Δεν ξέραμε πως ήταν η τελευταία φορά | Η ψυχολογία των αποχαιρετισμών που δεν προλάβαμε να αναγνωρίσουμε

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Κοιτάζοντας το Room in New York του Edward Hopper, βλέπουμε έναν άνδρα και μια γυναίκα στο ίδιο δωμάτιο. Εκείνος διαβάζει την εφημερίδα. Εκείνη κάθεται στο πιάνο και αγγίζει αφηρημένα ένα πλήκτρο. Δεν κοιτάζονται.

Δεν συμβαίνει τίποτε δραματικό.

Κανείς δεν φεύγει. Δεν υπάρχει μια πόρτα που κλείνει, μια βαλίτσα στο πάτωμα, ένας αποχαιρετισμός. Κι όμως, κοιτάζοντάς τους, έχεις την παράξενη αίσθηση πως κάτι έχει ήδη αρχίσει να χάνεται.

Ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο δύσκολες ιδιότητες του χρόνου: δεν μας λέει πότε κάτι συμβαίνει για τελευταία φορά.

Δεν γνωρίζουμε ποια θα είναι η τελευταία φορά που ένα παιδί θα απλώσει τα χέρια για να το σηκώσουμε. Ποιο θα είναι το τελευταίο βράδυ που θα κοιμηθούμε δίπλα σε έναν άνθρωπο πριν αρχίσουμε να γινόμαστε ξένοι. Ποιο κυριακάτικο τραπέζι θα είναι το τελευταίο με όλους στις ίδιες θέσεις. Πότε θα κλείσουμε μια πόρτα χωρίς να ξέρουμε ότι δεν θα ξαναμπούμε ποτέ στο ίδιο σπίτι — ή στην ίδια ζωή.

Τις μεγάλες αρχές τις θυμόμαστε. Έχουν συχνά ημερομηνία. Η πρώτη μέρα στο σχολείο, η πρώτη συνάντηση, το πρώτο φιλί, η ημέρα που μετακομίσαμε, η ημέρα που γεννήθηκε ένα παιδί. Οι τελευταίες φορές, αντίθετα, έχουν την παράξενη συνήθεια να περνούν απαρατήρητες. Μοιάζουν με όλες τις άλλες.

Γι’ αυτό, όταν επιστρέφουμε αργότερα σε αυτές με τη μνήμη, μπορεί να αποκτούν μια σχεδόν οδυνηρή καθαρότητα. Θυμόμαστε μια λεπτομέρεια που τότε δεν είχε καμία σημασία: το φως στο δωμάτιο, μια φράση, ένα τραγούδι στο αυτοκίνητο, ένα χέρι πάνω στο τραπέζι. Κάτι εντελώς συνηθισμένο μετατρέπεται εκ των υστέρων σε σύνορο. Υπήρχε ένα πριν και ένα μετά, μόνο που εμείς, τη στιγμή που το διασχίζαμε, δεν το γνωρίζαμε.

Δεν πονά μόνο αυτό που τελείωσε.

Πονά και το γεγονός ότι, όταν το ζούσαμε, δεν ξέραμε πως έπρεπε να το αποχαιρετήσουμε.

Όταν η μνήμη καταλαβαίνει αργότερα

Η στιγμή που κάτι τελειώνει και η στιγμή που καταλαβαίνουμε ότι τελείωσε δεν συμπίπτουν πάντοτε.

Υπάρχουν απώλειες που ανακοινώνονται. Ένας θάνατος, ένας χωρισμός, μια μετακόμιση δημιουργούν ένα σαφές όριο ανάμεσα στο πριν και στο μετά. Υπάρχουν όμως και τέλη που δεν έχουν αυτή την καθαρότητα. Συμβαίνουν αθόρυβα, μέσα στην καθημερινότητα, και αποκτούν το νόημά τους μόνο όταν τα κοιτάξουμε από απόσταση.

Η αυτοβιογραφική μνήμη δεν είναι ένα αρχείο όπου οι στιγμές της ζωής μας παραμένουν αποθηκευμένες ακριβώς όπως συνέβησαν. Οι αναμνήσεις συνδέονται με όσα μάθαμε, αισθανθήκαμε και καταλάβαμε αργότερα. Το παρόν, με έναν τρόπο, ξαναρίχνει το φως του στο παρελθόν.

Έτσι ένα συνηθισμένο πρωινό μπορεί κάποτε να γίνει «το τελευταίο πρωινό». Μια αγκαλιά «η τελευταία αγκαλιά». Μια κουβέντα που διακόπηκε επειδή βιαζόμασταν «η τελευταία μας κουβέντα».

Η στιγμή δεν άλλαξε. Εμείς μάθαμε τι σήμαινε.

Και τότε έρχεται εκείνο το βασανιστικό «αν ήξερα».
Αν ήξερα, θα έμενα λίγο ακόμη. Θα πρόσεχα περισσότερο. Θα έλεγα αυτό που δεν είπα. Θα άκουγα καλύτερα. Δεν θα άφηνα τη στιγμή να περάσει τόσο συνηθισμένα.

Υπάρχει όμως κάτι άδικο σε αυτή τη σκέψη. Κοιτάζουμε τον παλιότερο εαυτό μας με τη γνώση που αποκτήσαμε αργότερα και του ζητάμε, σχεδόν, να γνώριζε το μέλλον.

Δεν μπορούσε να το γνωρίζει.

Και μερικές φορές αυτό είναι δυσκολότερο να αποδεχτούμε ακόμη και από το ίδιο το τέλος: ότι ήμασταν εκεί, το ζήσαμε, και δεν γνωρίζαμε πως κάτι τελείωνε.

Το τέλος που δεν είχε τελετουργία

Οι άνθρωποι δημιουργήσαμε τελετουργίες για τα μεγάλα περάσματα της ζωής επειδή έχουμε ανάγκη από όρια. Αποχαιρετούμε, πενθούμε, γιορτάζουμε, σημαδεύουμε τις αρχές και τα τέλη. Σαν να λέμε στον εαυτό μας: αυτό που υπήρχε μέχρι εδώ, τώρα αλλάζει.

Τι γίνεται όμως με όσα τελείωσαν χωρίς ποτέ να υπάρξει αυτή η στιγμή;

Δεν υπάρχει τελετουργία για την τελευταία φορά που κρατήσαμε το παιδί μας στην αγκαλιά πριν γίνει πολύ μεγάλο για να το ζητήσει. Ούτε για τη μέρα που μια φιλία άρχισε να σβήνει χωρίς καβγά. Ούτε για εκείνη την περίοδο που δύο άνθρωποι άρχισαν να χάνουν ο ένας τον άλλον ενώ εξακολουθούσαν να ζουν στο ίδιο σπίτι.

Κάποιες σχέσεις δεν τελειώνουν με μια πόρτα που κλείνει. Υπάρχουν πόρτες που συνεχίζουν να ανοίγουν, μόνο που πίσω τους τίποτε δεν είναι πια ακριβώς το ίδιο.

Το συναντάμε συχνά και στη θεραπευτική εμπειρία: την ανάγκη του ανθρώπου να δώσει μια μορφή σε κάτι που έμεινε χωρίς σαφές τέλος. Να μπορέσει να αναγνωρίσει τι ακριβώς έχασε, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη στιγμή στην οποία μπορεί να δείξει και να πει: «εκεί τελείωσε».

Μερικές φορές, το να μπορέσουμε να το ονομάσουμε είναι ήδη ένας τρόπος να αρχίσουμε να το αποχαιρετούμε.

Ό,τι δεν ολοκληρώθηκε μέσα μας

Στην Gestalt, ακόμη κι όταν αυτό που μας απασχολεί ανήκει στο παρελθόν, μας ενδιαφέρει ο τρόπος με τον οποίο εξακολουθεί να είναι παρόν μέσα μας σήμερα.

Υπάρχουν εμπειρίες που με τον χρόνο υποχωρούν στο φόντο της ζωής μας. Υπάρχουν όμως και άλλες που επιμένουν. Επιστρέφουν μέσα από σκέψεις, συναισθήματα, εικόνες, μερικές φορές ακόμη και μέσα από εκείνη τη δύσκολα περιγράψιμη αίσθηση ότι κάτι έμεινε στη μέση.

Οι τελευταίες φορές που δεν αναγνωρίσαμε ως τελευταίες μπορούν να αφήσουν ακριβώς μια τέτοια αίσθηση.

Δεν είπαμε αντίο, γιατί δεν ξέραμε ότι αποχαιρετούσαμε. Δεν κρατήσαμε λίγο περισσότερο μια αγκαλιά, γιατί πιστεύαμε ότι θα υπάρξει κι άλλη. Αφήσαμε μια κουβέντα στη μέση επειδή θεωρήσαμε αυτονόητο ότι θα τη συνεχίσουμε.

Και μετά έρχεται ξανά το «αν».

Αν το ήξερα.

Το «αν» είναι μια ανθρώπινη προσπάθεια να επιστρέψουμε σε έναν χρόνο που έχει ήδη κλείσει και να φανταστούμε ένα διαφορετικό τέλος. Μόνο που το παρελθόν δεν ανοίγει ξανά για να το διορθώσουμε.

Μπορεί όμως να αλλάξει η σχέση μας μαζί του.

Μπορούμε κάποια στιγμή να πούμε: ναι, αυτή ήταν η τελευταία φορά και δεν το ήξερα. Υπήρχαν πράγματα που δεν είπα. Κάτι τελείωσε και εγώ δεν ήμουν έτοιμος.

Όχι για να ξαναγράψουμε τη στιγμή. Αλλά για να μπορέσει να βρει τη θέση της μέσα στην ιστορία μας.

Πίσω από όλα αυτά βρίσκεται μια πραγματικότητα που δύσκολα αντέχουμε για πολύ στο βλέμμα μας: η ζωή είναι πεπερασμένη όχι μόνο στο τέλος της, αλλά σε κάθε της κομμάτι.

Τα παιδιά μεγαλώνουν και κάποτε παύουν να είναι τα παιδιά που θυμόμαστε. Ένας τόπος που υπήρξε σπίτι μας μπορεί να γίνει ένας δρόμος από τον οποίο απλώς περνάμε. Μια σχέση αλλάζει μορφή. Ένα σώμα αλλάζει. Και κάποιες εκδοχές του εαυτού μας φεύγουν τόσο αθόρυβα, ώστε μόνο χρόνια μετά συνειδητοποιούμε ότι δεν υπάρχουν πια.

Στην υπαρξιακή ψυχοθεραπεία του Irvin Yalom, ο θάνατος και η επίγνωση της περατότητας βρίσκονται ανάμεσα στις θεμελιώδεις μέριμνες της ανθρώπινης ύπαρξης. Η συνάντηση με τα όριά μας γεννά αγωνία, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντι στη ζωή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να κάνουμε κάθε στιγμή «ξεχωριστή». Ούτε να ζούμε κοιτάζοντας συνεχώς όσα αγαπάμε με τον φόβο ότι θα τα χάσουμε. Θα ήταν ένας ακόμη τρόπος να αφήσουμε τον φόβο της απώλειας να μας στερήσει το παρόν.

Δεν μπορούμε να αποχαιρετούμε προκαταβολικά κάθε άνθρωπο, κάθε σπίτι, κάθε καλοκαίρι, κάθε ηλικία μας. Μπορούμε όμως να είμαστε λίγο περισσότερο εκεί όσο υπάρχουν.

Να ζούμε χωρίς να γνωρίζουμε

Κατά βάθος, θα θέλαμε η ζωή να μας προειδοποιεί.

Να μας ψιθυρίζει: μείνε λίγο ακόμη εδώ. Κοίτα καλύτερα αυτό το πρόσωπο. Άκουσε αυτή τη φωνή. Μην τελειώσεις ακόμη αυτή την κουβέντα. Μην κλείσεις τόσο βιαστικά αυτή την πόρτα.

Αλλά αν γνωρίζαμε εκ των προτέρων όλες τις τελευταίες φορές της ζωής μας, ίσως η γνώση αυτή να ήταν αβάσταχτη. Θα μετρούσαμε αντί να ζούμε. Μέσα σε κάθε όμορφη στιγμή θα είχε ήδη εγκατασταθεί η σκέψη της απώλειάς της.

Δεν πιστεύω ότι η επίγνωση της περατότητας μας ζητά να ζούμε «σαν να μην υπάρχει αύριο». Μας ζητά κάτι λιγότερο θεαματικό και πολύ πιο δύσκολο: να μην περιμένουμε την απώλεια για να αντιληφθούμε την παρουσία.

Γιατί, όταν κοιτάζουμε πίσω, συχνά δεν είναι οι μεγάλες στιγμές εκείνες που μας λείπουν περισσότερο. Είναι τα μικρά, επαναλαμβανόμενα πράγματα που κάποτε θεωρούσαμε δεδομένα. Ένας γνώριμος ήχος μέσα στο σπίτι. Ένα όνομα που εμφανιζόταν στην οθόνη του τηλεφώνου. Μια συγκεκριμένη θέση στο τραπέζι. Μια φωνή από το διπλανό δωμάτιο.

Ένα τεράστιο μέρος της ζωής μας αποτελείται από πράγματα που, όσο υπάρχουν, δεν γνωρίζουμε ότι κάποτε θα μας λείψουν.

Το να είμαστε παρόντες δεν σημαίνει ότι πρέπει να συγκρατήσουμε τη στιγμή. Ούτως ή άλλως δεν μπορούμε.

Σημαίνει να την αφήσουμε να μας αγγίξει όσο συμβαίνει.

Και όταν κάποτε ανακαλύψουμε ότι κάτι συνέβη για τελευταία φορά χωρίς να το γνωρίζουμε, να μπορέσουμε ίσως να κοιτάξουμε τον παλιότερο εαυτό μας με λίγη περισσότερη τρυφερότητα.

Δεν ήξερε. Δεν μπορούσε να ξέρει.

Ήταν απλώς μέσα στη ζωή, πριν η μνήμη δώσει σε μια συνηθισμένη στιγμή το όνομα «τελευταία».

Επιστρέφοντας στο δωμάτιο

Ας επιστρέψουμε για λίγο στο δωμάτιο του Hopper.

Ο άνδρας εξακολουθεί να διαβάζει την εφημερίδα. Η γυναίκα βρίσκεται ακόμη στο πιάνο, με το δάχτυλό της πάνω σε ένα πλήκτρο. Τίποτε δεν έχει αλλάξει στον πίνακα.

Έχει αλλάξει, ίσως, ο τρόπος που τον κοιτάζουμε.

Δεν γνωρίζουμε ποιοι είναι αυτοί οι δύο άνθρωποι. Δεν γνωρίζουμε τι συνέβη πριν ούτε τι θα συμβεί όταν σηκωθούν και φύγουν από το δωμάτιο. Δεν ξέρουμε αν αγαπιούνται, αν έχουν αρχίσει να απομακρύνονται ή αν αυτή είναι απλώς μία ακόμη συνηθισμένη βραδιά της κοινής τους ζωής.

Και αυτό είναι που με συγκινεί περισσότερο στην εικόνα.

Ούτε εκείνοι γνωρίζουν.

Όπως δεν γνωρίζουμε κι εμείς, μέσα στις συνηθισμένες μας ημέρες, ποια μικρή στιγμή θα επιστρέψει κάποτε στη μνήμη μας με μια σημασία που σήμερα δεν μπορούμε ακόμη να διακρίνουμε.

Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε ποια φορά θα είναι η τελευταία για να αγαπήσουμε. Και δεν χρειάζεται να ζούμε με τον φόβο ότι όσα έχουμε θα χαθούν.

Χρειάζεται μόνο, όσο μπορούμε, να είμαστε εκεί όσο είναι ακόμη εδώ.

Κάποτε η γυναίκα θα σηκώσει το δάχτυλό της από το πλήκτρο.

Ο άνδρας θα διπλώσει την εφημερίδα.

Κάποιος θα σβήσει το φως.

Και η ζωή θα συνεχιστεί.

Μόνο που κανείς μέσα στο δωμάτιο δεν θα γνωρίζει ακόμη αν αυτή ήταν η τελευταία φορά.

Γιατί οι τελευταίες φορές δεν έρχονται πάντα σαν αποχαιρετισμοί. Μερικές φορές μοιάζουν απλώς με μια συνηθισμένη βραδιά.

Βιβλιογραφία

Fivush, R., & Grysman, A. (2023). Accuracy and reconstruction in autobiographical memory: (Re)consolidating neuroscience and sociocultural developmental approaches. WIREs Cognitive Science, 14(3), e1620.

Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. Basic Books.

Yalom, I. D. (2008). Staring at the Sun: Overcoming the Terror of Death. Jossey-Bass.

Yontef, G. M., & Jacobs, L. (2011). Gestalt Therapy. In R. J. Corsini & D. Wedding (Eds.), Current Psychotherapies.

Ο πίνακας που αναφέρεται στο άρθρο

Edward Hopper, Room in New York, 1932, ελαιογραφία σε καμβά.
Συλλογή: Sheldon Museum of Art, University of Nebraska–Lincoln, Nebraska, USA.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Στυλιανή (Ελίνα) Τρωγάδα - Ψυχολόγος

Στυλιανή (Ελίνα) Τρωγάδα: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια με 25 χρόνια εμπειρίας. Ατομική ψυχοθεραπεία και θεραπεία ζεύγους, δια ζώσης και online. Άγχος, σχέσεις, χωρισμός, απώλεια, αυτοεκτίμηση, αυτογνωσία, κρίσεις ζωής και υπαρξιακά ζητήματα.

6978268826

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.