Ψυχική Ανθεκτικότητα και Τραύμα

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Όλοι οι άνθρωποι στη διάρκεια της ζωής τους έχουν βρεθεί αντιμέτωποι με γεγονότα και εμπειρίες οι οποίες έχουν αφήσει ένα μνημονικό ίχνος, μια ανάμνηση η οποία άλλοτε μπορεί να αναβιώνεται περισσότερο στο παρόν και άλλοτε να παραμένει στο παρελθόν, επηρεάζοντας ωστόσο το άτομο στην καθημερινότητα του, στις διαπροσωπικές επαφές, και στον τρόπο που σκέφτεται και αντιμετωπίζει την ζωή.

Οι αναμνήσεις αυτές χαρακτηρίζονται ως τραυματικά ή και ψυχοπιεστικά γεγονότα. Τι εννοούμε όμως με την έννοια τραύμα και πως καταφέρνει κανείς να ανταπεξέλθει στην καθημερινότητα "κουβαλώντας" το ψυχικό αυτό φορτίο;

Η έννοια του τραύματος

Είναι σημαντικό να οριστεί η έννοια του τραύματος, καθότι πολλές φορές η έννοια αυτή παρερμηνεύεται.

Το τραύμα δεν ταυτίζεται απαραίτητα με ένα "μεγάλο" γενονός. Μια παρόμοια κατάσταση ενδέχεται να βιωθεί εντελώς διαφορετικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Σαφώς, υπάρχουν γεγονότα στη ζωή τα οποία δεν μας αλλάζουν απλώς, αλλά είναι τόσο έντονα που δημιουργούν μια "τομή στην εμπειρία", παγώνουν τον χρόνο για το άτομο που αντιμετωπίζει το γεγονός.

Τέτοια γεγονότα μπορεί να είναι ένα πένθος, μια κακοποίηση, ένα σοβαρό ατύχημα, ένας χωρισμός, μια ασθένεια, κάποιο γεγονός που μας έκανε να βιώσουμε απόρριψη, ένα βίαιο γεγονός, μια δύσκολη παιδική ηλικία ή μια περίοδος όπου κανείς αισθάνθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα φόβο, άγχος ή ανησυχία.

Το τραύμα περιγράφει, θα λέγαμε, περισσότερο μια ψυχολογική πληγή, ένα αποτύπωμα το οποίο έχει βαθιές ρίζες. Εμφανίζεται όταν το βίωμα σε μια περίοδο της ζωής μας ξεπερνάει την ικανότητά μας να το διαχειριστούμε, πολλές φορές μας επηρεάζοντας το συναίσθημα, τη συμπεριφορά, δημιουργώντας ταυτόχρονα αρνητικές αντιλήψεις, και σκέψεις οι οποίες παγιώνονται σε βάθος χρόνου, κάνοντας δύσκολη την προσαρμογή στην καθημερινότητα. 

Τέτοιες αντιλήψεις μπορεί να αφορούν στο ότι "ο κόσμος είναι επικίνδυνος" ή ότι το άτομο "νιώθει απροστάτευτο".

Ειδικότερα, το άτομο μπορεί να αισθάνεται απειλή, αδυναμία ή ότι χάνει τον έλεγχο, να βιώνει θλίψη και θυμό. Επιπλέον, συμπεριφορικά παρατηρείται πολλές φορές αποφυγή καταστάσεων, έντονη εγρήγορση και επανάληψη των αναμνήσεων του γεγονότος καθώς και δυσκολία με τον ύπνο.

Παρόλο αυτά, η αντίδραση κάθε ατόμου στο τραύμα επηρεάζεται από την προσωπική ιστορία, την ηλικία, τις προηγούμενες εμπειρίες, το υποστηρικτικό δίκτυο, και τα διαθέσιμα ψυχικά αποθέματα του ατόμου.

Η νευροβιολογία του τραύματος: πως ο εγκέφαλος επεξεργάζεται το τραύμα;

Όσον αφορά στο τραύμα, καθοριστικός είναι ο ρόλος του εγκεφάλου. Ο εγκέφαλος είναι ένα σύνθετο και νευροπλαστικό όργανο, αποτελούμενο από κυκλώματα, το οποίο αντιλαμβάνεται όλα τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος και τα επεξεργάζεται τόσο συνειδητά όσο και υποσυνείδητα. Η ικανότητα του νευρικού συστήματος να δημιουργεί νέες συνδέσεις και να μεταβάλλεται μέσα από τις εμπειρίες μάθησης συνιστά την έννοια της νευροπλαστικότητας.

Κάθε φορά που ο εγκέφαλος εκλαμβάνει κάτι ως απειλή, ενεργοποιούνται κυκλώματα τα οποία σχετίζονται με την επιβίωση. Βασικό μέρος του εγκεφάλου το οποίο επεξεργάζεται τα ερεθίσματα που γίνονται αντιληπτά ως απειλητικά ή σημαντικά, είναι η αμυγδαλή. Η αμυγδαλή είναι υπεύθυνη για την επεξεργασία των συναισθημάτων μας και των απειλητικών ερεθισμάτων και μπορεί να επηρεάσει το συμπαθητικό νευρικό σύστημα επιταχύνοντας τον ρυθμό της καρδιάς και της αναπνοής, και διατηρώντας τους μύες σε εγρήγορση.

Επιπρόσθετα για την αντίδραση στο στρες και την ρύθμιση της κορτιζόλης, είναι καταλυτικός ο ρόλος του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης και επινεφριδίων. Η έναρξη του προβλήματος υφίσταται όταν το σώμα παραμένη σε εγρήγορση παρότι ο κίνδυνος έχει παρέλθει.

Κατά τη βίωση του τραύματος, το νευρικό μας σύστημα αισθάνεται ότι η ασφάλεια έχει διαταραχθεί, γεγονός που εξηγεί ότι το τραύμα δεν είναι κάτι μόνο μνημονικό.

Εντοπίζεται εξίσου στο σώμα, στις σχέσεις, στην εικόνα που έχει το άτομο για τον εαυτό του και την αίσθηση του χρόνου. Ενώ το άτομο γνωρίζει ότι είναι ασφαλές, την ίδια στιγμή αισθάνεται να τρομάζει εύκολα, βρίσκεται σε υπερεγρήγορση ή/και αισθάνεται αποσύνδεση από τον εαυτό του. Στην παραπάνω διεργασία εξίσου σημαντικό ρόλο έχει η περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται προμετωπιαίος φλοιός, ή οποία σχετίζεται με την επεξεργασία, την αξιολόγηση και την ρύθμιση του συστήματος σε σχέση με τα απειλητικά ή συναισθηματικά ερεθίσματα.

Τραύμα και ψυχική ανθεκτικότητα

Υπάρχει ωστόσο, κι ένας όρος άρρηκτα συνδεδεμένος με την εμπειρία του τραύματος: η ψυχική ανθεκτικότητα. Η ψυχική ανθεκτικότητα αφορά στην εκπαίδευση του συστήματος ως προς την ύπαρξη περισσότερων καταστάσεων από το "κίνδυνος" και "επιβίωση". Είναι, δηλαδή, η ικανότητά μας να προσαρμοζόμαστε, να επανερχόμαστε και να εξελισσόμαστε μέσα από τις δυσκολίες, χωρίς αυτό να σημαίνει πως "ότι δεν μας σκοτώνει μας κάνει πιο δυνατούς" ούτε ότι οι εμπειρίες μας κάνουν απαραίτητα σοφότερους ή δυνατότερους.

Βασικό στοιχείο της ανθεκτικότητας είναι η εύρεση νοήματος, δίχως αυτό να υπονοεί πως το άτομο χρειάζεται να βρει κάτι "θετικό". Πρόκειται για μια δυναμική διαδικασία, η οποία επηρεάζεται από τις απαιτήσεις μιας συνθήκης, τους πόρους που διαθέτει το άτομο και την ψυχολογική του κατάσταση. Συνεπώς, η ανθεκτικότητα δεν συνεπάγεται κάτι που κατακτά κανείς μια φορά και το διατηρεί γι απάντα γι' αυτό και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως το "αντίδοτο" στον πόνο, που είτε κάποιος διαθέτει είτε όχι.

Ένα άτομο που είναι ανθεκτικό μπορεί να βιώνει φόβο, θλίψη, θυμό ή απογοήτευση. Το ζητούμενο είναι το πως διαχειρίζεται αυτά τα συναισθήματα και πως αναζητά τρόπους διαχείρισης της νέας πραγματικότητας.

Η διαδικασία αυτή δύναται σε ορισμένες περιπτώσεις να είναι επώδυνη, ωστόσο, συμβάλλει στην βαθύτερη κατανόηση του εαυτού και των αναγκών του ατόμου. 

Το παραπάνω δεν σημαίνει ότι λησμονούμε όσα συνέβησαν και σταματάμε να πονάμε, αλλά διαμέσω αυτού του πόνου μπορούμε να ανακτήσουμε και πάλι μια ισορροπία. Σημαντικό βήμα σε αυτό είναι το να παραδέχεται κανείς ότι φοβάται, ότι δυσκολεύεται ή ότι χρειάζεται βοήθεια. Το να προσποιείται κανείς ότι είναι όλα καλά δεν σημαίνει ανθεκτικότητα. Ανθεκτικότητα σημαίνει "επηρεάζομαι, πονάω, αλλά κάνω προσπάθεια να συνεχίσω". Έτσι, επιτρέπεται στο άτομο να αναγνωρίσει την ευαισθησία του χωρίς αυτό να ταυτίζεται με αδυναμία.

Συνεπώς, δεν υπάρχει καθορισμένος χρόνος για την αποκατάσταση της ψυχικής υγείας. Εϊναι σημαντικό να επισημανθεί πως κάθε άνθρωπος χρειάζεται τον δικό του χρόνο, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο. Κατ' επέκταση, κρίνεται αξιοσήμαντη η αναφορά σε αυτό το σημείο, στην ύπαρξη ενός ασφαλούς και υποστηρικτικού περιβάλλοντος, το οποίο δίνει στο άτομο τη δυνατότητα να μπορεί να συνεχίσει μέσα σε δύσκολες ή ακόμα και απειλητικές συνθήκες. Η έννοια της ψυχικής ανθεκτικότητας, δηλαδή, σχετίζεται με το κοινωνικό δίκτυο.

Η σχέση μεταξύ τραύματος και ψυχικής ανθεκτικότητας

Αναφερόμενοι στη σχέση μεταξύ τραύματος και ψυχικής ανθεκτικότητας, θα λέγαμε ότι πρόκειται για μια σύνθετη σχέση. Το τραύμα δύναται να αφήσει βαθιά σημάδια, όμως δεν καθορίζει απαραίτητα την ζωή του ατόμου στο μέλλον. Από την άλλη, η ψυχική ανθεκτικότητα μας υπενθυμίζει πως ακόμα και μέσα από τις δυσκολίες, έχουμε τη δυνατότητα να προσαρμοστούμε, να αναστοχαστούμε και να ανακτήσουμε σταδιακά την λειτουργικότητά μας.

Συμπερασματικά, η έννοια της ψυχικής ανθεκτικότητας σε σχέση με το τραύμα δεν συνιστά μια γραμμική διαδικασία, αλλά το να δώσουμε τον χώρο και τον χρόνο που χρειάζεται ώστε να κλείσουμε τον κύκλο.

Φροντίδα στο τραύμα: Πως μπορούμε να φροντίσουμε την "βαθιά πληγή";

Προκειμένου να φροντιστεί το τραύμα, είναι σημαντικό να ληφθούν μέτρα τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Ειδικότερα:

Κοινωνική μέριμνα
Οι κοινωνικές συνθήκες, το οικονομικό επίπεδο, η πρόσβαση σε δομές και υπηρεσίες ψυχικής υγείας και ασφάλειας, η πρόνοια και πρόληψη της πολιτείας, συνιστούν σημαντικούς τομείς προκειμένου τα άτομα που έχουν υποστεί τραυματικές εμπειρίες να γνωρίζουν ότι μπορούν να απευθυνθούν σε αρμόδιες υπηρεσίες, χωρίς να φοβούνται το στίγμα ή την κοινωνική απομόνωση. Ταυτόχρονα, οι δομές εξασφαλίζουν το μοίρασμα κοινών ή παρόμοιων εμπειριών μεταξύ των ατόμων, ενισχύοντας την αίσθηση πως το άτομο δεν είναι μόνο του.

Υποστηρικτικό δίκτυο
Εξίσου σημαντικός είναι και ο ρόλος του υποστηρικτικού δικτύου. Η ύπαρξη ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος, ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα του ατόμου, το οποίο αισθάνεται πως υπάρχει χώρος να ακουστεί, να κατανοηθεί και να εκφράσει την ευαλωτότητά του, οδηγώντας σε μια καλύτερη πρόγνωση της αποδοχής και του ξεπεράσματος της τραυματικής εμπειρίας. Το τραύμα συχνά μας λέει "είμαι μόνος". Η ασφαλής σχέση απαντά: "δεν χρειάζεται να το κουβαλήσεις μόνος".

Ατομική ευθύνη
Το άτομο αναγνωρίζοντας την εμπειρία του, μπορεί να δώσει την φροντίδα και το ίδιο στον εαυτό του. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από την υγιεινή διατροφή, τον ποιοτικό ύπνο, την αυτοφροντίδα, την ρύθμιση της αναπνοής, την άσκηση, και την ανάληψη πρωτοβουλιών για την πρόληψη της υγείας του, με εξετάσεις, επίσκεψη σε ειδικό κ.ο.κ.

Ψυχοθεραπεία
Μέσα από την ψυχοθεραπεία, το άτομο μπορεί να διερευνήσει τον εαυτό του, να αναδομήσει την άλλοτε τραυματική εμπειρία μέσα από την θεραπευτική σχέση, να αισθανθεί σταθερότητα και ασφάλεια. Για παράδειγμα κάποιος που έχει βιώσει προδοσία, έχει δυσκολία στην εμπιστοσύνη, ενώ άλλος που έχει μάθει ότι τα συναισθήματα δεν έχουν χώρο, καταπιέζεται.

Το θεραπευτικό πλαίσιο ενισχύει την αποδοχή και την ηρεμία, προσφέροντας αυτό που έχει ήδη διαταραχθεί από το τραύμα: την προβλεψιμότητα. Αυτό βοηθά στο να μετακινηθούμε από το "γιατί σε εμένα", στο "τι κάνω από εδώ και πέρα;". Κατ' επέκταση, μέσα από την θεραπεία ενισχύεται η ανθεκτικότητα του ατόμου, μαθαίνοντας να αναγνωρίζει τα όριά του και την αξία του, να αποφασίζει ποιοί άνθρωποι θα βρίσκονται στη ζωή του, να δομεί βαθύτερες σχέσεις, να φροντίζει το σώμα του, να επεξεργάζεται και να αναστοχάζεται στην ιστορία του, κατανοώντας πως "μέσα από τα κομμάτια του" μπορεί να συνεχίσει τη ζωή του.

Εν κατακλείδι, η μελέτη τόσο του τραύματος όσο και της ψυχικής ανθεκτικότητας, μας δίνουν την ευκαιρία να κατανοήσουμε καλύτερα την πολυπροκότητα της ψυχής.

Οι δυσκολίες μπορεί να μας προκαλέσουν μεταβολές, χωρίς αυτό να συνιστά αδυναμία να ανακτήσουμε την ισορροπία μας. Μέσα από την αποδοχή, την στήριξη, την αναζήτηση νοήματος και την κατάλληλη βοήθεια μπορούμε να προσαρμοστούμε και ξαναδημιουργήσουμε, παίρνοντας το τιμόνι της ζωής μας στα χέρια μας.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Νεκτάριος Κοσμάς - Ψυχοθεραπευτής

Νεκτάριος Κοσμάς: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ο Νεκτάριος Κοσμάς παρέχει εξατομικευμένες συνεδρίες συμβουλευτικής και ψυχοθεραπείας σε εφήβους και ενήλικες, αποκλειστικά με φυσική παρουσία, στο ιδιωτικό του γραφείο στην Κυψέλη. 

2130283980

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.