Προσοχή: Οι συμβουλές αυτοβελτίωσης μπορεί να βλάψουν σοβαρά τη σκέψη σας

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ένας από τους λόγους που δημιουργήθηκε η επιστήμη της ψυχολογίας είναι για να μας βοηθήσει να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, να καλλιεργήσουμε σχέσεις και να αντιμετωπίσουμε το χάος της καθημερινότητας. Δεν φτιάχτηκε για να μας χαρίσει ατάκες για καβγάδες στα Social media.

Στην πράξη, την ψυχολογία τη χρησιμοποιούμε σαν δικηγόρο υπεράσπισης, ξεθάβοντας όποιο τσιτάτο μας συμφέρει για να βγούμε νικητές σε κάθε διάλογο.

Η ψυχολογία έχει όντως απλούς κανόνες. Το πρόβλημα αρχίζει όταν τους μετατρέπουμε σε συνθήματα χωρίς πλαίσιο, τότε χάνουν την αξία τους. Είναι σαν να παίρνεις το εγχειρίδιο οδηγιών και να το χρησιμοποιείς για να ανάψεις το τζάκι αντί να διαβάσεις πώς δουλεύει η συσκευή. 

Το «άρθρο της ευγνωμοσύνης» 

Φαντάσου αυτό: Μία μητέρα που ποτέ δεν στάθηκε πραγματικά δίπλα στην κόρη της. Κάποια στιγμή διαβάζει σε άρθρο: «Τα παιδιά πρέπει να δείχνουν ευγνωμοσύνη στους γονείς τους». Δεν αναρωτιέται σε ποιο πλαίσιο ειπώθηκε αυτό. Δεν ψάχνει αν μιλά για σχέσεις φροντίδας ή για πολιτισμικές παραδόσεις. Το κρατά ως έχει και το στέλνει στην κόρη της με το μήνυμα: «Να, το λέει κι η ψυχολογία». 

Μετάφραση: «Μπορεί να μην ήμουν ποτέ εκεί για σένα, αλλά η επιστήμη είναι μαζί μου». Εδώ θα ταίριαζε ένα μετάλλιο επιστημονικού εκβιασμού. 

Όταν τα τσιτάτα γίνονται όπλα 

Το τσιτάτο είναι εκείνη η μικρή «έξυπνη» φράση που κυκλοφορεί παντού,  στα social, σε αφίσες, σε κούπες καφέ και τη λέμε για να φαινόμαστε σοφοί ή για να δώσουμε κουράγιο. Συνήθως είναι κάτι σύντομο, σαν σλόγκαν και πολλές φορές έχει χαθεί το νόημά του από την τόση χρήση. Παράδειγμα; «Ζήσε τη στιγμή!» ή «Γίνε η αλλαγή που θες να δεις στον κόσμο».

Αυτό ακριβώς είναι το τσιτάτο: μια φράση που την επαναλαμβάνουν όλοι, αλλά σπάνια σκεφτόμαστε τι σημαίνει στ’ αλήθεια. Τις περισσότερες φορές όμως λειτουργεί αρνητικά. Δεν φταίνε μόνο οι γονείς, όπως στο παραπάνω παράδειγμα. Όλοι έχουμε μπει στον πειρασμό να κάνουμε κοπτοραπτική στα δεδομένα που λαμβάνουμε, διαλέγοντας μόνο ό,τι μας συμφέρει. 

«Να είσαι θετικός.» Δηλαδή, άσε κάτω το πρόβλημά σου και χαμογέλα σαν διαφήμιση οδοντόκρεμας, ακόμη κι όταν καίγεται το σπίτι σου. 

«Η συγχώρεση απελευθερώνει.» Μετάφραση: «Αν δεν με συγχωρήσεις για το κακό που σου προκάλεσα, είσαι τοξικός». 

«Η ευθύνη είναι δική σου.» Εξαιρετικό! Άρα εσύ φταις και για το μποτιλιάρισμα και για την κλιματική αλλαγή. 

Η ψυχολογία στα memes είναι σαν να διαβάζεις μόνο τους τίτλους ενός βιβλίου, νομίζεις ότι ξέρεις την ιστορία, αλλά χάνεις την ουσία. 

Γιατί πέφτουμε σε αυτή την παγίδα; 

Η απάντηση είναι απλή: γιατί μας βολεύει. 

Θέλουμε να έχουμε πάντα δίκιο, το «το λέει η ψυχολογία» είναι η σφραγίδα που χρειαζόμαστε. Επίσης, θέλουμε να αποφύγουμε την ενοχή. Αν φταίει ο άλλος που δεν δείχνει ευγνωμοσύνη, εγώ δεν χρειάζεται να κοιταχτώ στον καθρέφτη. Και τρίτον φυσικά, αγαπάμε τα τσιτάτα. Ένα quote στο Instagram είναι πιο εύκολο από 3 χρόνια ψυχοθεραπείας. Η αλήθεια είναι ότι η ψυχολογία μάς ξεβολεύει. Μας δείχνει πού μπλοκάρουμε, όχι πώς να κερδίσουμε το επόμενο debate. 

Η ψυχολογία δεν είναι manual για να κουμαντάρουμε τους άλλους 

Η ουσία της επιστήμης της ψυχολογίας είναι να γυρίζει τον φακό προς τα μέσα. Να μας βοηθά να καταλάβουμε πώς σκεφτόμαστε, γιατί νιώθουμε έτσι, τι κρατάμε και τι αποφεύγουμε. Δεν είναι manual για να κουμαντάρουμε τους γύρω μας. 

Σκέψου τον εργοδότη που λέει στους υπαλλήλους: «Σκέψου θετικά!» ενώ τους πληρώνει σαν να κάνουν χόμπι. Ή τον σύντροφο που απαιτεί συγχώρεση μετά από προδοσία, επικαλούμενος ότι «έτσι λέει η ψυχολογία». Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η επιστήμη έχει χάσει τη φωνή της και έχει γίνει προπαγάνδα. 

Ο κίνδυνος της μισής αλήθειας 

Η διαστρέβλωση δεν είναι απλή παρεξήγηση, είναι μισή αλήθεια. Κι η μισή αλήθεια, ειδικά όταν έρχεται με επιστημονική σφραγίδα, είναι πιο επικίνδυνη από την άγνοια. Γιατί δημιουργεί ψευδαίσθηση γνώσης. Σου λέει «ξέρω», ενώ στην πραγματικότητα απλώς χειρίζεσαι πληροφορίες.

Η ψυχοθεραπεία θέλει χρόνο, βάθος και συχνά υπομονή. Δεν χωράει σε quote τριών γραμμών, ούτε σε check-list τύπου «5 τρόποι να γίνεις ευτυχισμένος πριν το μεσημέρι». Αν μπορούσαμε να λύσουμε την ανθρώπινη πολυπλοκότητα με άρθρα τύπου «10 συμβουλές για τέλειες σχέσεις», όλοι θα ήμασταν ήδη ζεν. Δεν είμαστε όμως. 

Τι να κάνουμε λοιπόν; 

Να διαβάζουμε με κριτική ματιά. Όχι μόνο τον τίτλο, ούτε μόνο ό,τι μας συμφέρει. 

Να ρωτάμε: «Σε ποιο πλαίσιο ειπώθηκε αυτό; Ισχύει για όλους; Τι παραλείπεται;» 

Να στρέφουμε τον φακό κυρίως προς εμάς: «Μήπως χρησιμοποιώ αυτή τη φράση για να αποφύγω κάτι;» 

Και, κυρίως, να θυμόμαστε ότι οι έννοιες της ψυχολογίας έχουν αξία μόνο όταν περνάνε από την πράξη. Δεν αρκεί να ξέρουμε ότι η συγχώρεση απελευθερώνει, χρειάζεται να δουλέψουμε μέσα μας για να το ζήσουμε. 

Συμπέρασμα 

Η επιστήμη της ψυχολογίας δεν είναι εδώ για να μας κάνει αλάνθαστους ρήτορες. Είναι για να μας βοηθήσει να ζήσουμε με περισσότερη συνειδητότητα και λιγότερο αυτοματισμό.

Αν τη μετατρέπουμε σε εργαλείο χειρισμού, προδίδουμε την ίδια της την αποστολή. Ίσως το πιο απελευθερωτικό πράγμα να μην είναι να βρούμε το τέλειο quote για να κερδίσουμε τον καβγά, αλλά να παραδεχτούμε ότι δεν τα ξέρουμε όλα και ότι μερικές φορές η ψυχολογία μάς καλεί να δούμε τα δικά μας τυφλά σημεία, όχι να τα κρύψουμε πίσω από επιστημονικές ατάκες.

Η επιστήμη της ψυχής αξίζει κάτι καλύτερο από το να γίνεται meme ή άλλοθι. Αξίζει να την προσεγγίζουμε με σεβασμό, περιέργεια και αρκετή δόση αυτοκριτικής. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να τη χρησιμοποιήσουμε για τον σκοπό για τον οποίο γεννήθηκε: να φωτίζει, όχι να χειραγωγεί. 

Βιβλιογραφία 

Cherry, K. (2022). What is Pop Psychology? Verywell Mind. verywellmind.com/what-is-pop-psychology-5195653  

Haslam, N. (2021). The Good, The Bad and The Ugly of Pop Psychology. Social Science Space. 

Rosen, L. D., et al. (2013). Facebook and Texting Made me do it: Media-induced Impulsive Responses and Their Role in the Misuse of Psychological Advice Online. Computers in Human Behavior, 29(3), 948–955. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...