Μπορούμε να Αλλάξουμε το Παρελθόν; Ή Αλλάζουμε Τελικά την Ιστορία που Λέμε Γι' αυτό;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Οι ιστορίες που λέμε στον εαυτό μας.
Πιστεύω στις ιστορίες. Είναι ο τρόπος με τον οποίο δημιουργούμε νόημα στη ζωή μας και το νόημα είναι ο τρόπος με τον οποίο κατανοούμε και συμφιλιωνόμαστε με το παρελθόν μας. Ένα σημαντικό κομμάτι της ψυχικής ευημερίας είναι να μάθουμε να αφηγούμαστε στον εαυτό μας ιστορίες μέσα στις οποίες αναγνωρίζουμε τη δύναμη, το θάρρος και την ανθεκτικότητά μας.

Ίσως να έχεις βιώσει ένα σοβαρό τραύμα, να έχεις χάσει ένα αγαπημένο πρόσωπο ή να έχεις περάσει από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Αυτά είναι τα γεγονότα της ζωής σου. Όμως το νόημα δεν προκύπτει από τα γεγονότα. Προκύπτει από τις ιστορίες που λέμε στον εαυτό μας γι’ αυτά τα γεγονότα. Μπορεί να έχασες ένα άκρο σε ένα τροχαίο ατύχημα. Όμως μόνο εσύ μπορείς να αποφασίσεις αν εκείνη ήταν η στιγμή που δοκιμάστηκε η ψυχή σου και αποδείχθηκε η ανθεκτικότητά σου ή αν ήταν η στιγμή που έχασες την πίστη σου και σταμάτησες να προσπαθείς.

Υπάρχει επιλογή σε αυτή τη διαδικασία. Οι άνθρωποι διαθέτουμε μια αξιοσημείωτη ικανότητα, να αποφασίζουμε, τουλάχιστον σε έναν βαθμό, ποιο νόημα θα δώσουμε στο παρελθόν μας. Ίσως τώρα να σκέφτεσαι ότι τα περισσότερα από τα καθοριστικά τραύματα της ζωής μας συμβαίνουν όταν είμαστε παιδιά. Πράγματι, οι δυσμενείς εμπειρίες της παιδικής ηλικίας αναφέρονται από έως και το 64% των ενηλίκων. Ένας ενήλικος μπορεί να είναι σε θέση να δει τη θετική πλευρά μιας κατάστασης και να δημιουργήσει ένα υγιές νόημα γύρω από αυτήν. Τα παιδιά όμως δεν έχουν ακόμη αναπτύξει αυτές τις δυνατότητες.

Πολλές φορές, ως παιδιά, ερμηνεύουμε τα γεγονότα με τρόπους που σήμερα θα μας φαίνονταν παράλογοι. Ένα παιδί μπορεί να πιστέψει ότι ευθύνεται για τον χωρισμό των γονιών του. Ότι δεν ήταν αρκετά καλό για να αγαπηθεί. Ότι η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου σχετίζεται με κάποιο δικό του λάθος. Οι πρώτες ιστορίες που γράφουμε για τον εαυτό μας δεν είναι πάντα αληθινές. Είναι όμως βαθιά πειστικές και συχνά μας ακολουθούν για δεκαετίες. Δεν υποφέρουμε μόνο από όσα συνέβησαν. Υποφέρουμε και από το νόημα που αποδώσαμε σε αυτά.

Οι αναμνήσεις δεν είναι χαραγμένες στην πέτρα

Υπάρχει όμως κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον τόσο στις αναμνήσεις μας όσο και στις ιστορίες που αφηγούμαστε στον εαυτό μας, δεν είναι χαραγμένες στην πέτρα. Ως είδος που εξελίχθηκε μέσα από την αφήγηση ιστοριών, οι άνθρωποι αναπτύξαμε την ικανότητα να συλλέγουμε και να αποθηκεύουμε σημαντικές πληροφορίες από το περιβάλλον μας. Οι ιστορίες είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου οργανώνουμε και ιεραρχούμε αυτές τις πληροφορίες.

Χρησιμοποιούμε το παρελθόν όχι μόνο ως πλαίσιο αναφοράς αλλά και ως φακό μέσα από τον οποίο ερμηνεύουμε κάθε νέα εμπειρία. Καθώς το κάνουμε αυτό, κατανοούμε καλύτερα το παρόν και ταυτόχρονα αναδιαμορφώνουμε το παρελθόν ώστε να ταιριάζει με τα νέα δεδομένα που αποκτούμε. Με αυτή την έννοια, οι προσωπικές μας ιστορίες είναι ζωντανοί οργανισμοί που εξελίσσονται διαρκώς.

Σύμφωνα με τη θεωρία της επαναπαγίωσης της μνήμης (memory reconsolidation), οι αναμνήσεις μας μπορούν να τροποποιηθούν πριν σταθεροποιηθούν ξανά. Την επόμενη φορά που θα ανακαλέσουμε την ίδια ανάμνηση, η νέα εκδοχή της θα έχει ήδη ενσωματωθεί.

Μου αρέσει να σκέφτομαι τις αναμνήσεις ως μια συνεχή ιστορία που λέμε στον εαυτό μας. Κάθε φορά που μια ανάμνηση ενεργοποιείται από κάποιο εξωτερικό ερέθισμα, έχει την ευκαιρία να τροποποιηθεί και να ξαναγραφτεί. Έτσι, η δημιουργία των αναμνήσεων και η ερμηνεία τους, αυτό που ονομάζω νόημα, αποτελεί μια ενεργητική και προσαρμοστική διαδικασία. Οι αναμνήσεις μας δεν είναι φωτογραφίες. Δεν αποτελούν ακριβείς καταγραφές της πραγματικότητας. Είναι ζωντανές αφηγήσεις που επηρεάζονται από όσα μαθαίνουμε, από όσα βιώνουμε και από τον άνθρωπο που γινόμαστε.

Οι «στοιχειωμένες» αναμνήσεις

Οι λεγόμενες «στοιχειωμένες» αναμνήσεις μπορούν να ταλαιπωρούν έναν άνθρωπο για χρόνια και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να συμβάλλουν στην εμφάνιση συμπτωμάτων κατάθλιψης. Σκέψου μια εμπειρία κατά την οποία έχασες έναν φίλο, βρέθηκες σε ένα ατύχημα ή απολύθηκες από μια δουλειά που αγαπούσες. Όσο κι αν προσπαθείς, δεν μπορείς να ξεφορτωθείς αυτή την ανάμνηση. Για τα άτομα που πάσχουν από κατάθλιψη, αυτές οι ανεξίτηλες αναμνήσεις του παρελθόντος ενισχύουν τις αρνητικές αντιλήψεις που έχουν για τον εαυτό τους στο παρόν και επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν το μέλλον τους.

Τι θα συνέβαινε όμως αν αυτές οι αρνητικές αναμνήσεις μπορούσαν, κατά κάποιον τρόπο, να αναθεωρηθούν στη συνείδηση; Δεν μπορείς να αλλάξεις τα γεγονότα που συνέβησαν. Ίσως όμως μπορείς να τα δεις διαφορετικά. Ίσως μπορείς να τα εντάξεις σε μια νέα αφήγηση, πιο συμβατή με τη ζωή που θέλεις να ζήσεις σήμερα.

Μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν;

Ο Steffen Moritz και οι συνεργάτες του από το Πανεπιστημιακό Ιατρικό Κέντρο του Αμβούργου μελέτησαν την αποτελεσματικότητα μιας τεχνικής που ονομάζεται «αναδόμηση μέσω φαντασίας» (Imagery Rescripting) σε άτομα με διαγνωσμένες καταθλιπτικές διαταραχές. Σύμφωνα με τους ερευνητές, υπάρχει μια βαθιά ανθρώπινη επιθυμία να αλλάξουμε το παρελθόν για χάρη ενός καλύτερου μέλλοντος.

Στην τεχνική αυτή, οι άνθρωποι «επεξεργάζονται» αρνητικές αναμνήσεις μέσω της φαντασίας τους, δημιουργώντας μια διαφορετική, πιο θετική κατάληξη. Ουσιαστικά, το ενήλικο κομμάτι του εαυτού τους «επιστρέφει» νοητά στη στιγμή της δύσκολης εμπειρίας, με σκοπό να προστατεύσει, να παρηγορήσει ή να υπερασπιστεί τον νεότερο εαυτό τους. Η αρχική ανάμνηση δεν διαγράφεται. Αποθηκεύεται όμως ξανά με μια νέα εκδοχή που ανταγωνίζεται την παλιά και σταδιακά μειώνει τη δύναμη της. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το άτομο μπορεί να αισθανθεί περισσότερο έλεγχο, λιγότερη αδυναμία και μικρότερη απελπισία για τον εαυτό του και τη ζωή του.

Οι ερευνητές θεωρούν ότι η ισχυρή επίδραση της τεχνικής οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι οι αναμνήσεις μας είναι σε μεγάλο βαθμό οπτικές. Δεν σκεφτόμαστε απλώς ένα δυσάρεστο γεγονός. Το «βλέπουμε» ξανά μέσα στο μυαλό μας και ακριβώς επειδή οι αναμνήσεις είναι εικόνες, μπορούν να αποκτήσουν νέα συναισθηματική σημασία. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι η τεχνική συνέβαλε στη μείωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων και βοήθησε τους συμμετέχοντες να απομακρυνθούν από τις αρνητικές συνδέσεις που είχαν δημιουργήσει με το παρελθόν τους.

Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι, παρόλο που δεν μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν, μπορούμε να απελευθερωθούμε από τις αρνητικές συνδέσεις που έχουμε δημιουργήσει με αυτό.

Αυτό δεν είναι παραποίηση της πραγματικότητας

Κατά τη διαδικασία ανάκλησης και αναδιαμόρφωσης των παλιών αναμνήσεων, δεν ερχόμαστε ξανά σε επαφή μόνο με τα γεγονότα, αλλά και με τα συναισθήματα που τα συνοδεύουν. Νιώθαμε τότε δυνατοί, ικανοί και αναπτυσσόμενοι; Ή νιώθαμε αβοήθητοι, πληγωμένοι και ανίσχυροι; Με απλά λόγια, συνδέουμε αυτές τις αναμνήσεις με θετικά ή αρνητικά συναισθήματα;

Ενδιαφέρον είναι ότι, με τον καιρό, η ίδια η ιστορία γίνεται λιγότερο σημαντική από το συναισθηματικό φορτίο που αποκτά μέσα από την επαναλαμβανόμενη αφήγησή της. Αυτό που υποστηρίζω είναι ότι οι προσωπικές μας ιστορίες μπορούν και οφείλουν να αλλάζουν. Μπορούμε να μεταβάλουμε τη σημασία ορισμένων γεγονότων και να μειώσουμε το βάρος κάποιων άλλων. Μπορούμε να αξιοποιήσουμε όσα μαθαίνουμε καθώς ωριμάζουμε και να τα υφάνουμε σε μια συνεκτική αφήγηση για το ποιοι είμαστε και τι πιστεύουμε.

Αυτό δεν είναι παραποίηση της πραγματικότητας. Είναι δημιουργία νοήματος. Τα θετικά αποτελέσματα της επαναπαγίωσης της μνήμης είναι ισχυρά. Μας προσφέρουν ένα πλαίσιο μέσα από το οποίο δρούμε, ερμηνεύουμε και αντιμετωπίζουμε τόσο το παρόν όσο και το μέλλον. Έτσι δημιουργούμε την προσωπική ιστορία της δικής μας ηρωικής πορείας.

Πώς έχεις γίνει ο ήρωας της ιστορίας σου;

Στο τέλος, μπορείς και αξίζει να επιστρέφεις στις παλιές σου αναμνήσεις και στις ιστορίες που έχεις πει στον εαυτό σου, ιδιαίτερα σε εκείνες που σχετίζονται με τραυματικές εμπειρίες. Όχι για να αλλάξεις όσα συνέβησαν.Αλλά για να αλλάξεις τη σχέση σου μαζί τους.

Αναρωτήσου:

• Τι γνωρίζει σήμερα ο ώριμος εαυτός σου που δεν γνώριζε τότε;
• Ποια ερμηνεία συνεχίζεις να θεωρείς αλήθεια ενώ γεννήθηκε από τα μάτια ενός παιδιού;
• Τι σου διδάσκει η σημερινή σου ζωή για τις επιλογές, τους φόβους και τις ανάγκες του χθες;

Ίσως τελικά η θεραπεία να μην αφορά τη διαγραφή του παρελθόντος. Ίσως να αφορά την επανεπίσκεψή του. Όχι για να το ξαναζήσεις. Αλλά για να το κατανοήσεις διαφορετικά. Γιατί τα γεγονότα μπορεί να μην αλλάζουν. Οι αναμνήσεις όμως μεταμορφώνονται. Το νόημα εξελίσσεται και η ιστορία που λες για τον εαυτό σου δεν είναι γραμμένη μία και για πάντα. Μπορεί να ξαναγραφτεί. Όχι ως ψέμα. Όχι ως ωραιοποίηση. Αλλά ως μια βαθύτερη κατανόηση του ποιος είσαι. Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα να μην είναι:

«Μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν;» αλλά: «Ποια ιστορία συνεχίζουμε να λέμε γι’ αυτό;»

Και αν αυτή η ιστορία σε κρατά ακόμη φυλακισμένο σε μια παλιά εκδοχή του εαυτού σου, ίσως ήρθε η στιγμή να την ξαναγράψεις. Άλλωστε, η ζωή σου δεν αποτελείται μόνο από όσα σου συνέβησαν. Αποτελείται και από το νόημα που επέλεξες να τους δώσεις και αυτό το κομμάτι της ιστορίας παραμένει ακόμη στα χέρια σου.

Τι περιμένεις;

Πηγές:

Epston, D. (2016). Re-imagining narrative therapy: A history for the future. Journal of Systemic Therapies, 35(1), 79-87.

Fukushima, H., Zhang, Y., Archbold, G., Ishikawa, R., Nader, K., & Kida, S. (2014). Enhancement of fear memory by retrieval through reconsolidation. elife, 3, e02736.

Lane, R. D., Ryan, L., Nadel, L., & Greenberg, L. (2015). Memory reconsolidation, emotional arousal, and the process of change in psychotherapy: New insights from brain science. Behavioral and brain sciences, 38, e1.

McAdams, D. P., & Manczak, E. (2015). Personality and the life story.

Moritz, S., Ahlf-Schumacher, J., Hottenrott, B., Peter, U., Franck, S., Schnell, T., ... & Jelinek, L. (2018). We cannot change the past, but we can change its meaning. A randomized controlled trial on the effects of self-help imagery rescripting on depression. Behaviour research and therapy, 104, 74-83.

Nader, K. (2015). Reconsolidation and the dynamic nature of memory. Cold Spring Harbor perspectives in biology, 7(10), a021782.

Neimeyer, R. A. (2014). Re-storying loss: Fostering growth in the posttraumatic narrative. In Handbook of posttraumatic growth (pp. 68-80). Routledge.

Schacter, D. L., & Madore, K. P. (2016). Remembering the past and imagining the future: Identifying and enhancing the contribution of episodic memory. Memory Studies, 9(3), 245-255.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...