Υπνική Παράλυση: Από τους δαίμονες του Μεσαίωνα στη νευροεπιστήμη του σήμερα

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Πολλοί άνθρωποι έχουν βιώσει τουλάχιστον μία φορά το εξής τρομακτικό φαινόμενο: ξυπνούν μέσα στη νύχτα, το μυαλό τους είναι σε εγρήγορση, αλλά δεν μπορούν να κουνήσουν ούτε ένα δάχτυλο.

Κάποιοι νιώθουν βάρος στο στήθος, ακούνε περίεργους ήχους ή βλέπουν σκιές στο δωμάτιο. Η εμπειρία μοιάζει τόσο έντονη που συχνά αποδίδεται σε δαιμονικές παρουσίες ή εξωγήινες απαγωγές.

Στην πραγματικότητα, αυτό που συμβαίνει ονομάζεται υπνική παράλυση και εξηγείται με βάση τη φυσιολογία του εγκεφάλου και του ύπνου.

Στο άρθρο αυτό θα δούμε:

• τι είναι η υπνική παράλυση,
• πώς την εξηγεί η επιστήμη,
• γιατί τρομάζει τόσο,
• πώς έχει ερμηνευθεί σε διάφορες κουλτούρες,
• και τι μπορεί να κάνει κάποιος για να τη διαχειριστεί.

Τι είναι η υπνική παράλυση;

Η υπνική παράλυση ανήκει στις «παραϋπνίες», δηλαδή σε ασυνήθιστες εμπειρίες που συμβαίνουν κατά τον ύπνο.

Πρόκειται για μια κατάσταση όπου το άτομο είναι ξύπνιο και έχει συνείδηση του περιβάλλοντος, αλλά δεν μπορεί να κινηθεί ή να μιλήσει για μερικά δευτερόλεπτα ή λεπτά (American Academy of Sleep Medicine [AASM], 2014).

Η παράλυση εμφανίζεται συνήθως κατά την είσοδο ή έξοδο από τη φάση REM (Rapid Eye Movement), τη φάση του ύπνου όπου βλέπουμε τα πιο ζωντανά όνειρα.

Στη φάση REM, ο εγκέφαλος «κλειδώνει» τη μυϊκή δραστηριότητα, ώστε να μην κινούμαστε επικίνδυνα όσο ονειρευόμαστε (Hishikawa & Shimizu, 1995). Όταν όμως ο νους «ξυπνήσει» πριν το σώμα, βιώνουμε αυτή την ακινησία.

Νευροφυσιολογικοί Μηχανισμοί

Η υπνική παράλυση εξηγείται απόλυτα μέσα από τη νευροφυσιολογία:

1. Κατά τη φάση REM, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί μηχανισμούς που «παραλύουν» το σώμα για να μας προστατεύσει από τυχόν πτώσεις ή τραυματισμούς (Brooks & Peever, 2012).
2. Κατά την υπνική παράλυση, η συνείδηση επανέρχεται, αλλά η μυϊκή ατονία συνεχίζεται. Έτσι, το άτομο έχει καθαρή σκέψη και συνείδηση αλλά αδυνατεί να κουνηθεί.
3. Ονειρικές εικόνες «εισβάλλουν» στην πραγματικότητα. Καθώς η εμπειρία συμβαίνει στη μετάβαση από το όνειρο στην εγρήγορση, είναι πιθανό να προκύψουν ψευδαισθήσεις – οπτικές, ακουστικές ή απτικές.

Αυτός ο συνδυασμός – συνείδηση, ακινησία και ψευδαισθήσεις – εξηγεί γιατί η εμπειρία είναι τόσο ζωντανή και τρομακτική.

Γιατί τρομάζει τόσο; 

Η υπνική παράλυση συχνά συνοδεύεται από τρεις βασικούς τύπους εμπειριών (Cheyne, 2003):

• Αίσθηση παρουσίας: πολλοί νιώθουν ότι κάποιος βρίσκεται στο δωμάτιο.
• Πίεση ή ασφυξία: μερικοί αισθάνονται βάρος στο στήθος, σαν κάτι να τους πιέζει.
• Αποσυνδετικές εμπειρίες: αίσθηση αιώρησης ή εξόδου από το σώμα.

Αυτά τα φαινόμενα δεν είναι παραφυσικά· είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης εγκεφάλου και ύπνου. Για παράδειγμα, η «πίεση στο στήθος» εξηγείται από τη μειωμένη κινητικότητα των αναπνευστικών μυών στη φάση REM (Hishikawa & Shimizu, 1995). Η αίσθηση παρουσίας οφείλεται σε συνδυασμό άγχους, φόβου  και υπερδιέγερσης περιοχών του εγκεφάλου που ρυθμίζουν την αντίληψη του χώρου (Cheyne et al., 1999).

Πολιτισμικές Ερμηνείες

Αν και η επιστήμη εξηγεί με σαφήνεια το φαινόμενο, οι πολιτισμοί έχουν δώσει τις δικές τους ερμηνείες:

• Στην Ευρώπη του Μεσαίωνα, η υπνική παράλυση συνδέθηκε με μάγισσες ή δαίμονες που «κάθονταν» στο στήθος του κοιμώμενου – από εδώ προέρχεται και η λέξη nightmare (Hufford, 2005).
• Στη Σκανδιναβία, το φαινόμενο αποδόθηκε στο «Mara», ένα κακό πνεύμα που καταπιέζει τους ανθρώπους στον ύπνο.
• Στη σύγχρονη Αμερική, μερικοί το ερμηνεύουν ως «εξωγήινη απαγωγή», λόγω των οπτικών ψευδαισθήσεων και της ακινησίας.

Αντίθετα, η νευροεπιστήμη δείχνει ότι πρόκειται για απολύτως φυσιολογικό μηχανισμό: ο εγκέφαλος ξυπνά προτού ολοκληρωθεί η «απελευθέρωση» του σώματος από την παράλυση της REM.

Επιδημιολογία και Παράγοντες Κινδύνου

Μελέτες δείχνουν ότι περίπου το 8% του πληθυσμού έχει βιώσει τουλάχιστον ένα επεισόδιο υπνικής παράλυσης (Sharpless & Barber, 2011). Τα ποσοστά είναι υψηλότερα σε φοιτητές και σε άτομα που κοιμούνται ακανόνιστα ή βιώνουν έντονο στρες.

Οι παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης είναι:

• Στέρηση ύπνου και ακανόνιστο πρόγραμμα (Denis et al., 2018).
• Ύπνος σε ύπτια θέση (ανάσκελα).
• Υψηλά επίπεδα άγχους και στρες.
• Παρουσία ναρκοληψίας ή άλλων διαταραχών ύπνου (Scammell, 2015).

Τι μπορεί να κάνει κανείς;

Η υπνική παράλυση δεν είναι επικίνδυνη. Το σημαντικότερο είναι η κατανόηση του φαινομένου. Μερικές πρακτικές στρατηγικές είναι:

1. Διατήρηση καλής υγιεινής ύπνου: σταθερό ωράριο, αρκετή διάρκεια, αποφυγή οθονών και καφεΐνης πριν την κατάκλιση.
2. Αλλαγή στάσης ύπνου: πολλοί αναφέρουν λιγότερα επεισόδια όταν κοιμούνται στο πλάι.
3. Διαχείριση άγχους: τεχνικές χαλάρωσης και mindfulness μειώνουν τη συχνότητα.
4. Στρατηγικές κατά τη διάρκεια επεισοδίου: εστίαση στην αναπνοή, προσπάθεια μικρών κινήσεων στα δάχτυλα ή στα μάτια, με σκοπό να περάσουν τα νευρικά σήματα επαρκως και να σπάσει η παράλυση και υπενθύμιση ότι η εμπειρία είναι παροδική.
5. Ψυχοεκπαίδευση: η γνώση ότι πρόκειται για φυσιολογικό φαινόμενο μειώνει τον φόβο και σπάει τον φαύλο κύκλο άγχους–αϋπνίας- επανεμφάνιση επεισοδίου  (Sharpless & Doghramji, 2015).

Συμπέρασμα

Η υπνική παράλυση είναι μια εμπειρία που βρίσκεται στο μεταίχμιο ύπνου και εγρήγορσης. Ενώ συχνά τρομάζει λόγω των ψευδαισθήσεων και της ακινησίας, η επιστήμη δείχνει ότι πρόκειται για μια φυσιολογική διαδικασία του ύπνου.

Οι πολιτισμικές ερμηνείες – από δαίμονες μέχρι εξωγήινους – αντανακλούν την ανθρώπινη ανάγκη να δώσει νόημα σε ανεξήγητες εμπειρίες.
Η κατανόηση όμως των νευροφυσιολογικών μηχανισμών βοηθά να αποδραματοποιηθεί το φαινόμενο και να αντιμετωπιστεί με ψυχραιμία.

Βιβλιογραφία

American Academy of Sleep Medicine. (2014). International Classification of Sleep Disorders (3rd ed.). Darien, IL: AASM.

Brooks, P. L., & Peever, J. H. (2012). Identification of the transmitter and receptor mechanisms responsible for REM sleep paralysis. Journal of Neuroscience, 32(29), 9785–9795.

Cheyne, J. A. (2003). Sleep paralysis and the structure of waking-nightmare hallucinations. Dreaming, 13(3), 163–179.

Cheyne, J. A., Rueffer, S. D., & Newby-Clark, I. R. (1999). Hypnagogic and hypnopompic hallucinations during sleep paralysis: Neurological and cultural construction of the night-mare. Consciousness and Cognition, 8(3), 319–337.

Denis, D., French, C. C., Gregory, A. M., & Wiener, K. (2018). A systematic review of variables associated with sleep paralysis. Sleep Medicine Reviews, 38, 141–157.

Hishikawa, Y., & Shimizu, T. (1995). Physiology of REM sleep, cataplexy, and sleep paralysis. In M. H. Kryger, T. Roth, & W. C. Dement (Eds.), Principles and Practice of Sleep Medicine (pp. 50–62). Philadelphia: Saunders.

Hufford, D. J. (2005). Sleep paralysis as spiritual experience. Transcultural Psychiatry, 42(1), 11–45.

Scammell, T. E. (2015). Narcolepsy. New England Journal of Medicine, 373(27), 2654–2662.

Sharpless, B. A., & Barber, J. P. (2011). Lifetime prevalence rates of sleep paralysis: A systematic review. Sleep Medicine Reviews, 15(5), 311–315.

Sharpless, B. A., & Doghramji, K. (2015). Sleep Paralysis: Historical, Psychological, and Medical Perspectives. Oxford University Press.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Αναγνώστου Αικατερίνη Αργυρώ - Ψυχολόγος

Αναγνώστου Αικατερίνη Αργυρώ: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος BSc, με μεταπτυχιακό Κλινικής Ψυχολογίας με εξειδίκευση στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία. Εργάζεται με πληθυσμό που βρίσκεται στο φάσμα των νευροαναπτυξιακών διαταραχών.

Ν/Α

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...