Μέχρι πότε θα «υποκρινόμαστε» ότι τα καταφέραμε; Η αλήθεια πίσω από το «fake it ’til you make it»

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Πόσες φορές έχεις βρεθεί μπροστά στην προοπτική να ξεκινήσεις κάτι καινούργιο και άγνωστο και ξαφνικά έχεις πανικοβληθεί, πιστεύοντας ότι δεν θα τα καταφέρεις;

Αυτό το συναίσθημα ονομάζεται σύνδρομο του απατεώνα. Στην πραγματικότητα, περίπου το 70% του παγκόσμιου πληθυσμού νιώθει σαν εισβολέας στη δική του ζωή, κουβαλώντας κρυφά την αίσθηση ότι δεν αξίζει τη θέση στην οποία βρίσκεται και ότι ανά πάσα στιγμή θα «αποκαλυφθεί».

Το βίωμα αυτό συχνά συνοδεύεται από την πεποίθηση ότι θεωρούμε τον εαυτό μας ανίκανο να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των άλλων, ανεπαρκή για να επιβιώσει, πόσο μάλλον για να κάνει σωστά τη δουλειά του. Ο φόβος της έκθεσης ως ανεπαρκούς, μπορεί να μας παραλύσει για χρόνια, μέχρι να εμφανιστεί εκείνη η μικρή, κομψή φράση, «fake it ’til you make it».

Τι σημαίνει πραγματικά το “fake it ‘til you make it”

Η ιδέα είναι απλή, συμπεριφέρσου «σαν να». Δηλαδή, φέρσου σαν να ξέρεις τι κάνεις και αργά ή γρήγορα, θα αποκτήσεις αρκετή εμπειρία και αυτοπεποίθηση ώστε να ξέρεις πραγματικά τι κάνεις. Ωστόσο, όσο περισσότερο εξετάζεται το «μέχρι να τα καταφέρεις», τόσο περισσότερο γεννά ερωτήματα. «Να τα καταφέρεις σε τι;» Τι είναι τελικά αυτό το μυστηριώδες «το» που υποτίθεται ότι πρέπει να «φτιάξουμε»;

Τι εννοούμε όταν λέμε «τα κατάφερε»

Αν το πάρουμε κυριολεκτικά, όταν κάτι χρειάζεται να χτιστεί από το μηδέν, το «φτιάχνουμε». Όταν «τα καταφέρνουμε» να φτάσουμε σπίτι, σημαίνει ότι φτάσαμε στον προορισμό μας. Όταν «τα καταφέρνουμε» να περάσουμε τη γραμμή του τερματισμού, σημαίνει ότι πετύχαμε, ίσως και θριαμβεύσαμε. Όμως όλοι ξέρουμε ότι όταν λέμε «τα κατάφερε», συνήθως εννοούμε κάτι άλλο: ότι ανθίζει, ότι τα πηγαίνει καλά, ότι έχει πετύχει.

Η επιτυχία ως απαίτηση και όχι ως διαδικασία

Βάζοντας τη φράση στο πλαίσιο της καθημερινής μας ζωής, συνειδητοποιούμε ότι έχουμε συνδέσει την έννοια της επιβίωσης με μια αφηρημένη ιδέα επιτυχίας. Σήμερα μοιάζει να θεωρείται αυτονόητο ότι πρέπει να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου έχουμε ξεπεράσει κάθε εμπόδιο και έχουμε καρφώσει τη σημαία μας στο έδαφος της καριέρας που επιλέξαμε. Δεν αρκεί απλώς να προσπαθούμε, να μαθαίνουμε, να εξελισσόμαστε και να τα βγάζουμε πέρα. Πρέπει να «τα καταφέρουμε».

Το χάσμα ανάμεσα σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που πρέπει να είμαστε

«Η ιδέα του “να τα καταφέρεις”, ή να θεωρείσαι επιτυχημένος στα μάτια των άλλων, μπορεί να γίνει ένας μη ρεαλιστικός στόχος, διαρκώς άπιαστος», λέει η ψυχοθεραπεύτρια Cathy Ingram. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει μια κατάσταση ασυμφωνίας ανάμεσα στο που βρισκόμαστε και στο που πιστεύουμε ότι θα έπρεπε να βρισκόμαστε.

Ο ψυχολόγος Carl Rogers περιέγραψε αυτή την ασυμφωνία ως το χάσμα ανάμεσα στον αντιλαμβανόμενο εαυτό μας, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας και στον ιδανικό εαυτό, δηλαδή το πως θα θέλαμε να είμαστε.

Ως μια από τις κεντρικές μορφές της ανθρωπιστικής ψυχολογίας του 20ού αιώνα, ο Rogers σίγουρα «τα κατάφερε», αφού η δύναμη του φώτισε τη σημασία του παρόντος βιώματος, εστιάζοντας στη δυναμική σχέση ανάμεσα σε αυτό που βιώνουμε στο «εδώ και τώρα» και σε αυτό που επιδιώκουμε ή επιθυμούμε.

Η σκοτεινή υπόσχεση του «fake it ’til you make it»

 Συχνά υπάρχει μια τεράστια απόσταση ανάμεσα στο που θέλουμε να είμαστε και στο που βρισκόμαστε πραγματικά και αυτό μπορεί να μας κάνει να νιώθουμε ανάξιοι και ψεύτικοι.

Η σκοτεινή υπόσχεση του «fake it ’til you make it» είναι ότι είμαστε ελλιπείς μέχρι να επικυρωθούμε από κάποιον εξωτερικό παράγοντα, μέχρι να νιώσουμε εκείνο το αόρατο χτύπημα στον ώμο που θα μας πει: «Εντάξει, τα πας καλά». Όταν το σκεφτείς βαθύτερα, το να ζεις με αυτό, το διαρκώς αιωρούμενο ιδανικό, μοιάζει μάλλον τραγικό.

Πότε έχει νόημα να «υποκρινόμαστε μέχρι να τα καταφέρουμε»; 

Η φράση «fake it till you make it» συχνά παρεξηγείται. Άλλοτε προβάλλεται ως εύκολη συνταγή επιτυχίας και άλλοτε απορρίπτεται ως προτροπή για επιφανειακή ή ψεύτικη συμπεριφορά. Η αλήθεια όμως βρίσκεται κάπου στη μέση. Το «να φέρεσαι σαν να…» μπορεί να αποτελέσει ισχυρό μοχλό αλλαγής, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

Η συστημική προσέγγιση δεν αντιμετωπίζει τη συμπεριφορά ως αποκομμένη από το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκδηλώνεται. Το άτομο δεν αλλάζει στον αέρα, αλλά μέσα σε σχέσεις, ρόλους και αλληλεπιδράσεις που ταυτόχρονα το διαμορφώνουν και διαμορφώνονται από αυτό.

Όταν η συμπεριφορά προηγείται του συναισθήματος 

Μια θεραπευόμενη περιέγραφε τον εαυτό της ως κοινωνικά αμήχανη. Απέφευγε τις εκδηλώσεις κοινωνικής συναναστροφής με σκοπό τη δικτύωση, παρότι γνώριζε ότι η επαγγελματική της εξέλιξη εξαρτιόταν από τη δημιουργία επαφών. Όταν ρωτήθηκε τι κάνει σε τέτοιες περιστάσεις, απάντησε ότι στέκεται στην άκρη και περιμένει να της μιλήσουν. Όταν ρωτήθηκε πώς θα συμπεριφερόταν αν ένιωθε αυτοπεποίθηση, απάντησε ότι θα ξεκινούσε η ίδια συζητήσεις.

Σε αυτή τη συζήτηση αναδείχθηκε ένα βασικό συστημικό μοτίβο. Η εσωτερική εμπειρία (έλλειψη αυτοπεποίθησης) και η εξωτερική συμπεριφορά (αποφυγή) αλληλοτροφοδοτούνται μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο. Όσο εκείνη απέφευγε, το σύστημα επιβεβαίωνε τη θέση της ως «αόρατη» και η αυτοπεποίθηση δεν είχε καμία ευκαιρία να αναδυθεί. Η αλλαγή, επομένως, δεν μπορούσε να ξεκινήσει από το συναίσθημα μόνο. Χρειαζόταν μια παρέμβαση στη συμπεριφορά, ικανή να μεταβάλει τη δυναμική του συστήματος.

Το «σαν να» ως συστημική παρέμβαση 

Στην ψυχοθεραπεία, το να λειτουργεί κανείς «σαν να» αποτελεί κλασική πρακτική. Η λογική είναι απλή αλλά ουσιώδης:

«Αν αρχίσεις να συμπεριφέρεσαι όπως το άτομο που επιθυμείς να γίνεις, δημιουργείς νέες εμπειρίες, οι οποίες με τη σειρά τους επηρεάζουν τον τρόπο που σκέφτεσαι, νιώθεις και τοποθετείσαι μέσα στις σχέσεις σου».

Σε συστημικούς όρους, αυτό σημαίνει ότι αλλάζεις τον ρόλο σου μέσα στο σύστημα. Και όταν αλλάζει ένας ρόλος, το σύστημα αναγκάζεται να αναδιοργανωθεί.

Ένα άτομο που αρχίζει να μιλά, να διεκδικεί χώρο, να συνδέεται, προκαλεί διαφορετικές αντιδράσεις από το περιβάλλον. Αυτές οι νέες αντιδράσεις επιστρέφουν στο άτομο ως ανατροφοδότηση και σταδιακά οικοδομούν μια νέα αίσθηση εαυτού.

Πότε το «υποκρίνομαι» αποτυγχάνει

Το κρίσιμο σημείο και εδώ συχνά γίνεται το λάθος, είναι το κίνητρο.

Όταν η συμπεριφορά «σαν να» χρησιμοποιείται για να αποδείξει κανείς την αξία του στους άλλους, η προσπάθεια στρέφεται προς τα έξω και όχι προς την εσωτερική αλλαγή. Έρευνες δείχνουν ότι άνθρωποι που επενδύουν υπερβολικά στη διαχείριση της εικόνας τους καταλήγουν να νιώθουν μεγαλύτερη ανασφάλεια και εσωτερική ανεπάρκεια. Από συστημική σκοπιά, το άτομο παραμένει εγκλωβισμένο σε ένα σύστημα εξωτερικής επιβεβαίωσης, όπου η αξία του εξαρτάται διαρκώς από την αντίδραση των άλλων.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, το «fake it till you make it» δεν οδηγεί σε μετασχηματισμό, αλλά σε εξάντληση.

Αυθεντικότητα δεν σημαίνει ακινησία 

Ένα συχνό επιχείρημα ενάντια στο «σαν να» είναι ότι παραβιάζει την αυθεντικότητα. Όμως, από θεραπευτική σκοπιά, η αυθεντικότητα δεν ταυτίζεται με το να παραμένουμε όπως είμαστε, αλλά με το να κινούμαστε προς αυτό που έχει νόημα για εμάς. Το να ξεκινήσει κανείς μια συζήτηση, παρότι νιώθει άβολα, δεν είναι ψεύτικο. Είναι πειραματικό. Είναι μια πράξη μάθησης μέσα στο σύστημα.

Η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας συγκρούεται με τη βιωμένη μας εμπειρία. Συχνά καταλήγουμε να αποτιμούμε την αξία μας μέσα από εξωτερικές αξιολογήσεις, με βάση συγκεκριμένα κριτήρια που υπαγορεύονται από την οικογένεια, τον πολιτισμό ή την κοινωνία. Οι αντιλήψεις μας για τον πλούτο, το κοινωνικό κύρος ή την επιτυχία σχετίζονται περισσότερο με τις απόψεις των άλλων παρά με τη δική μας εσωτερική αξιολόγηση. Όταν όμως οι επιθυμίες μας ευθυγραμμίζονται με τις προσωπικές μας αξίες, ανοίγονται πολύ περισσότερες δυνατότητες.

Τι σημαίνει τελικά «να τα καταφέρεις»      

  Όταν λοιπόν αναρωτιόμαστε αν θα «τα καταφέρουμε» στη ζωή που έχουμε επιλέξει, στην ουσία φανταζόμαστε ότι τσεκάρουμε κουτάκια που θα εντυπωσιάσουν τους γύρω μας και θα δείξουν ότι «φτάσαμε». Για κάποιους αυτό σημαίνει σπίτι, αυτοκίνητο, οικογένεια και εισόδημα. Για άλλους, καλλιτεχνικό αποτύπωμα, δημιουργική ελευθερία και έναν συναρπαστικό τρόπο ζωής. Ίσως ένα επιτυχημένο τραγούδι, μια υποψηφιότητα για Όσκαρ ή χιλιάδες ακόλουθοι στα κοινωνικά δίκτυα.

Όποιοι κι αν είναι οι στόχοι μας, η αγωνιώδης προσμονή της επίτευξής τους συχνά διαβρώνει την αυτοεκτίμησή μας και μας αφήνει να νιώθουμε σαν απατεώνες στη ζωή μας, ακόμη κι όταν τους πετυχαίνουμε.

Μια τελευταία σκέψη

Η επιτυχία είναι σχετική έννοια. Η ιδέα του «να τα καταφέρεις» είναι συχνά τόσο ασαφής που γίνεται σχεδόν άπιαστη. Κι όμως, είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στην κουλτούρα μας, που δύσκολα ξεφεύγουμε από αυτήν. Ίσως, τελικά, να μη χρειάζεται ούτε να «υποκρινόμαστε» ούτε να «τα καταφέρνουμε». Ίσως απλώς χρειάζεται να είμαστε.

Πηγές:

Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, research & practice, 15(3), 241.

El-Setouhy, M., Makeen, A. M., Alqassim, A. Y., Jahlan, R. A., Hakami, M. I., Hakami, H. T., Mahzari, I. M., Thubab, H. A. A., Haroobi, K. Y., Alaraj, H. A., & El-Hariri, H. M. (2024). Prevalence and correlates of imposter syndrome and self-esteem among medical students at Jazan University, Saudi Arabia: A cross-sectional study. PloS one, 19(5), e0303445. doi.org/10.1371/journal.pone.0303445

Ferrari, J. R., & Thompson, T. (2006). Impostor fears: Links with self-presentational concerns and self-handicapping behaviours. Personality and Individual differences, 40(2), 341-352.

Giriansyah, S. P., & Qoyyimah, N. R. H. (2025). Academic Self-efficacy, Academic Self-concept, and Impostor Phenomenon among High Achiever Students Academic Self-efficacy, Academic Self-concept, dan Impostor Phenomenonpada High Achiever Student. 

Sawant, N. S., Kamath, Y., Bajaj, U., Ajmera, K., & Lalwani, D. (2023). A study on impostor phenomenon, personality, and self-esteem of medical undergraduates and interns. Industrial psychiatry journal, 32(1), 136–141. doi.org/10.4103/ipj.ipj_59_22 

 Schubert, N., & Bowker, A. (2019). Examining the impostor phenomenon in relation to self-esteem level and self-esteem instability. Current Psychology, 38(3), 749-755. 

Yaffe, Y. (2021). Students' recollections of parenting styles and impostor phenomenon: The mediating role of social anxiety. Personality and Individual Differences, 172, 110598.