκολο να επιτρέψει κανείς στον εαυτό του την απόλαυση, ακόμη κι όταν τη χρειάζεται. Από συστημική σκοπιά, συχνά η δυσκολία αυτή δεν αφορά το άτομο, αλλά το οικογενειακό σύστημα μέσα στο οποίο μεγάλωσε. Σε πολλές περιπτώσεις, η μητρική φωνή, πραγματική ή εσωτερικευμένη, παρεμβαίνει τη στιγμή της ξεκούρασης: «Πόσο καιρό έχεις να δεις το παιδί σου; Αντί να κοιμηθείς ή να δεις Netflix, δεν θα έπρεπε να ασχολείσαι μαζί του;»

Μέσα σε αυτή τη δυναμική, η αυτοφροντίδα ερμηνεύεται ως εγωισμός και η ανάπαυση ως αδιαφορία. Το σύστημα παραβλέπει την εξαντλητική καθημερινότητα, τις δυσκολίες της δουλειάς, την αϋπνία και τη χρόνια πίεση, και επαναφέρει τον ρόλο του «καλού, θυσιαστικού γονιού» ή «καλού παιδιού». Έτσι, η απόλαυση δεν απορρίπτεται επειδή δεν αξίζει, αλλά επειδή απειλεί την ισορροπία ενός συστήματος που έχει μάθει να λειτουργεί μέσα από ενοχή και υποχρέωση. Η θεραπευτική εργασία εδώ αφορά τόσο τη θέσπιση ορίων, όσο και την αποδόμηση της εσωτερικής φωνής που τιμωρεί την ξεκούραση.

Ο εγκέφαλος αγαπά το καινούργιο

Από νευροεπιστημονική άποψη, οι νέες εμπειρίες ενεργοποιούν περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μάθηση, τη μνήμη και το συναίσθημα. Η ποικιλία και η αλλαγή ενισχύουν τη νευροπλαστικότητα, δηλαδή την ικανότητα του εγκεφάλου να δημιουργεί νέες συνδέσεις.

Δεν χρειάζονται ακραία ρίσκα. Αρκεί να ξεφύγουμε λίγο από το γνώριμο. Η αίσθηση του «καινούργιου» είναι αυτή που αναζωογονεί τον ψυχισμό.

Από τα «πρέπει» στα «θα μπορούσα»

Η καθημερινότητα είναι γεμάτη «πρέπει». Η αυθόρμητη εμπειρία μάς καλεί να σκεφτούμε τα «θα μπορούσα». Αυτή η μετατόπιση δεν σημαίνει ανευθυνότητα, σημαίνει ψυχική ευελιξία.

Όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας μικρές εξόδους από τον έλεγχο, ερχόμαστε πιο κοντά στο εσωτερικό μας παιδί, το κομμάτι που εξερευνά, παίζει και νιώθει δέος.

Πότε η απόλαυση δεν είναι απόλαυση

Η ψυχολογία επισημαίνει ότι το πλαίσιο είναι καθοριστικό. Όταν η «απόλαυση» γίνεται υπερβολική ή λειτουργεί ως τρόπος αποφυγής του πόνου, τότε μπορεί να καλύπτει βαθύτερες δυσκολίες. Ένα κρίσιμο ερώτημα είναι: πώς νιώθω μετά;

Αν νιώθουμε πιο ήρεμοι, πιο γεμάτοι ή πιο ζωντανοί, τότε πιθανότατα πρόκειται για αυθεντική χαρά.

Ίσως το πρόβλημα δεν είναι η απόλαυση, αλλά η ενοχή

Ο όρος «ένοχη απόλαυση» αξίζει επανεξέταση. Γιατί να συνοδεύεται η χαρά από ηθική κρίση; Σε μια κοινωνία υπερκόπωσης, η ξεκούραση και η χαρά συχνά αναβάλλονται επ’ αόριστον.

Όμως η ψυχική υγεία δεν καλλιεργείται μόνο με πειθαρχία και έλεγχο. Καλλιεργείται και μέσα από εμπειρίες που μας θυμίζουν ότι, πέρα από ρόλους και υποχρεώσεις, είμαστε ζωντανοί άνθρωποι.

Ίσως η πιο θεραπευτική εμπειρία δεν είναι να κάνουμε κάτι περισσότερο, αλλά να δώσουμε στον εαυτό μας την άδεια να ξεκουραστεί, να χαρεί και να υπάρξει χωρίς ενοχή, ακόμη κι όταν το σύστημα μέσα στο οποίο μεγαλώσαμε μας έμαθε το αντίθετο.

Πηγές:

Davidson, R. J., & McEwen, B. S. (2012). Social influences on neuroplasticity: stress and interventions to promote well-being. Nature neuroscience, 15(5), 689-695.

Fredrickson, B. L. (2001). The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions. American psychologist, 56(3), 218.

Lyubomirsky, S. (2008). The how of Happiness: A Practical Guide to Getting the Life You Want: a Scientific Approach to Getting the Life You Want. Penguin Press.

Martela, F., Ryan, R. M., & Steger, M. F. (2018). Meaningfulness as satisfaction of autonomy, competence, relatedness, and beneficence: Comparing the four satisfactions and positive affect as predictors of meaning in life. Journal of happiness studies, 19(5), 1261-1282.

Siegel, D. J. (2020). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. Guilford Publications.

Van Boven, L., & Gilovich, T. (2003). To do or to have? That is the question. Journal of personality and social psychology, 85(6), 1193.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...