Οι κίνδυνοι της θετικής ενίσχυσης στην διαπαιδαγώγηση των παιδιών

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η επιβράβευση της επιθυμητής συμπεριφοράς και η παροχή κινήτρων και ανταμοιβών είναι ορισμένοι μέθοδοι ανάπτυξης θετικών συμπεριφορών στα παιδιά που βασίζονται στην ενίσχυση. Μέσω των συμπεριφορικών αυτών τεχνικών προσφέρεται στα παιδιά το κίνητρο για να συνεχίσουν να συμπεριφέρονται επιθυμητά. 

Οι εν λόγω τεχνικές προσφέρουν καλά αποτελέσματα. Εντούτοις, μπορεί να ενέχουν ορισμένες αρνητικές συνέπειες σε κοινωνικό και συναισθηματικό επίπεδο. 

Τι είναι η θετική ενίσχυση;

Η θετική ενίσχυση συνιστά σημαντικό στοιχείο της συντελεστικής εξαρτημένης μάθησης. Να σημειωθεί ότι βασική υπόθεση της θεωρίας του B. F. Skinner είναι ότι η συμπεριφορά διαμορφώνεται από τις συνέπειες που ακολουθούν. Ειδικότερα, η συμπεριφορά που ανταμείβεται (δηλ. ενισχύεται), αυξάνεται σε συχνότητα ή επαναλαμβάνεται. Αντίθετα, η συμπεριφορά που δεν ανταμείβεται ή ακολουθείται από τιμωρία, τείνει να μειώνεται σε συχνότητα ή παύει να επαναλαμβάνεται. 

Εν ολίγοις, η αλλαγή μιας συμπεριφοράς επέρχεται μετά τον άμεσο χειρισμό των εξωτερικών γεγονότων.

Η παραπάνω διατύπωση υποδεικνύει ότι υπάρχουν δυο βασικοί τρόποι ενίσχυσης της συμπεριφοράς. 

Η θετική ενίσχυση συνίσταται στην προσθήκη ενός ευχάριστου ερεθίσματος μετά από μια συγκεκριμένη συμπεριφορά με απώτερο σκοπό την αύξηση της πιθανότητας επανεμφάνισης αυτής στο μέλλον.

Για παράδειγμα, όταν ένα παιδί ανταμείβεται με ένα μικρό δώρο ή έπαινο (ευχάριστο ερέθισμα), διότι μάζεψε τα παιχνίδια του (επιθυμητή συμπεριφορά), τότε είναι πιθανό να επαναλάβει την συμπεριφορά αυτή στο μέλλον. 

Σε αντιδιαστολή με την θετική ενίσχυση, η αρνητική ενίσχυση συνίσταται στην απομάκρυνση ή αφαίρεση ενός δυσάρεστου ερεθίσματος μετά από μια συγκεκριμένη συμπεριφορά, καθιστώντας την επανάληψη της συμπεριφοράς αυτής πιο πιθανή στο μέλλον. Για παράδειγμα, ο αριθμός εργασιών που ένα παιδί πρέπει να ολοκληρώσει δύναται να μειωθεί (δυσάρεστο ερέθισμα), σε περίπτωση που φέρει καλά αποτελέσματα (επιθυμητή συμπεριφορά). 

Οι συμπεριφορικές αυτές τεχνικές, όπως έχει ήδη αναφερθεί, προσφέρουν καλά αποτελέσματα, καθιστώντας σχετικά εύκολη την εδραίωση επιθυμητών συμπεριφορών στα παιδιά. Παράλληλα, κρίνεται σκόπιμο να σημειωθεί ότι οι εν λόγω μέθοδοι ανάπτυξης θετικών συμπεριφορών στα παιδιά είναι περισσότερο κατάλληλοι από την τιμωρία, η οποία αποσκοπεί στη μείωση της συχνότητας μιας μη επιθυμητής συμπεριφοράς με την προσθήκη ενός δυσάρεστου (π.χ., φωνές) ή την αφαίρεση ενός ευχάριστου ερεθίσματος (π.χ., στέρηση παιχνιδιού).

Πέρα από τη δημιουργία φόβου, απογοήτευσης και δυσαρέσκειας, η τιμωρία μπορεί να επηρεάσει αρνητικά όχι μόνο την αυτοεκτίμηση των παιδιών, αλλά και τη σχέση με τους γονείς τους.  

Οι κίνδυνοι της θετικής ενίσχυσης

Μετά τη λεπτομερή περιγραφή των συμπεριφορικών τεχνικών, το ερώτημα που γεννάται είναι τι θα μπορούσε να είναι λάθος με τη στρατηγική αυτή. Αν και μπορεί να φαίνεται ότι είναι αποτελεσματική, υπάρχουν κάποια σημαντικά σημεία που πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη.

Μερικοί από τους κινδύνους της θετικής ενίσχυσης είναι οι ακόλουθοι:

1. Βραχυπρόθεσμα και όχι μακροπρόθεσμα αποτελέσματα

Η θετική ενίσχυση είναι εξαιρετικά αποτελεσματική στην επίτευξη βραχυπρόθεσμων αποτελεσμάτων. Πράγματι, μπορούν να συμβούν ορατές αλλαγές σε σύντομο χρονικό διάστημα από την εφαρμογή της. 

Εντούτοις, για να διατηρηθούν τα αποτελέσματα αυτά, δηλαδή να συνεχιστεί η επιθυμητή συμπεριφορά, θα πρέπει να προσφέρεται συνεχώς ενίσχυση και να είναι όλο και πιο ελκυστική. Διαφορετικά, το παιδί θα χάσει το ενδιαφέρον του ή θα σταματήσει την επιθυμητή συμπεριφορά σε περίπτωση απομάκρυνσης του εξωτερικού κινήτρου. Επομένως, η εν λόγω στρατηγική δεν δύναται να εφαρμόζεται για μια ζωή. 

2. Εξάλειψη του εσωτερικού κινήτρου

Ένα ακόμη αρνητικό σημείο της θετικής ενίσχυσης είναι ότι τα παιδιά συνηθίζουν να ενεργούν βάσει εξωτερικού κινήτρου και αυτών που μπορούν να κερδίσουν. Το ιδανικότερο είναι η συμπεριφορά να διέπεται από εσωτερικό κίνητρο, γεγονός που βοηθά το παιδί να αναπτύξει μια θετική σχέση με τη μάθηση. Επιπροσθέτως, η εσωτερική αυτή διαδικασία γεννά ένα αίσθημα ικανότητας και υπέρβασης του ίδιου του εαυτού. 

Εάν ένα παιδί μελετά μόνο για να λάβει ανταμοιβή, τότε ο ενθουσιασμός και η περιέργεια για μάθηση δεν ενθαρρύνονται. Παρομοίως, εάν ένα παιδί συνεργάζεται στο σπίτι με σκοπό την απόκτηση προνομίων, τότε θα χάσει την αίσθηση ότι ανήκει σε μια ομάδα στην οποία φροντίζουν ο ένας τον άλλο. Η συμπεριφορά του παιδιού που διέπεται από εξωτερικό κίνητρο θα έχει ως αποτέλεσμα το παιδί να μην αναπτύξει την ικανότητα να παρακινείται εσωτερικά. 

3. Δημιουργία ανάγκης για επιβεβαίωση

Το τελευταίο και ίσως σημαντικότερο αρνητικό στοιχείο της θετικής ενίσχυσης είναι ότι δημιουργείται στα παιδιά η ανάγκη για επιβεβαίωση. Αυτό σημαίνει ότι τα παιδιά συνηθίζουν από μικρή ηλικία να ευχαριστούν συνεχώς τους άλλους ή να συμπεριφέρονται με τέτοιο τρόπο ώστε οι γονείς να είναι πάντοτε χαρούμενοι και περήφανοι για αυτούς. Με άλλα λόγια, αναζητούν επικύρωση από εξωτερικές πηγές.

Επιπλέον, αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι τα παιδιά που έχουν ανάγκη για επιβεβαίωση δυσκολεύονται να θέσουν όρια στην ενήλικη ζωή. Βάζουν στην άκρη τις δικές τους ανάγκες και επιθυμίες και καθοδηγούνται από αυτές των άλλων. 

Αποφυγή των κινδύνων της θετικής ενίσχυσης

Συνεπώς, τι μπορούμε να κάνουμε ώστε να αποφύγουμε τους κινδύνους της θετικής ενίσχυσης; Ποιος είναι ο καταλληλότερος τρόπος για να καθοδηγήσουμε την συμπεριφορά των παιδιών; 

Η προώθηση της αυτονομίας είναι ο πλέον κατάλληλος τρόπος. Αυτό σημαίνει ότι τα παιδιά πρέπει να μάθουν να φροντίζουν τον εαυτό τους, όπως επίσης και να παρακινούνται εσωτερικά. Επιτυγχάνεται ενσταλάζοντας στα παιδιά τις αξίες που υπάρχουν πίσω από τις επιθυμητές συμπεριφορές, διδάσκοντας τα με «φυσικές» συνέπειες, και τέλος ενισχύοντας τη συνολική διαδικασία και όχι το αποτέλεσμα.

Να σημειωθεί ότι η επιλογή προσέγγισης σχετικά με τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών πρέπει να ταιριάζει στις ανάγκες και στις αρχές του κάθε γονέα. Σημαντική καταδεικνύεται η σωστή συλλογή πληροφοριών πριν από την απόφαση επιλογής. 

Συνοψίζοντας, η θετική ενίσχυση είναι μια μέθοδος ανάπτυξης θετικών συμπεριφορών στα παιδιά. Η προσθήκη ενός ευχάριστου ερεθίσματος (π.χ., έπαινος, μικρό δώρο) μετά από μια συγκεκριμένη συμπεριφορά (π.χ., τακτοποίηση παιχνιδιών) αυξάνει τις πιθανότητες επανεμφάνισης αυτής στο μέλλον. Αν και αποτελεσματική, η θετική ενίσχυση ενέχει ορισμένους κινδύνους σε κοινωνικό και συναισθηματικό επίπεδο.

Η ανάγκη για επιβεβαίωση από εξωτερικές πηγές είναι ίσως το πιο αρνητικό στοιχείο αυτής, η οποία δύναται να αποφευχθεί με την πρόωθηση αυτονομίας στα παιδιά. Εντούτοις, ο καταλληλότερος τρόπος για την καθοδήγηση της συμπεριφοράς των παιδιών θα πρέπει να είναι σύμφωνος με τις ανάγκες και τις αρχές του γονέα και μετά τη σωστή συλλογή πληροφοριών. 

Βιβλιογραφία

Bennett, P. (2010). Κλινική Ψυχολογία και Ψυχοπαθολογία. Πεδίο.

Doll, C., McLaughlin, T. F., & Barretto, A. (2013). The token economy: A recent review and evaluation. International Journal of Basic and Applied Science, 2(1), 131-149.

Maag, J. W. (2001). Rewarded by punishment: Reflections on the disuse of positive reinforcement in schools. Exceptional Children, 67(2), 173-186.

Perone, M. (2003). Negative effects of positive reinforcement. The Behavior Analyst, 26(1), 1-14.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Άννα Χριστίνα Βούβαρη - Ψυχολόγος

Άννα Χριστίνα Βούβαρη: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ψυχολόγος, κάτοχος Μεταπτυχιακού (MSc) στην Κλινική και Κοινοτική Ψυχολογία με κατεύθυνση στη Γνωστική - Συμπεριφορική Θεραπεία απο το University of East London

97741886

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...