Τι ήρθα να κάνω εδώ; Η ανατομία μιας στιγμιαίας λήθης

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Μια συνηθισμένη καθημερινή σκηνή, όταν ένα άτομο σηκώνεται από τον καναπέ έχοντας έναν συγκεκριμένο σκοπό. Πηγαίνει στην κουζίνα, στο υπνοδωμάτιο ή σε ένα άλλο χώρο και μόλις φτάσει, δεν θυμάται πλέον τι ήθελε να κάνει. 

Η σκέψη μπορεί να επανέλθει λίγα δευτερόλεπτα αργότερα. Μπορεί να εμφανιστεί όταν το άτομο επιστρέψει στον προηγούμενο χώρο ή μπορεί να χρειαστεί περισσότερος χρόνος για να ανακληθεί. 

Τέτοιες στιγμές συχνά ερμηνεύονται ως ένδειξη "κακής μνήμης".  Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, μπορεί να προκαλέσουν ανησυχία ότι πρόκειται για ΔΕΠΥ ή ακόμη και για κάποια μορφή γνωστικής έκπτωσης. 

Ένα μεμονωμένο περιστατικό, ωστόσο, δεν αποτελεί ένδειξη νευρογνωστικής διαταραχής και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως βάση αυτοδιάγνωσης. Η καθημερινή μνήμη είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας πολλών γνωστικών λειτουργιών και δεν αφορά μόνο την αποθήκευση πληροφοριών. 

Πριν δοθεί μια απάντηση για αυτή την κοινή εμπειρία, αξίζει να γίνει λόγος για μια ουσιαστική λεπτομέρεια. Το γεγονός ότι μια πληροφορία δεν μπορεί να ανακληθεί τη δεδομένη στιγμή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει χαθεί από τη μνήμη. 

Ξεχασμένη πληροφορία ή μια προσωρινή εμπλοκή στην ανάκληση; 

Η μνήμη δεν λειτουργεί ως ένα στατικό αρχείο στο οποίο κάθε πληροφορία βρίσκεται είτε διαθέσιμη είτε οριστικά χαμένη. Η κωδικοποίηση, η διατήρηση και η ανάκληση αποτελούν διαφορετικές διαδικασίες, και η επιτυχία της τελευταίας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το αν μια πληροφορία έχει προηγουμένως αποθηκευτεί. 

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εμπειρία κατά την οποία μια γνωστή λέξη φαίνεται να βρίσκεται "στην άκρη της γλώσσας", χωρίς να μπορεί να ανακληθεί εκείνη τη στιγμή. Η γνώση της λέξης δεν έχει απαραίτητα εξαφανιστεί. Η πρόσβαση σε αυτήν είναι προσωρινά δυσκολότερη. 

Ανάλογη διάκριση μπορεί να γίνει και στην περίπτωση μιας πρόσφατης πρόθεσης. Το γεγονός ότι ένα άτομο δεν μπορεί να ανακαλέσει για λίγα δευτερόλεπτα τι σκόπευε να κάνει δεν αποδεικνύει ότι η συγκεκριμένη πληροφορία έχει διαγραφεί από τη μνήμη. 

Σε αυτή τη διαδικασία συμμετέχει και η εργαζόμενη μνήμη, δηλαδή η γνωστική ικανότητα διατήρησης πληροφοριών σε προσωρινά διαθέσιμη κατάσταση, ενώ παράλληλα πραγματοποιείται κάποια άλλη δραστηριότητα (Naveh-Benjamin & Cowan, 2023). Η λειτουργία αυτή είναι απαραίτητη, για παράδειγμα, όταν κάποιος συγκρατεί έναν αριθμό τηλεφώνου μέχρι να τον πληκτρολογήσει ή όταν διατηρεί στο μυαλό του μια οδηγία ενώ εκτελεί τα βήματα που απαιτούνται για την ολοκλήρωσή της. 

Η εργαζόμενη μνήμη, όμως, λειτουργεί μέσα σε ένα περιβάλλον  συνεχούς εισροής πληροφοριών. Η προσοχή μετακινείται, νέοι στόχοι εμφανίζονται και διαφορετικά ερεθίσματα διεκδικούν γνωστικούς πόρους. 

Επομένως, το "δεν θυμάμαι" μπορεί να περιγράφει περισσότερο μια δυσκολία πρόσβασης παρά μια πραγματική απώλεια της πληροφορίας. 

Και στην περίπτωση του δωματίου υπάρχει αυτό που χρειάζεται να ανακτηθεί δεν είναι απλώς μια πληροφορία από το παρελθόν. Είναι μια πράξη που είχε προγραμματιστεί να γίνει. 

Γιατί είναι τόσο εύκολο να χάσεις το νήμα μιας μελλοντικής πράξης; 

Η σκέψη "να πάρω το βιβλίο από το υπνοδωμάτιο" αφορά μια πράξη που δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί. Το άτομο πρέπει να θυμηθεί να την εκτελέσει όταν φτάσει η κατάλληλη στιγμή. 

Η ικανότητα αυτή ονομάζεται προοπτική μνήμη (prospective memory). Αφορά την ανάκληση μιας πρόθεσης στο μέλλον, είτε σε συγκεκριμένο χρονικό σημείο είτε όταν παρουσιαστεί ένα συγκεκριμένο γεγονός ή ερέθισμα. Παραδείγματα αποτελούν η υπενθύμιση ότι πρέπει να πραγματοποιηθεί ένα τηλεφώνημα μετά τη δουλειά, να ληφθεί ένα φάρμακο σε συγκεκριμένη ώρα ή να αγοραστεί ένα αντικείμενο κατά την επόμενη επίσκεψη στο κατάστημα. 

Η προοπτική μνήμη, επομένως, δεν αφορά μόνο τη διατήρηση του "τι πρέπει να γίνει". Απαιτείται επίσης η κατάλληλη παρακολούθηση του περιβάλλοντος, ώστε να αναγνωριστεί η στιγμή κατά την οποία η πρόθεση πρέπει να ενεργοποιηθεί. 

Αυτό σημαίνει ότι μια πρόθεση μπορεί να χρειάζεται να παραμείνει διαθέσιμη ενώ το άτομο ταυτόχρονα ασχολείται με κάτι εντελώς διαφορετικό. 

Η σχέση αυτή έχει μελετηθεί και σε νευροαπεικονιστικό επίπεδο.  Οι Cantarella et al. (2023) εξέτασαν την προοπτική μνήμη σε συνθήκες διαφορετικού γνωστικού φορτίου και διαφορετικής εστίασης της προσοχής. Τα ευρήματα έδειξαν ότι η αύξηση των απαιτήσεων της εργασίας επηρεάζει την εκτέλεση των προοπτικών προθέσεων και ότι εμπλέκονται μηχανισμοί γνωστικού ελέγχου που σχετίζονται, μεταξύ άλλων, με μετωπιαίες και βρεγματικές περιοχές.  

Η πρόθεση, επομένως, δεν βρίσκεται σε ένα απομονωμένο "ράφι" της μνήμης. Πρέπει να διατηρείται διαθέσιμη ενώ το γνωστικό σύστημα συνεχίζει να επεξεργάζεται τον κόσμο γύρω της. 

Και κάπου εδώ η πόρτα αποκτά ενδιαφέρον. 

Η πόρτα ως "κουμπί επανεκκίνησης": Πώς το περιβάλλον χωρίζει τις αναμνήσεις 

Η καθημερινή εμπειρία δεν αποτελεί μια ενιαία, αδιάκοπη ακολουθία. Ο εγκέφαλος οργανώνει τη συνεχή ροή της εμπειρίας σε επιμέρους γεγονότα. Μια αλλαγή δραστηριότητας, στόχου ή χώρου μπορεί να λειτουργήσει ως όριο γεγονότος (event boundary). 

Το πέρασμα από ένα δωμάτιο  σε ένα άλλο αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. 

Όταν αλλάζει το περιβάλλον, αλλάζει ταυτόχρονα και το πλαίσιο μέσα στο οποίο πραγματοποιείται η δραστηριότητα. Το γνωστικό σύστημα χρειάζεται να προσαρμόσει το τι θεωρεί σχετικό με την τρέχουσα κατάσταση.  

Η ιδέα αυτή συνδέεται με το λεγόμενο doorway effect (ή και location-updating effect). Η αρχική υπόθεση ήταν ότι η διέλευση από ένα χωρικό όριο μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη για πληροφορίες που σχετίζονται με το προηγούμενο γεγονός. 

Η έρευνα, ωστόσο, δείχνει ότι η σχέση αυτή δεν είναι τόσο απλή. 

Οι Michelmann et al. (2023) έδειξαν ότι τα event boundaries μπορούν να λειτουργούν ως σημεία πρόσβασης στη μνήμη. Στα πειράματά τους, η δομή των γεγονότων επηρέαζε τον τρόπο με τον οποίο οι συμμετέχοντες αναζητούσαν και ανέσυραν πληροφορίες από προηγούμενα επεισόδια.  

Με άλλα λόγια, τα όρια μεταξύ γεγονότων δεν φαίνεται να είναι απλώς σημεία στα οποία "ξεχνιέται" κάτι. Μπορούν να συμβάλλουν και στην οργάνωση της ίδιας της ανάκτησης. 

Η πόρτα, επομένως, μπορεί να σηματοδοτεί ότι ένα προηγούμενο γεγονός ολοκληρώθηκε και ένα νέο αρχίζει. 

Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φορά που κάποιος περνά μια πόρτα, ξεχνά αυτομάτως τι έκανε πριν. 

Φταίει πραγματικά η πόρτα ή μήπως το υπερφορτωμένο μυαλό μας; 

Το doorway effect από μόνο του δεν φαίνεται να αποτελεί επαρκή εξήγηση, καθώς μια σύνθετη γνωστική διαδικασία αποδίδεται σε ένα φαινομενικά απλό γεγονός, τη διέλευση από έναν χώρο σε έναν άλλο και την επακόλουθη δυσκολία ανάκλησης μιας προηγούμενης πληροφορίας. 

Η έρευνα, όμως, δεν επιτρέπει μια τόσο απόλυτη διατύπωση. 

Οι McFadyen et al. (2021) προσπάθησαν να εξετάσουν το φαινόμενο σε διαφορετικές συνθήκες, χρησιμοποιώντας εικονική πραγματικότητα, βίντεο και πραγματική κίνηση. Στα πειράματά τους δεν παρατηρήθηκε γενικευμένη επίδραση της διέλευσης από πόρτες στη λήθη. Όταν, όμως, αυξήθηκε το φορτίο της εργαζόμενης μνήμης, η μνήμη έγινε περισσότερο ευάλωτη σε παρεμβολές μετά τη διέλευση από πόρτα.  

Το εύρημα αυτό είναι σημαντικό, γιατί μεταφέρει την προσοχή από την ίδια την πόρτα στις συνθήκες υπό τις οποίες λειτουργεί η μνήμη. 

Μια πρόθεση μπορεί ήδη να ανταγωνίζεται άλλες πληροφορίες. Αν ταυτόχρονα απαιτείται η επεξεργασία νέων ερεθισμάτων, η διατήρηση περισσότερων στόχων ή η εκτέλεση μιας απαιτητικής δραστηριότητας, οι διαθέσιμοι γνωστικοί πόροι επιβαρύνονται. 

Η μελέτη των Cantarella et al. (2023) κινείται ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση. Η αύξηση του γνωστικού φορτίου επηρεάζει την παρακολούθηση και ανίχνευση των προοπτικών στόχων, με διαφορετικούς μηχανισμούς γνωστικού ελέγχου να ενεργοποιούνται ανάλογα με τις απαιτήσεις της εργασίας.  

Επομένως, το πρόβλημα δεν  είναι απαραίτητα ότι "η πόρτα έκανε τον εγκέφαλο να ξεχάσει". 

Μπορεί να είναι ότι η πρόθεση βρέθηκε ξαφνικά αντιμέτωπη με ένα καινούργιο πλαίσιο, νέες πληροφορίες και ανταγωνιστικούς στόχους. 

Και τότε η πρόσβαση σε αυτήν γίνεται δυσκολότερη. 

Πώς το παλιό περιβάλλον ξεκλειδώνει τη χαμένη σκέψη 

Υπάρχει ένα ακόμη χαρακτηριστικό στοιχείο σε αυτή την εμπειρία: η πρόθεση μπορεί να επιστρέψει όταν το άτομο επιστρέψει στον προηγούμενο χώρο. 

Η εξήγηση δεν χρειάζεται να είναι ότι ο χώρος "αποθηκεύει" τη μνήμη. Το προηγούμενο περιβάλλον αποτελεί μέρος του πλαισίου μέσα στο οποίο είχε σχηματιστεί η πρόθεση. Η επανεμφάνιση σχετικών στοιχείων μπορεί να διευκολύνει την ανάκτησή της. 

Η έρευνα των Michelmann et al. (2023) είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εδώ, καθώς δείχνει ότι τα event boundaries μπορούν να λειτουργούν ως σημεία οργάνωσης της διαδικασίας ανάκτησης. Η μνήμη δεν αναζητείται πάντοτε μέσα σε μια αδιαφοροποίητη ακολουθία πληροφοριών. Η δομή των γεγονότων μπορεί να καθοδηγεί την αναζήτηση προς συγκεκριμένα σημεία του προηγούμενου επεισοδίου.  

Παράλληλα, νεότερα πειραματικά δεδομένα από τους Ongchoco & Xu (2024) δείχνουν ότι τα οπτικά event boundaries μπορούν να επηρεάσουν τη διατήρηση πληροφοριών ακόμη και όταν αυτές διατηρούνται ενεργά στην  οπτική εργαζόμενη μνήμη. Στα πειράματά τους, η διέλευση από εικονική πόρτα συνδεόταν με μείωση της μνήμης για συγκεκριμένες πληροφορίες που είχαν παρουσιαστεί προηγουμένως, ακόμη και όταν ελέγχθηκαν παράγοντες όπως ο χρόνος, η απόσταση και η διάσπαση της προσοχής.  

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αλλαγή χώρου προκαλεί λήθη. Δείχνει, όμως, ότι η αλλαγή του πλαισίου μπορεί να αποτελεί πραγματικό μέρος του τρόπου με τον οποίο οργανώνονται, διατηρούνται και ανακτώνται οι πληροφορίες. 

Τελικά, είναι δείγμα "κακής μνήμης" ή απλώς ένδειξη ενός πολυσύνθετου εγκεφάλου; 

Η συγκεκριμένη εμπειρία είναι πολύ μικρή για να χαρακτηριστεί από μόνη της "πρόβλημα μνήμης", αλλά αρκετά ενδιαφέρουσα ώστε να αποκαλύπτει πόσο σύνθετη είναι η λειτουργία της. 

Μια πρόθεση πρέπει να σχηματιστεί, να παραμείνει διαθέσιμη και να ανακτηθεί όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή. Στο μεταξύ, η προσοχή μετακινείται, νέες πληροφορίες εισέρχονται, άλλοι στόχοι μπορεί να εμφανιστούν και το περιβάλλον αλλάζει. 

Η προοπτική μνήμη, η εργαζόμενη μνήμη και η επεξεργασία των event boundaries δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Αποτελούν τμήματα ενός συστήματος που πρέπει διαρκώς να αποφασίζει ποια πληροφορία χρειάζεται να παραμείνει διαθέσιμη τώρα και ποια μπορεί να απομακρυνθεί από το προσκήνιο. 

Αυτό εξηγεί γιατί μια πρόθεση μπορεί να φαίνεται ότι "χάθηκε" για λίγα δευτερόλεπτα και, λίγο αργότερα, να επιστρέψει.  Δεν είναι απαραίτητα θέμα κακής μνήμης. 
Μπορεί να είναι μια στιγμιαία δυσκολία πρόσβασης σε έναν στόχο που, μέχρι πριν από λίγο, ήταν απολύτως διαθέσιμος. 

Και η επόμενη φορά που θα σταθεί κανείς στη μέση ενός δωματίου αναρωτώμενος τι ακριβώς ήθελε να κάνει, η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση ίσως δεν είναι: "Γιατί ξεχνάω τόσο εύκολα;", αλλά: "Τι συνέβη ανάμεσα στη  στιγμή που σχηματίστηκε η πρόθεση και στη στιγμή που προσπάθησα να την ανακαλέσω;" 

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο όπου μια φαινομενικά ασήμαντη καθημερινή στιγμή ανοίγει ένα μικρό παράθυρο στη λειτουργία της ανθρώπινης μνήμης. 

Βιβλιογραφικές αναφορές 

Cantarella, G., Mastroberardino, S., Bisiacchi, P., & Macaluso, E. (2023). Prospective memory: The combined impact of cognitive load and task focality. Brain Structure and Function, 228(6), 1425–1441. doi.org/10.1007/s00429-023-02658-3  

McFadyen, J., Nolan, C., Pinocy, E., Buteri, D., & Baumann, O. (2021). Doorways do not always cause forgetting: A multimodal investigation. BMC Psychology, 9, Article 41. doi.org/10.1186/s40359-021-00536-3  

Michelmann, S., Hasson, U., & Norman, K. A. (2023). Evidence that event boundaries are access points for memory retrieval. Psychological Science, 34(3), 326–344. doi.org/10.1177/09567976221128206  

Naveh-Benjamin, M., & Cowan, N. (2023). The roles of attention, executive function and knowledge in cognitive ageing of working memory. Nature Reviews Psychology, 2, 151–165. doi.org/10.1038/s44159-023-00149-0  

choco, J. D. K., & Xu, Y. (2024). Visual event boundaries trigger forgetting despite active maintenance in visual working memory. Journal of Vision, 24(9), Article 9.  doi.org/10.1167/jov.24.9.9

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.