Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Κι αν, μόνο για μια στιγμή, το ασυνείδητο αποκτούσε φωνή; Όχι για να αποκαλύψει όλα τα μυστικά του. Ούτε για να εξηγήσει κάθε ανθρώπινη συμπεριφορά. Μόνο για να μας πει πώς βλέπει εκείνο εμάς.
Ίσως να έλεγε κάτι σαν αυτό: «Είμαι παρών σε περισσότερες στιγμές της ζωής σου απ' όσες φαντάζεσαι. Κι όμως, σπάνια αντιλαμβάνεσαι την παρουσία μου.
Με παρεξηγείς συχνά. Δεν είμαι ο εχθρός σου.
Πολλές φορές με κατηγορείς για τις επιλογές σου. Για τις σχέσεις που σε πληγώνουν. Για τους φόβους που δεν καταλαβαίνεις. Για τις στιγμές που λες: "Δεν ξέρω γιατί το έκανα."
Κι όμως, αντί να προσπαθήσεις να με γνωρίσεις, συχνά προτιμάς να με φοβηθείς.
Κάποιοι με αποκαλούν σκοτεινό.
Άλλοι με θεωρούν επικίνδυνο.
Άλλοι πιστεύουν πως είμαι η αιτία όλων όσων δεν μπορούν να εξηγήσουν.
Αν μπορούσα να σου μιλήσω, θα σου έλεγα ότι είμαι πολύ πιο παλιός απ' όσο φαντάζεσαι. Γεννήθηκα πριν αποκτήσεις λέξεις. Πολύ πριν μπορέσεις να καταλάβεις τον κόσμο γύρω σου, άρχισα να διαμορφώνομαι μέσα από τις εμπειρίες σου.
Όταν δεν ήταν ασφαλές να φοβηθείς, να θυμώσεις ή να κλάψεις, οι εμπειρίες αυτές βρήκαν άλλους τρόπους να παραμείνουν μέσα σου, μέχρι να μπορέσεις κάποτε να τις συναντήσεις.
Πολλοί από τους τρόπους με τους οποίους λειτουργώ γεννήθηκαν ως προσπάθειες προστασίας.
Το δύσκολο είναι ότι οι ίδιοι αυτοί τρόποι εξακολουθούν να σε επηρεάζουν ακόμη κι όταν η ζωή σου έχει αλλάξει. Έτσι, μερικές φορές φοβάσαι ανθρώπους που δεν είναι επικίνδυνοι. Άλλοτε απομακρύνεσαι όταν κάποιος σε πλησιάζει πραγματικά.
Και, χωρίς να το καταλαβαίνεις, επιστρέφεις σε ιστορίες που είχες υποσχεθεί στον εαυτό σου πως δεν θα ξαναζήσεις.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
Δεν είναι επειδή δεν έμαθες.Ίσως επειδή μέσα μου παρέμειναν ενεργοί οι τρόποι που κάποτε σε βοήθησαν να αντέξεις.
Γι' αυτό επιμένω σε ό,τι σου είναι γνώριμο, ακόμη κι όταν δεν σου είναι πια ωφέλιμο.
Γιατί κάποτε αυτός ήταν ο ασφαλέστερος τρόπος να συνεχίσεις.»
Αν το ασυνείδητο μπορούσε να μιλήσει, ίσως να μας έλεγε κάτι τέτοιο.
Φυσικά, πρόκειται για μια λογοτεχνική μεταφορά. Το ασυνείδητο δεν μιλά με λέξεις ούτε αφηγείται την ιστορία του. Κι όμως, αφήνει τα ίχνη του στα όνειρα, στις επαναλαμβανόμενες επιλογές μας, στις σχέσεις που δημιουργούμε, στις αντιδράσεις που μας εκπλήσσουν και στις συγκρούσεις που μοιάζουν να επιστρέφουν, ακόμη κι όταν πιστεύουμε πως τις έχουμε αφήσει πίσω.
Από αυτή την παρατήρηση γεννιέται ένα ερώτημα που απασχολεί την ψυχολογία εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα: Αν το ασυνείδητο δεν μιλά, πώς γνωρίζουμε ότι υπάρχει;
PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Ένα Οικοσύστημα του PSYCHOLOGY.GR για Εποπτεία, Επαγγελματική Ανάπτυξη, Σύνδεση
Η ψυχανάλυση και η ψυχοδυναμική σκέψη απάντησαν σε αυτό το ερώτημα μέσα από έννοιες όπως η απώθηση, η εσωτερική σύγκρουση, οι αμυντικοί μηχανισμοί και η επανάληψη. Από την άλλη πλευρά, η γνωστική ψυχολογία και οι νευροεπιστήμες μελετούν επίσης μη συνειδητές διεργασίες, όπως μορφές μάθησης, μνήμης και αυτόματης επεξεργασίας πληροφοριών.
Παρότι χρησιμοποιούν διαφορετική γλώσσα και διαφορετικά θεωρητικά μοντέλα, πολλές από αυτές τις προσεγγίσεις συμφωνούν σε ένα βασικό σημείο: ένα σημαντικό μέρος της ψυχικής μας ζωής εξελίσσεται έξω από τη συνειδητή μας επίγνωση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι περιγράφουν όλες το ίδιο φαινόμενο. Συχνά φωτίζουν διαφορετικές όψεις των μη συνειδητών διεργασιών του ανθρώπινου ψυχισμού.
Ίσως, λοιπόν, το ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι μόνο αν υπάρχει το ασυνείδητο. Είναι τι ακριβώς εννοούμε όταν μιλάμε γι' αυτό.
Η λέξη «ασυνείδητο» είναι από τις πιο γνωστές στην ψυχολογία, αλλά και από τις πιο παρεξηγημένες.
Τη χρησιμοποιούμε συχνά για να εξηγήσουμε μια επιλογή που μοιάζει ανεξήγητη, μια αντίδραση που μας ξαφνιάζει ή μια σχέση που επαναλαμβάνεται, ενώ είχαμε πιστέψει πως αυτή τη φορά τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά.
Στις στιγμές αυτές λέμε συχνά: «Ίσως φταίει το ασυνείδητό μου.»
Τι σημαίνει όμως πραγματικά αυτή η φράση;
Το ασυνείδητο δεν είναι ένα δεύτερο πρόσωπο που ζει μέσα μας, ούτε ένας σκοτεινός χώρος όπου κρύβονται όλες οι επιθυμίες, οι φόβοι ή τα μυστικά μας. Αυτές οι εικόνες μπορούν να λειτουργήσουν ως χρήσιμες μεταφορές, δεν αποδίδουν όμως την πολυπλοκότητα της έννοιας.
Πρόκειται για μια θεωρητική έννοια που περιγράφει ψυχικές διεργασίες οι οποίες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αισθανόμαστε, σκεφτόμαστε, επιθυμούμε και σχετιζόμαστε, χωρίς να βρίσκονται κάθε στιγμή στο πεδίο της συνειδητής μας επίγνωσης.
Δεν αφορά μόνο τραύματα, συγκρούσεις ή αμυντικούς μηχανισμούς. Περιλαμβάνει επίσης μορφές άδηλης μνήμης, μάθησης, δημιουργικότητας, διαίσθησης και αυτόματης επεξεργασίας πληροφοριών. Έτσι, συμμετέχει όχι μόνο στις δυσκολίες μας, αλλά και σε πολλές από τις δημιουργικές και προσαρμοστικές διεργασίες της ανθρώπινης εμπειρίας.
Πώς, λοιπόν, διαμορφώνονται αυτές οι μη συνειδητές διεργασίες που επηρεάζουν τόσο βαθιά τη ζωή μας;
Πολλές σύγχρονες ψυχολογικές και ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις αναγνωρίζουν ότι ένα σημαντικό μέρος αυτού που ονομάζουμε ασυνείδητο διαμορφώνεται μέσα από τη συνεχή αλληλεπίδραση της βιολογικής μας προδιάθεσης με τις εμπειρίες που ζούμε, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής.
Πολύ πριν αποκτήσουμε τις λέξεις για να περιγράψουμε τον κόσμο, ο εγκέφαλος και ο ψυχισμός μας έχουν ήδη αρχίσει να μαθαίνουν πώς λειτουργεί.
Μαθαίνουν αν οι άλλοι είναι συνήθως διαθέσιμοι ή απρόβλεπτοι.
Αν τα συναισθήματά μας βρίσκουν χώρο να εκφραστούν ή χρειάζεται να κρυφτούν.
Αν η εγγύτητα φέρνει ασφάλεια ή απειλή.
Αν ο πόνος μπορεί να μοιραστεί ή πρέπει να αντέχεται σιωπηλά.
Οι εμπειρίες αυτές δεν αποθηκεύονται μόνο ως αναμνήσεις. Σταδιακά διαμορφώνουν αυτό που στην ψυχολογία ονομάζουμε εσωτερικές αναπαραστάσεις: έναν εσωτερικό «χάρτη» για το ποιοι είμαστε, τι μπορούμε να περιμένουμε από τους άλλους και πώς λειτουργούν οι σχέσεις. Με τον χρόνο, αυτός ο χάρτης γίνεται τόσο οικείος, ώστε παύουμε να τον αντιλαμβανόμαστε ως έναν τρόπο να βλέπουμε τον κόσμο και αρχίζουμε να τον βιώνουμε σαν να είναι η ίδια η πραγματικότητα.
Έτσι, πολλά από όσα θεωρούμε σταθερά χαρακτηριστικά του χαρακτήρα μας είναι, στην πραγματικότητα, τρόποι προσαρμογής που κάποτε βοήθησαν τον ψυχισμό να προστατευθεί και να διατηρήσει τη συνοχή του. Γι' αυτό συχνά εξακολουθούν να ενεργοποιούνται ακόμη κι όταν οι συνθήκες που τα δημιούργησαν έχουν πλέον αλλάξει.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι πρώιμες εμπειρίες καθορίζουν οριστικά τη ζωή μας. Ο ανθρώπινος ψυχισμός παραμένει δυναμικός. Νέες σχέσεις, νέες εμπειρίες και μια βαθύτερη κατανόηση του εαυτού μπορούν σταδιακά να αναδιαμορφώσουν αυτόν τον εσωτερικό χάρτη και, μαζί του, τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον κόσμο.
Πότε αρχίζει να γίνεται ορατό το ασυνείδητο;
Ίσως το πιο παράδοξο χαρακτηριστικό του είναι ότι, όσο περισσότερο επηρεάζει μια δεδομένη στιγμή, τόσο λιγότερο το αντιλαμβανόμαστε εκείνη ακριβώς τη στιγμή.
Όταν ένας άνθρωπος φοβάται, θυμώνει, αποσύρεται ή ερωτεύεται, συνήθως δεν βιώνει αυτές τις εμπειρίες ως έκφραση μιας ασυνείδητης διεργασίας. Τις βιώνει ως τη φυσική και αυτονόητη απάντηση στην πραγματικότητα που έχει μπροστά του.
Το ασυνείδητο δεν εμφανίζεται ως μια σκέψη που λέει: «Αυτό είναι μια παλιά εμπειρία που ενεργοποιείται τώρα.»
Εμφανίζεται ως βεβαιότητα. Ως η αίσθηση ότι έτσι είναι τα πράγματα. Ότι ο άλλος θα μας εγκαταλείψει. Ή ότι δεν αξίζουμε να αγαπηθούμε.
Οι εμπειρίες αυτές δεν μοιάζουν με αναμνήσεις. Μοιάζουν με παρόν.
Ίσως γι' αυτό το ασυνείδητο είναι τόσο δύσκολο να αναγνωριστεί. Δεν γίνεται αόρατο επειδή θέλει να μας εξαπατήσει, αλλά επειδή αποτελεί το υπόβαθρο πάνω στο οποίο οργανώνεται ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο.
Με αυτή την έννοια, το ασυνείδητο δεν βρίσκεται απέναντι από τη συνείδηση, αλλά σε συνεχή αλληλεπίδραση μαζί της. Κάποιες από τις μη συνειδητές διεργασίες μπορούν σταδιακά να γίνουν αντικείμενο επίγνωσης, ενώ άλλες συνεχίζουν να λειτουργούν στο υπόβαθρο της ψυχικής μας ζωής, επηρεάζοντας διακριτικά τον τρόπο με τον οποίο αισθανόμαστε, σκεφτόμαστε και σχετιζόμαστε.
Κι όμως, ακριβώς επειδή δεν είναι αμετάβλητο, μπορεί σταδιακά να γίνει αντικείμενο παρατήρησης. Αυτό αρχίζει να συμβαίνει όταν αναρωτιόμαστε γιατί ορισμένες σχέσεις, επιλογές ή συναισθηματικές αντιδράσεις επαναλαμβάνονται με τρόπους που μας είναι τόσο γνώριμοι.
Εκεί αρχίζει να ανοίγει ο δρόμος προς την επίγνωση.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο αρχίζει να αναδεικνύεται και ο ρόλος της ψυχοθεραπείας.
Στόχος της δεν είναι να ανακαλύψει ένα «κρυμμένο» κομμάτι του εαυτού, σαν να αναζητά ένα χαμένο αντικείμενο. Ούτε να εξαφανίσει το ασυνείδητο.
Στόχος της είναι να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να βλέπουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο. Να δημιουργηθεί ένας μικρός χώρος ανάμεσα στην εμπειρία και στην αυτόματη αντίδρασή μας, ώστε να μπορούμε σταδιακά να επιλέγουμε πιο συνειδητά πώς θα ανταποκριθούμε.
Έτσι, ό,τι κάποτε μας βοήθησε να επιβιώσουμε δεν χρειάζεται να συνεχίζει να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο ζούμε σήμερα.
Η βαθύτερη κατανόηση του ασυνειδήτου δεν μας βοηθά μόνο να εξηγήσουμε το παρελθόν μας. Μας επιτρέπει να ζούμε με μεγαλύτερη ελευθερία στο παρόν.
Όσο περισσότερες πλευρές της ψυχικής μας ζωής γίνονται αντικείμενο επίγνωσης, τόσο περισσότερες δυνατότητες έχουμε να μη χρειάζεται να εκφράζονται αποκλειστικά μέσα από επαναλήψεις, συμπτώματα ή σχέσεις που αναπαράγουν παλιές ιστορίες.
Και ίσως τότε το ασυνείδητο να μπορούσε να μας πει κάτι ακόμη.
«Αν με ρωτούσες σήμερα τι σου ζητούσα όλα αυτά τα χρόνια, η απάντηση θα ήταν πολύ πιο απλή απ' όσο φαντάζεσαι.
Δεν σου ζήτησα ποτέ να με νικήσεις. Ούτε να με κάνεις να σωπάσω.
Σου ζητούσα μόνο να με συναντήσεις. Να με πλησιάσεις με περιέργεια αντί με φόβο.
Για χρόνια προσπαθούσα να σου μιλήσω με τον μόνο τρόπο που γνώριζα.
Μέσα από τους φόβους σου.
Μέσα από τις επαναλήψεις σου.
Μέσα από τις σχέσεις που έμοιαζαν να γράφουν ξανά και ξανά την ίδια ιστορία.
Όχι για να σε εγκλωβίσω. Αλλά γιατί κάποτε πίστεψα πως έτσι θα σε προστατεύσω.
Όσα σήμερα σε δυσκολεύουν δεν γεννήθηκαν απαραίτητα για να σε πληγώσουν.
Πολλά από αυτά γεννήθηκαν για να σε κρατήσουν όρθιο, όταν δεν υπήρχε άλλος τρόπος.
Αν εξακολουθούν να υπάρχουν, δεν είναι επειδή είσαι αδύναμος.
Είναι επειδή κάποτε ήταν χρήσιμα.
Και ίσως τότε να δεις ότι δεν ήμουν ποτέ απέναντί σου. Ήμουν ένα κομμάτι σου που περίμενε να το γνωρίσεις.»
Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το βαθύτερο νόημα της ψυχοθεραπείας.
Γιατί όταν αυτό που μέχρι χθες εκφραζόταν μόνο μέσα από φόβους, άμυνες και επαναλήψεις αποκτά χώρο, λέξεις και νόημα, δεν χρειάζεται πια να καθορίζει τη ζωή μας με τον ίδιο τρόπο.
Ίσως, λοιπόν, αν το ασυνείδητο μπορούσε πραγματικά να μας μιλήσει, να μας ζητούσε μόνο ένα πράγμα: «Μη με φοβάσαι. Γνώρισέ με.»
Γιατί ίσως η μεγαλύτερη ελευθερία που μπορεί να κατακτήσει ένας άνθρωπος να μην είναι να ξεφύγει από την ιστορία του. Αλλά να πάψει να ζει ασυνείδητα μέσα από αυτήν.
Βιβλιογραφία
Freud, S. (1915). The Unconscious.
Bowlby, J. (1969/1982). Attachment and Loss. Vol. 1: Attachment.
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect Regulation, Mentalization, and the Development of the Self.
Solms, M. (2021). The Hidden Spring: A Journey to the Source of Consciousness.
Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind (2nd ed.).
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Όλγα Μάντζιου - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Όλγα Μάντζιου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
- Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
- Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
- Επικυρωμένη ειδίκευση
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
