Όταν ο Άνθρωπος Κάνει Σχέδια, ο Θεός Γελά. Μύθος ή η πιο Σκληρή Αλήθεια της Ζωής;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ψευδαίσθηση του ελέγχου: Υπάρχει μια παλιά παροιμία, που αποδίδεται στη γίντις σοφία, «Όταν ο άνθρωπος σχεδιάζει, ο Θεός γελά.» Μια φράση απλή, σχεδόν καθημερινή, που όμως κρύβει μέσα της μια βαθιά αλήθεια για την ανθρώπινη ύπαρξη.

Όσο κι αν οργανώνουμε τη ζωή μας, όσο κι αν χτίζουμε σχέδια, στόχους και προοπτικές, η πραγματικότητα συχνά μάς θυμίζει ότι δεν ελέγχουμε τα πάντα. Η ζωή είναι απρόβλεπτη, και οι απροσδόκητες αλλαγές δεν είναι εξαίρεση, είναι μέρος της ίδιας της ζωής.

Οι περισσότεροι από εμάς μεγαλώνουμε με την ιδέα ότι αν δουλέψουμε σκληρά, αν σχεδιάσουμε σωστά, αν πάρουμε τις «σωστές» αποφάσεις, τότε η ζωή θα ακολουθήσει μια σχετικά σταθερή πορεία.

Δημιουργούμε σχέδια για το μέλλον, χτίζουμε επαγγελματικές διαδρομές, φτιάχνουμε οικογένειες, μετακομίζουμε σε άλλες χώρες, κυνηγάμε ευκαιρίες και για ένα διάστημα όλα μοιάζουν να επιβεβαιώνουν ότι ο σχεδιασμός λειτουργεί. 

Όταν μια στιγμή αλλάζει τα πάντα

Έντεκα χρόνια σε μια ξένη χώρα μπορούν να γίνουν ολόκληρη ζωή. Έντεκα χρόνια εμπειριών, προσπαθειών, προσαρμογής, κόπου. Έντεκα χρόνια κατά τα οποία χτίζεις κάτι, μια καριέρα, μια καθημερινότητα, μια αίσθηση σταθερότητας. Ακόμη κι αν βρίσκεσαι μακριά από την πατρίδα, δημιουργείς μια νέα πραγματικότητα που αρχίζει να μοιάζει με σπίτι. Όμως η ζωή έχει έναν δικό της τρόπο να ανατρέπει ακόμη και τα πιο προσεκτικά σχέδια. 

Μερικές φορές χρειάζεται μόνο μια στιγμή. Μια τυχαία απόφαση, μια απρογραμμάτιστη επιστροφή και ύστερα ένα τηλεφώνημα, μια είδηση, μια ανακοίνωση που αλλάζει τα πάντα. Πέντε ώρες. Τόσος χρόνος μπορεί να χωρίσει το «πριν» από το «μετά». Πέντε ώρες αφού κάποιος προσγειωθεί στην Ελλάδα, μπορεί να ξεκινήσουν βομβαρδισμοί στην πόλη που άφησε πίσω του και ξαφνικά, μέσα σε μια στιγμή, η ζωή που γνώριζε μέχρι τότε διαλύεται σαν χάρτης που σκίζεται στα δύο. Οι άνθρωποι που αγαπάς μένουν πίσω. Το παιδί σου. Ο πατέρας του παιδιού σου. Το σκυλί σου…και μαζί τους μένει πίσω και ένα κομμάτι της καρδιάς σου.

Οι «υπαρξιακές ρήξεις» της ζωής

Η απόσταση αποκτά τότε μια διαφορετική σημασία. Δεν είναι απλώς γεωγραφική. Είναι συναισθηματική, υπαρξιακή. Είναι το κενό ανάμεσα σε αυτό που ήταν η ζωή σου μέχρι χθες και σε αυτό που ξαφνικά έγινε σήμερα. Σαν να τραβήχτηκε απότομα το χαλί κάτω από τα πόδια σου. Η ψυχολογία ονομάζει αυτές τις στιγμές υπαρξιακές ρήξεις. Είναι τα γεγονότα που διακόπτουν βίαια τη συνέχεια της ζωής μας. Εκείνες οι εμπειρίες που χωρίζουν τον χρόνο σε «πριν» και «μετά». Μπορεί να είναι μια απώλεια, ένας πόλεμος, μια ασθένεια, μια ξαφνική αλλαγή που δεν είχαμε προβλέψει.

Η ζωή δεν ακολουθεί πάντα τα σχέδιά μας

Σε τέτοιες στιγμές, ο άνθρωπος βιώνει κάτι που οι ψυχολόγοι περιγράφουν ως απώλεια ελέγχου. Γιατί η αλήθεια είναι ότι ο έλεγχος ήταν πάντα εν μέρει μια ψευδαίσθηση. Η σύγχρονη θεωρία της αβεβαιότητας επιβεβαιώνει αυτή την πραγματικότητα. Ο Nassim Nicholas Taleb υποστηρίζει ότι τα περισσότερα γεγονότα που διαμορφώνουν τη ζωή μας είναι απρόβλεπτα και συχνά ανατρέπουν τα ανθρώπινα σχέδια. Σχεδιάζουμε για να νιώθουμε ασφάλεια. Οργανώνουμε το μέλλον για να μειώσουμε το άγχος της αβεβαιότητας. Κλείνουμε εισιτήρια, προγραμματίζουμε συναντήσεις, αλλάζουμε δουλειές, παίρνουμε αποφάσεις που πιστεύουμε ότι θα μας οδηγήσουν σε κάτι καλύτερο και συχνά πράγματι μας οδηγούν. Αλλά όχι πάντα. Μερικές φορές, ακριβώς τη στιγμή που πιστεύουμε ότι όλα μπαίνουν σε τάξη, η ζωή αλλάζει κατεύθυνση.

Όταν χάνεται η αίσθηση ταυτότητας

Μια νέα δουλειά που είχες βρει, μια μετάβαση που ετοιμαζόσουν να κάνεις, ένα επόμενο βήμα που φαινόταν να ανοίγει μπροστά σου, μπορεί ξαφνικά να εξαφανιστεί. Όχι επειδή έκανες κάτι λάθος. Όχι επειδή δεν προσπάθησες αρκετά.Απλώς επειδή η ζωή είναι μεγαλύτερη από τα σχέδιά μας και τότε εμφανίζεται ένα συναίσθημα που πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να διαχειριστούν, το κενό. Όταν η ζωή ανατρέπεται τόσο απότομα, είναι φυσιολογικό να αισθάνεται κανείς ότι βρίσκεται σε ένα είδος ψυχολογικού κενού. Η καθημερινότητα που γνώριζε δεν υπάρχει πια. Οι ρόλοι που είχε, εργαζόμενος, κάτοικος μιας πόλης, μέλος μιας συγκεκριμένης κοινότητας, έχουν ξαφνικά διαλυθεί και μαζί τους διαλύεται και η αίσθηση ταυτότητας. «Ποια είμαι τώρα;» 

Είναι μια ερώτηση που συχνά γεννιέται μέσα από τέτοιες εμπειρίες. Η απώλεια της εργασίας, η απώλεια της σταθερότητας, η απόσταση από τους ανθρώπους που αγαπάμε δεν είναι απλώς πρακτικά προβλήματα. Είναι βαθιά ψυχολογικά γεγονότα. Γιατί η δουλειά δεν είναι μόνο εισόδημα, είναι κομμάτι της ταυτότητάς μας. Το σπίτι δεν είναι μόνο ένας χώρος, είναι αίσθηση ασφάλειας. Οι άνθρωποι που αγαπάμε δεν είναι μόνο παρουσία, είναι το συναισθηματικό μας έδαφος.

Η δύναμη της ανθρώπινης ανθεκτικότητας 

Όταν όλα αυτά κλονίζονται ταυτόχρονα, η ψυχή χρειάζεται χρόνο για να επαναπροσδιοριστεί, και όμως, μέσα σε αυτή την αναστάτωση υπάρχει μια βαθιά ανθρώπινη ικανότητα που συχνά υποτιμούμε, η ανθεκτικότητα. Ο ψυχολόγος George Bonanno, μέσα από πολυετείς έρευνες για το τραύμα και την απώλεια, έδειξε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι διαθέτουν μια φυσική ικανότητα ανθεκτικότητας, η οποία τους επιτρέπει να προσαρμόζονται και να συνεχίζουν τη ζωή τους ακόμη και μετά από έντονες κρίσεις. Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι δεν πονάμε. Δεν σημαίνει ότι προχωράμε χωρίς φόβο ή θλίψη. Σημαίνει ότι, ακόμη κι όταν η ζωή μάυς γονατίζει, βρίσκουμε έναν τρόπο να σηκωθούμε ξανά.

Συχνά αυτό συμβαίνει αργά. Στην αρχή υπάρχει μόνο το σοκ. Η αίσθηση ότι τίποτα δεν έχει νόημα. Η αγωνία για τους ανθρώπους που βρίσκονται μακριά. Η αβεβαιότητα για το μέλλον. Αλλά με τον καιρό, ο ανθρώπινος νους αρχίζει να προσαρμόζεται. Οι σκέψεις μπαίνουν σιγά σιγά σε τάξη. Οι μέρες αποκτούν έναν νέο ρυθμό. Η πραγματικότητα, όσο δύσκολη κι αν είναι, αρχίζει να γίνεται διαχειρίσιμη.

Οι ψυχολόγοι συχνά μιλούν για την ανάγκη να δημιουργούμε νοητικά διαμερίσματα μέσα στο μυαλό μας. Είναι ένας μηχανισμός που μας επιτρέπει να ζούμε χωρίς να κατακλυζόμαστε συνεχώς από τον φόβο ή την αγωνία. Δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε. Σημαίνει ότι επιτρέπουμε στον εαυτό μας να συνεχίσει να ζει. 

Γιατί, ακόμη και μέσα στις πιο σκοτεινές περιόδους, η ζωή συνεχίζει και μαζί της συνεχίζει και η δυνατότητα για νόημα.

Ίσως αυτό είναι τελικά το βαθύτερο μήνυμα της φράσης «ο άνθρωπος σχεδιάζει και ο Θεός γελά». Δεν είναι μια ειρωνική διαπίστωση για την αδυναμία μας. Είναι μια υπενθύμιση ταπεινότητας. Μας θυμίζει ότι δεν ελέγχουμε τα πάντα. Αλλά μας θυμίζει και κάτι ακόμη, ότι η ζωή δεν τελειώνει όταν τα σχέδια καταρρέουν. Μερικές φορές, εκεί ακριβώς αρχίζει ένα νέο κεφάλαιο που δεν είχαμε ποτέ φανταστεί.

Ο χρόνος έχει έναν παράξενο τρόπο να απαλύνει ακόμη και τις πιο βαθιές πληγές. Οι άνθρωποι που μας αγαπούν γίνονται γέφυρες όταν όλα γύρω μας μοιάζουν να έχουν γκρεμιστεί και σιγά σιγά, εκεί που υπήρχε μόνο αβεβαιότητα, αρχίζει να εμφανίζεται ξανά η ελπίδα. Ίσως όχι η ίδια ζωή που υπήρχε πριν. Αλλά μια νέα ζωή. Μια ζωή που κουβαλά μέσα της τη γνώση ότι τίποτα δεν είναι δεδομένο. Ότι οι χαρές και οι λύπες είναι παροδικές. Ότι η αξία του ανθρώπου δεν μετριέται από το πόσο τέλεια σχεδίασε τη ζωή του, αλλά από το πώς στάθηκε όταν τα σχέδια κατέρρευσαν. 

Το νόημα μέσα στις δυσκολίες 

Ο ψυχίατρος Viktor Frankl υποστήριξε ότι ακόμη και μέσα στις πιο δύσκολες συνθήκες ο άνθρωπος μπορεί να βρει νόημα που του δίνει δύναμη να συνεχίσει. Μάλιστα έγραψε: «Όταν δεν μπορούμε πλέον να αλλάξουμε μια κατάσταση, καλούμαστε να αλλάξουμε τον εαυτό μας» 

Κάπου μέσα σε όλη αυτή την ανατροπή γεννιέται και μια απόφαση. Ότι όσο δύσκολες κι αν είναι οι συνθήκες, δεν θα σταματήσεις να προσπαθείς. Ότι θα πας κόντρα στον φόβο, στην αβεβαιότητα, ακόμη και στον ίδιο τον πόλεμο αν χρειαστεί. Γιατί πίσω βρίσκεται το παιδί σου, και η αγάπη για το παιδί σου είναι μια δύναμη που δεν διαπραγματεύεται. Έτσι, ακόμη κι αν η ζωή ανέτρεψε τα σχέδια μέσα σε λίγες ώρες, υπάρχει μια βεβαιότητα που παραμένει, θα βρεθεί τρόπος να επιστρέψεις, να τους φέρεις ξανά κοντά σου. Γιατί η ζωή τους αξίζει εκατό φορές περισσότερο από τη δική σου και γιατί η καρδιά δεν ησυχάζει όταν αφήνει πίσω της αυτούς που αγαπά. 

Το μεγαλύτερο μάθημα της ζωής 

Ο Ράντγιαρντ Κίπλινγκ το είχε εκφράσει με έναν όμορφο τρόπο στο ποίημά του «Αν». «Αν μπορείς να συναντάς τον θρίαμβο και την καταστροφή και να αντιμετωπίζεις αυτούς τους δύο απατεώνες το ίδιο…» Ίσως τελικά αυτό είναι το μεγαλύτερο μάθημα της ζωής. Να μπορούμε να συνεχίζουμε. Να κρατάμε μέσα μας την αγάπη για τους ανθρώπους που βρίσκονται μακριά. Να εμπιστευόμαστε ότι ακόμη και μέσα στο χάος υπάρχει μια πορεία που δεν βλέπουμε ακόμη. 

Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό νόημα της ανθρώπινης δύναμης, όχι να ελέγχει τη ζωή, αλλά να συνεχίζει να προχωρά μέσα στην απρόβλεπτη πορεία της…και κάποια στιγμή, όταν η ζωή μάς εκπλήσσει ξανά, ίσως όχι με δυσκολία αλλά με μια νέα αρχή να μπορούμε να χαμογελάσουμε ήρεμα και να πούμε: «Ναι… ο άνθρωπος σχεδιάζει. Αλλά η ζωή ξέρει πάντα περισσότερα.»

Πηγές:

Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events?. American psychologist, 59(1), 20. 

Carleton, R. N. (2016). Into the unknown: A review and synthesis of contemporary models involving uncertainty. Journal of anxiety disorders, 39, 30-43. 

Frankl, V. E. (1985). Man's search for meaning. Simon and Schuster. 

Southwick, S. M., & Charney, D. S. (2012). The science of resilience: implications for the prevention and treatment of depression. Science, 338(6103), 79-82. 

Taleb, N. N. (2012). Antifragile: Things that gain from disorder. Penguin UK. 

Tsai, J., Batastini, A. B., & Kearney, L. K. (2022). Introduction to the special issue: Psychological resilience in public service settings. Psychological Services, 19(S1), 1. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...