Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Για αρκετούς ανθρώπους, ο Σεπτέμβριος σημαίνει καινούργια αρχή. Νέα προγράμματα, νέοι στόχοι, επιστροφή στη δουλειά, περισσότερη οργάνωση και εκείνη η συλλογική ψευδαίσθηση ότι αγοράζοντας ένα καινούργιο ημερολόγιο θα τακτοποιηθεί μαγικά ολόκληρη η ζωή μας.
Για έναν ενήλικα στο φάσμα του αυτισμού, όμως, ο Σεπτέμβριος μπορεί να μη μοιάζει καθόλου με ανανεωμένη αρχή. Μπορεί να μοιάζει περισσότερο με δεκάδες μικρές αλλαγές που συμβαίνουν ταυτόχρονα: διαφορετικό ωράριο, επιστροφή στο γραφείο, περισσότερη κίνηση στους δρόμους, αλλαγές στις μετακινήσεις, νέα πρόσωπα, συναντήσεις, τηλεφωνήματα, σχολικά προγράμματα των παιδιών, κοινωνικές υποχρεώσεις και λιγότερος χρόνος αποφόρτισης.
Καμία από αυτές τις αλλαγές δεν φαίνεται τεράστια όταν εξετάζεται μόνη της. Όταν, όμως, φτάνουν όλες μαζί, η καθημερινότητα μπορεί να απαιτεί πολύ περισσότερη ενέργεια από αυτή που αντιλαμβάνονται οι γύρω.
Τι εννοούμε όταν λέμε «ενήλικας με Asperger»;
Ο όρος «σύνδρομο Asperger» δεν αποτελεί πλέον ξεχωριστή διάγνωση στα σύγχρονα διαγνωστικά συστήματα. Τα χαρακτηριστικά που στο παρελθόν περιγράφονταν με αυτόν τον όρο εντάσσονται σήμερα στη Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος. Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί ενήλικες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τη λέξη Asperger, είτε επειδή με αυτή διαγνώστηκαν είτε επειδή τους βοηθά να περιγράψουν την εμπειρία τους.
Δεν υπάρχει, φυσικά, ένας μοναδικός τρόπος να είναι κάποιος στο φάσμα. Ούτε βιώνουν όλοι οι ενήλικες τις αλλαγές με την ίδια ένταση. Για ορισμένους, όμως, η προβλεψιμότητα, η σαφής δομή και η δυνατότητα προετοιμασίας αποτελούν βασικούς μηχανισμούς ρύθμισης της καθημερινότητας.
Η ρουτίνα, επομένως, δεν είναι απαραίτητα εμμονή, ακαμψία ή άρνηση προσαρμογής. Μπορεί να λειτουργεί ως ένας πρακτικός τρόπος εξοικονόμησης ενέργειας μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο αισθητηριακές, κοινωνικές και οργανωτικές απαιτήσεις.
Γιατί η επιστροφή στη ρουτίνα μπορεί να είναι δυσκολότερη από την ίδια τη ρουτίνα
Ακούγεται παράδοξο: εάν ένας άνθρωπος χρειάζεται τη ρουτίνα, γιατί δυσκολεύεται όταν επιστρέφει σε αυτή;
Επειδή δεν επιστρέφει απλώς σε κάτι γνωστό. Χρειάζεται να μεταβεί από ένα πρόγραμμα σε ένα άλλο. Οι ώρες ύπνου αλλάζουν, οι μετακινήσεις αυξάνονται, οι απαιτήσεις επανέρχονται απότομα και όσα είχαν γίνει λίγο πιο χαλαρά τον Αύγουστο απαιτούν ξανά ακρίβεια.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
Η μετάβαση έχει το δικό της νοητικό κόστος. Χρειάζεται επαναπρογραμματισμό, λήψη αποφάσεων, διαχείριση χρόνου και συνεχή προσαρμογή. Ακόμη και μια μικρή αλλαγή, όπως ένα διαφορετικό δρομολόγιο ή μια νέα ώρα συνάντησης, μπορεί να απαιτεί περισσότερη επεξεργασία όταν προστίθεται σε ένα ήδη φορτωμένο πρόγραμμα.
Δεν είναι ότι ο άνθρωπος «δεν θέλει να προσαρμοστεί». Συχνά προσπαθεί να επεξεργαστεί πολλές μεταβλητές ταυτόχρονα χωρίς να διαθέτει αρκετό χρόνο ή χώρο για να το κάνει.
Το πραγματικό φορτίο δεν βρίσκεται μόνο στο ημερολόγιο
Ένα πρόγραμμα μπορεί να δείχνει απολύτως φυσιολογικό για πολλούς: οκτώ ώρες δουλειάς, μία συνάντηση, μία μετακίνηση και μερικές οικογενειακές υποχρεώσεις. Αυτό που δεν φαίνεται είναι η ενέργεια που μπορεί να χρειάζεται ο ενήλικας στο φάσμα για να διαχειριστεί τον θόρυβο του γραφείου, τα έντονα φώτα, τις μυρωδιές, τη ζέστη, την κίνηση, τις αλλαγές της τελευταίας στιγμής και τη διαρκή εναλλαγή ανάμεσα σε διαφορετικές εργασίες.
Δεν φαίνεται ούτε η κοινωνική επεξεργασία: Πότε πρέπει να μιλήσω; Πώς κατάλαβε ο άλλος αυτό που είπα; Ήταν κυριολεκτική οδηγία ή υπονοούμενο; Πρέπει να συμμετάσχω στη συζήτηση; Μίλησα πολύ; Φάνηκα αγενής; Πρέπει να χαμογελάσω;
PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Περιλαμβάνει ομάδες εποπτείας ανά ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, ομάδες εποπτείας ανά επαγγελματικό αντικειμένο και πληθυσμό, επιμορφωτικά σεμινάρια εξειδίκευσης, Ομάδες συνάντησης για σύνδεση και δικτύωση, Mentoring για ψυχοθεραπευτές που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στην άσκηση του επαγγέλματος..
Όταν όλα αυτά χρειάζονται συνειδητή προσπάθεια, μια φαινομενικά απλή ημέρα μπορεί να λειτουργεί σαν μια πολύωρη άσκηση συγκέντρωσης.
Η επιστροφή στο γραφείο και το αόρατο masking
Στον εργασιακό χώρο αρκετοί ενήλικες στο φάσμα χρησιμοποιούν masking ή camouflaging: παρατηρούν και μιμούνται κοινωνικές συμπεριφορές, καταπιέζουν κινήσεις αυτορρύθμισης, προσπαθούν να διατηρούν συγκεκριμένη βλεμματική επαφή ή κρύβουν τη δυσφορία τους για να μη θεωρηθούν δύσκολοι, αγενείς ή μη συνεργάσιμοι.
Η έρευνα δείχνει ότι το masking στον χώρο εργασίας συχνά αποτελεί προσαρμοστική απάντηση στον φόβο αρνητικών κοινωνικών ή επαγγελματικών συνεπειών. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν έχει κόστος. Η συνεχής παρακολούθηση της συμπεριφοράς, του προσώπου, της φωνής και των αντιδράσεων μπορεί να αυξήσει το άγχος και την εξάντληση.
Έτσι, ένας εργαζόμενος μπορεί να φαίνεται απολύτως λειτουργικός στο γραφείο και να καταρρέει μόλις επιστρέψει στο σπίτι. Μπορεί να μην αντέχει άλλη συζήτηση, να δυσκολεύεται να αποφασίσει τι θα φάει ή να χρειάζεται ώρες ησυχίας.
Η αντίδραση αυτή δεν σημαίνει ότι δεν αγαπά την οικογένειά του ή ότι δεν ενδιαφέρεται για τους ανθρώπους γύρω του. Μπορεί απλώς να έχει εξαντλήσει όλη τη διαθέσιμη ενέργεια της ημέρας προσπαθώντας να ανταποκριθεί.
Όταν ο Σεπτέμβριος αγγίζει τα όρια της αυτιστικής εξουθένωσης
Η αυτιστική εξουθένωση, ή autistic burnout, δεν αποτελεί ξεχωριστή επίσημη διάγνωση. Περιγράφεται, όμως, όλο και περισσότερο στη σύγχρονη βιβλιογραφία ως μια κατάσταση έντονης και συχνά παρατεταμένης εξάντλησης, μειωμένης λειτουργικότητας και χαμηλότερης αντοχής στα ερεθίσματα.
Μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση 48 μελετών συνέδεσε την αυτιστική εξουθένωση με την αισθητηριακή και κοινωνική υπερφόρτωση, το masking, το στίγμα και τις συσσωρευμένες απαιτήσεις της καθημερινότητας. Άλλες μελέτες περιγράφουν δυσκολία στην έναρξη και ολοκλήρωση απλών δραστηριοτήτων, εντονότερη ευαισθησία σε ήχους, φως ή μυρωδιές και μεγαλύτερη ανάγκη απόσυρσης.
Δεν σημαίνει ότι κάθε δύσκολος Σεπτέμβριος αποτελεί burnout. Χρειάζεται, όμως, προσοχή όταν η εξάντληση δεν μειώνεται με τη συνηθισμένη ξεκούραση, όταν δεξιότητες που προηγουμένως ήταν διαθέσιμες γίνονται δυσκολότερες ή όταν ο άνθρωπος αισθάνεται ότι δεν μπορεί πλέον να διαχειριστεί βασικές απαιτήσεις της ημέρας.
Παρόμοια συμπτώματα μπορεί να συνδέονται και με άγχος, κατάθλιψη, προβλήματα ύπνου ή σωματικές δυσκολίες. Γι’ αυτό η αξιολόγηση δεν πρέπει να γίνεται με βάση ένα διαδικτυακό άρθρο, αλλά σε συνεργασία με κατάλληλο επαγγελματία υγείας.
Ένα πιο ρεαλιστικό σχέδιο επιστροφής
Η λύση δεν είναι να γεμίσει ο Σεπτέμβριος με ακόμη περισσότερες λίστες αυτοβελτίωσης. Αυτό που βοηθά είναι η μείωση των περιττών απαιτήσεων και η δημιουργία περισσότερης προβλεψιμότητας.
Αρχικά, χρειάζεται να διαχωριστεί τι είναι πραγματικά απαραίτητο από όσα έχουν απλώς παρουσιαστεί ως επείγοντα. Δεν είναι ανάγκη να επιστρέψουν όλες οι υποχρεώσεις μέσα στην ίδια εβδομάδα. Η σταδιακή αλλαγή επιτρέπει στο νευρικό σύστημα να προσαρμοστεί χωρίς να βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση συναγερμού.
Ένα ορατό εβδομαδιαίο πρόγραμμα μπορεί να μειώσει την ανάγκη να κρατά κάποιος όλες τις πληροφορίες στο μυαλό του. Χρειάζεται, όμως, να περιλαμβάνει όχι μόνο υποχρεώσεις αλλά και χρόνο αποφόρτισης. Η ξεκούραση δεν είναι το έπαθλο που κερδίζουμε αφού ολοκληρωθούν τα πάντα. Είναι μέρος του προγράμματος που επιτρέπει να ολοκληρωθούν τα απαραίτητα.
Χρήσιμο είναι επίσης να υπάρχει ένα απλό εναλλακτικό σχέδιο. Τι θα συμβεί εάν καθυστερήσει το λεωφορείο; Εάν αλλάξει η ώρα μιας συνάντησης; Εάν η ημέρα είναι περισσότερο απαιτητική από όσο αναμενόταν; Ένα συγκεκριμένο «σχέδιο Β» μειώνει τον αριθμό των αποφάσεων που πρέπει να ληφθούν τη στιγμή της αναστάτωσης.
Η διαχείριση της ενέργειας μπορεί να είναι σημαντικότερη από τη διαχείριση του χρόνου. Δύο δραστηριότητες που διαρκούν από μία ώρα δεν έχουν απαραίτητα το ίδιο κόστος. Μία ώρα ήσυχης, συγκεντρωμένης εργασίας μπορεί να είναι ευκολότερη από μία ώρα σε μια θορυβώδη συνάντηση με ασαφείς κοινωνικές απαιτήσεις.
Τέλος, οι αισθητηριακές προσαρμογές δεν είναι πολυτέλεια. Ακουστικά, πιο ήπιος φωτισμός, άνετα ρούχα, ένα συγκεκριμένο σημείο ησυχίας, γραπτές οδηγίες ή λίγα λεπτά χωρίς συνομιλία μετά την επιστροφή στο σπίτι μπορεί να αλλάξουν ουσιαστικά το συνολικό φορτίο της ημέρας.
Τι μπορούν να κάνουν οι σύντροφοι, οι οικογένειες και οι εργοδότες
Η πιο χρήσιμη ερώτηση δεν είναι «Γιατί σε πειράζει τόσο πολύ;», αλλά «Ποιο μέρος αυτής της αλλαγής σε δυσκολεύει περισσότερο;».
Μπορεί να είναι η αλλαγή του ίδιου του προγράμματος. Μπορεί, όμως, να είναι ο θόρυβος, η έλλειψη σαφών οδηγιών, η αβεβαιότητα, οι διαδοχικές κοινωνικές υποχρεώσεις ή το γεγονός ότι δεν υπάρχει καθόλου χρόνος αποφόρτισης.
Η έγκαιρη ενημέρωση, οι γραπτές και συγκεκριμένες οδηγίες, η σαφής ατζέντα μιας συνάντησης και η αποφυγή περιττών αλλαγών της τελευταίας στιγμής μπορούν να διευκολύνουν σημαντικά έναν αυτιστικό εργαζόμενο.
Δεν πρόκειται για «ειδική μεταχείριση». Πρόκειται για προσαρμογές που επιτρέπουν στον άνθρωπο να χρησιμοποιεί την ενέργειά του στην πραγματική εργασία αντί να την εξαντλεί προσπαθώντας να αποκωδικοποιήσει το περιβάλλον.
Στο σπίτι, η ανάγκη για σιωπή ή μοναχικό χρόνο μετά τη δουλειά δεν πρέπει να ερμηνεύεται αυτόματα ως απόρριψη. Μερικές φορές, τριάντα λεπτά χωρίς ερωτήσεις και αποφάσεις μπορούν να κάνουν τη διαφορά ανάμεσα στην αποφόρτιση και στην πλήρη κατάρρευση.
Εν κατακλείδι..
Συχνά αντιμετωπίζουμε την προσαρμογή σαν δοκιμασία αντοχής: θα δυσκολευτεί λίγο, αλλά θα συνηθίσει. Για ορισμένους ανθρώπους αυτό μπορεί να λειτουργήσει. Για άλλους, όμως, η συνεχής πίεση δεν δημιουργεί μεγαλύτερη ανθεκτικότητα· δημιουργεί μεγαλύτερη εξάντληση.
Ο στόχος δεν είναι ένας ενήλικας στο φάσμα να μάθει να αγνοεί τις ανάγκες του για να φαίνεται περισσότερο «φυσιολογικός». Ο στόχος είναι να αναγνωρίσει τι τον επιβαρύνει, να προστατεύσει την ενέργειά του και να δημιουργήσει μια καθημερινότητα στην οποία δεν χρειάζεται να φτάνει στα όριά του για να θεωρείται λειτουργικός.
Ο Σεπτέμβριος μπορεί πράγματι να μοιάζει με μια Δευτέρα που κρατά τριάντα ημέρες. Δεν χρειάζεται, όμως, να αντιμετωπιστεί ως τριακονθήμερη δοκιμασία επιβίωσης. Με περισσότερη προβλεψιμότητα, καθαρή επικοινωνία και πραγματικό χώρο για αποφόρτιση, η επιστροφή μπορεί να γίνει σταδιακή μετάβαση, όχι απότομη προσγείωση.
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR).
Ali, D., Bougoure, M., Cooper, B., Quinton, A. M. G., Tan, D., Brett, J., Mandy, W., Maybery, M., Magiati, I., & Happé, F. (2025). Burnout as experienced by autistic people: A systematic review. Clinical Psychology Review, 122, 102669.
Clarey, M. M., Ireland, M. J., Abel, S., & Brownlow, C. (2026). Beyond exhaustion: Shame, identity disruption, and functional collapse in autistic burnout. Autism, 30(6), 1519–1531.
National Autistic Society. (n.d.). Preference for order, predictability or routine.
Pryke-Hobbes, A., Davies, J., Heasman, B., Livesey, A., Walker, A., Pellicano, E., & Remington, A. (2023). The workplace masking experiences of autistic, non-autistic neurodivergent and neurotypical adults in the UK. PLOS ONE, 18(9), e0290001.
Raymaker, D. M., Teo, A. R., Steckler, N. A., et al. (2020). “Having all of your internal resources exhausted beyond measure and being left with no clean-up crew”: Defining autistic burnout. Autism in Adulthood, 2(2), 132–143.
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Σόνια Ρομποτή - Σύμβουλος Ψ.Υγείας
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
