Το Στίγμα της Ψυχικής Ασθένειας

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ψυχική υγεία αποτελεί έναν από τους πλέον κρίσιμους δείκτες κοινωνικής ευημερίας και συλλογικής συνοχής. Παρά τις σημαντικές εξελίξεις της ψυχιατρικής επιστήμης, η ψυχική νόσος εξακολουθεί να περιβάλλεται από στερεότυπα, προκαταλήψεις και μηχανισμούς στιγματισμού, οι οποίοι επιδρούν αρνητικά όχι μόνο στον άνθρωπο που νοσεί, αλλά και στο οικογενειακό και κοινωνικό του περιβάλλον.

Ως κοινωνική λειτουργός, παρατηρώ καθημερινά πώς οι κοινωνικές αναπαραστάσεις της ψυχικής ασθένειας λειτουργούν αποτρεπτικά στην έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας, δημιουργούν εμπόδια στην κοινωνική ένταξη και επηρεάζουν βαθιά την αυτοεικόνα και την αυτοεκτίμηση του ατόμου.

Το στίγμα ως κοινωνικό φαινόμενο

Ο Erving Goffman (1963) όρισε το στίγμα ως ένα «χαρακτηριστικό που αποδομεί την ταυτότητα του ατόμου» και το μετατρέπει από πλήρως αποδεκτό κοινωνικό μέλος σε «αποκλίνον». Στην περίπτωση της ψυχικής νόσου, το στίγμα αναπαράγεται μέσω ετικετών όπως «τρελός», «επικίνδυνος» ή «ανίκανος», οι οποίες στερούν από τον άνθρωπο την πολυπλοκότητα της ταυτότητάς του και τον περιορίζουν σε έναν ιατροποιημένο ρόλο.

Ένας άνθρωπος που ζει με ψυχική διαταραχή το περιέγραψε κάποτε ως εξής:

«Δεν είναι τόσο η διάγνωση που με πόνεσε, όσο το πώς άρχισαν να με κοιτούν οι γύρω μου, σαν να μην είμαι πια ο ίδιος».

Η θεωρία της επισήμανσης (labeling theory) υποστηρίζει ότι η κοινωνία κατασκευάζει την απόκλιση μέσα από τον τρόπο που ερμηνεύει και κατηγοριοποιεί τη συμπεριφορά. Έτσι, η διάγνωση ψυχικής νόσου, ενώ είναι ιατρικά αναγκαία, συχνά γίνεται αφετηρία κοινωνικού αποκλεισμού, διότι συνοδεύεται από προκαταλήψεις που υπερβαίνουν το ιατρικό της περιεχόμενο.

Στερεότυπα και κοινωνικές αναπαραστάσεις

Στερεότυπα όπως ότι «οι ψυχικά ασθενείς δεν μπορούν να εργαστούν», ότι «είναι επικίνδυνοι» ή ότι «δεν θα θεραπευτούν ποτέ» εδραιώνονται στον δημόσιο λόγο, ενισχύονται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και οδηγούν σε διακρίσεις. Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις λειτουργούν με τέτοια δύναμη, ώστε ακόμα και άτομα που έχουν αναρρώσει από μια ψυχική διαταραχή να συνεχίζουν να βιώνουν την εσωτερικευμένη ντροπή και αυτοστιγματισμό.

Ένας νέος άνδρας που πάλευε με αγχώδη διαταραχή ανέφερε: «Στη δουλειά δεν τολμώ να πω τίποτα. Αν μάθουν ότι παίρνω αγωγή, θα με θεωρήσουν ανίκανο. Καλύτερα να υποφέρω σιωπηλά».

Η κοινωνιολογική θεωρία του Thomas Scheff (1966) για το στίγμα και την απόκλιση επισημαίνει ότι οι κοινωνικές αντιλήψεις για την «τρέλα» καθορίζουν το πώς αντιλαμβανόμαστε την ψυχική ασθένεια. Ο τρόπος που η κοινωνία μιλά και σκέφτεται για την ψυχιατρική φροντίδα καθορίζει τις δυνατότητες (ή τα εμπόδια) κοινωνικής επανένταξης.

Η κοινωνική λειτουργός ανάμεσα στην ψυχιατρική και την κοινωνία

Η θέση του κοινωνικού λειτουργού στον χώρο της ψυχικής υγείας είναι καίρια. Βρισκόμαστε στο μεταίχμιο ανάμεσα στον ιατρικό λόγο και την κοινωνική πραγματικότητα, επιδιώκοντας να γεφυρώσουμε τον θεραπευτικό στόχο με την κοινωνική επανένταξη. Η εργασία μας περιλαμβάνει:

• Υποστήριξη του ατόμου: ενίσχυση της αυτονομίας, κινητοποίηση προσωπικών και κοινωνικών πόρων.
• Εκπαίδευση της οικογένειας: μείωση της άγνοιας και αποδόμηση μύθων γύρω από την ψυχική νόσο.
• Κοινοτική δικτύωση: συνεργασία με κοινωνικούς φορείς, τοπική αυτοδιοίκηση και εργασιακούς χώρους για τη δημιουργία ευκαιριών κοινωνικής ένταξης.
• Διεκδίκηση δικαιωμάτων: αγώνας ενάντια στις διακρίσεις, υπεράσπιση του δικαιώματος στην υγεία, την εργασία και την αξιοπρεπή διαβίωση.

Η διάσταση της δημόσιας υγείας

Από την οπτική της δημόσιας υγείας, το στίγμα γύρω από την ψυχική ασθένεια αποτελεί εμπόδιο στην πρόληψη, στη διάγνωση και στην έγκαιρη θεραπευτική παρέμβαση. Έρευνες δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό ατόμων με καταθλιπτικά ή αγχώδη συμπτώματα δεν απευθύνονται ποτέ σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας εξαιτίας του φόβου στιγματισμού.

Όπως είπε χαρακτηριστικά μία γυναίκα με ιστορικό κατάθλιψης: «Άργησα χρόνια να ζητήσω βοήθεια. Δεν ήθελα να με πουν ‘τρελή’. Όταν τελικά πήγα, είχα ήδη φτάσει στο όριο».

Το αποτέλεσμα είναι η καθυστέρηση στη φροντίδα, η επιδείνωση της κατάστασης και η αυξημένη κοινωνικοοικονομική επιβάρυνση.

Η εμπειρία του ατόμου και ο αυτοστιγματισμός

Εξίσου σημαντική είναι η εσωτερική διάσταση του στίγματος. Ο άνθρωπος που βιώνει ψυχική νόσο συχνά υιοθετεί τα κοινωνικά στερεότυπα, οδηγείται σε μειωμένη αυτοεκτίμηση, κοινωνική απόσυρση και περιορισμένες φιλοδοξίες.

Όπως περιέγραψε ένας ασθενής:

«Αρχίζεις να το πιστεύεις κι εσύ. Ότι δεν αξίζεις, ότι δεν μπορείς, ότι δεν θα σταθείς ποτέ ξανά στα πόδια σου. Αυτό είναι το πιο βαρύ φορτίο».

Ο ρόλος της κοινωνικής λειτουργού εδώ είναι καθοριστικός: να δημιουργήσει ένα πλαίσιο ενδυνάμωσης, να καλλιεργήσει την αίσθηση του ανήκειν και να ενισχύσει την ψυχική ανθεκτικότητα.

Προτάσεις για μια κοινωνία χωρίς αποκλεισμούς

Για να ξεπεράσουμε τις παγιωμένες μορφές στιγματισμού, απαιτούνται συντονισμένες παρεμβάσεις σε πολλαπλά επίπεδα:

• Εκπαίδευση από το σχολείο: ένταξη της ψυχικής υγείας στη σχολική ύλη.
• ΜΜΕ και δημόσιος λόγος: υπεύθυνη απεικόνιση της ψυχικής ασθένειας.
• Νομοθεσία και πολιτικές: ανάπτυξη κοινοτικών δομών και θεσμική προστασία των δικαιωμάτων.
• Ενδυνάμωση των ίδιων των ατόμων: προώθηση της συμμετοχής τους σε συλλογικές δράσεις, αυτοεκπροσώπηση και φωνή στη λήψη αποφάσεων.

Συμπέρασμα

Το στίγμα και τα στερεότυπα γύρω από την ψυχική νόσο δεν είναι απλώς προσωπικά ή ατομικά προβλήματα. Αποτελούν κοινωνικά και πολιτισμικά κατασκευάσματα που απαιτούν συλλογική δράση για να αποδομηθούν.

Ως κοινωνική λειτουργός, πιστεύω ότι η ψυχιατρική φροντίδα δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στη φαρμακευτική ή ψυχοθεραπευτική διάσταση· χρειάζεται να συνοδεύεται από κοινωνικές παρεμβάσεις που θα αποκαθιστούν την αξιοπρέπεια, θα ενδυναμώνουν το άτομο και θα δημιουργούν κοινότητες χωρίς αποκλεισμούς.

Η καταπολέμηση του στίγματος δεν είναι μόνο ζήτημα δικαιοσύνης, αλλά και προϋπόθεση για μια υγιή, δημοκρατική και αλληλέγγυα κοινωνία.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...