Πρώτα Βγαίνει η Ψυχή του Ανθρώπου και Μετά το Χούι. Μπορεί Τελικά ο Άνθρωπος να Αλλάξει;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχει μια γνωστή ελληνική παροιμία που λέει ότι «πρώτα βγαίνει η ψυχή του ανθρώπου και μετά το χούι», υπονοώντας ότι ο χαρακτήρας και οι βαθιά ριζωμένες συνήθειες είναι σχεδόν αδύνατο να αλλάξουν.

Παρόμοια ιδέα εκφράζεται και στην αγγλική φράση “Can a leopard change its spots?”, μπορεί δηλαδή κάποιος να αλλάξει αυτό που φαίνεται να αποτελεί τη φύση του; 

Από ψυχολογική σκοπιά, είμαι απόλυτα πεπεισμένη ότι όλοι μπορούμε να αλλάξουμε, εφόσον υπάρχει το κατάλληλο κίνητρο, είτε προσωπικό είτε εξωτερικό. Ωστόσο, μπορούμε να αλλάξουμε μόνο τον εαυτό μας.

Πολλές φορές βλέπουμε ανθρώπους να έρχονται στη θεραπεία και να εξηγούν ότι αν μπορούσαμε να αλλάξουμε τον σύζυγο, τη σύζυγο, την αδελφή, τον αδελφό… ή οποιονδήποτε άλλον… τότε όλα θα ήταν καλά.

Συχνά αποτελεί πραγματικό σοκ όταν καθίσταται σαφές ότι το μόνο άτομο που μπορεί να αλλάξει ο καθένας, είναι ο ίδιος του ο εαυτός. Παρ’ όλα αυτά, μέσα από την προσωπική αλλαγή, το άτομο επηρεάζει ουσιαστικά τους ανθρώπους με τους οποίους αγαπά, συνεργάζεται, ζει και σχετίζεται, με αποτέλεσμα να μεταβάλλονται σημαντικά και οι δυναμικές των διαπροσωπικών του σχέσεων. 

Τρεις δρόμοι προς την αλλαγή: συμπεριφορά, σκέψη, συναίσθημα

Στην Συναλλακτική Ανάλυση (Transactional Analysis), θεωρείται ότι μπορούμε να επιτύχουμε αλλαγή μέσα από τρεις κατευθύνσεις: τη συμπεριφορά, τα συναισθήματα ή τις σκέψεις μας. Με την αλλαγή ενός από αυτά, επηρεάζονται και τα υπόλοιπα. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν μία από αυτές τις «οδούς» που τους είναι πιο οικεία και επομένως πιο εύκολη στην τροποποίηση.

Αν ανήκεις στους «πρακτικούς τύπους», δηλαδή σε άτομα που μαθαίνουν μέσα από την πράξη και την εμπειρία και όχι τόσο μέσα από οδηγίες ή θεωρία, τότε είναι πιθανό να σου είναι πιο εύκολο να αλλάξεις τη συμπεριφορά σου. Για παράδειγμα, αν κάποιος σε διακόπτει συνεχώς και αυτό σου προκαλεί ενόχληση, αντί να προσπαθήσεις να αλλάξεις το πώς νιώθεις ή σκέφτεσαι, μπορείς να αλλάξεις την αντίδρασή σου. Αν συνήθως μορφάζεις ή αναστενάζεις, δοκίμασε να χαμογελάσεις και να πεις: «Δεν είναι καλή στιγμή για μένα τώρα, μπορείς να επιστρέψεις αργότερα;» ή «Συγγνώμη, πρέπει να ολοκληρώσω αυτό που κάνω, μπορεί να σε βοηθήσει κάποιος άλλος;»

Μπορεί επίσης να βοηθήσει η τεχνική «Εγώ – Εσύ». Σε αυτήν, ξεκινάς την απάντησή σου με το «Εγώ»: «Δυσκολεύομαι να συγκεντρωθώ όταν με διακόπτουν.» «Θα προτιμούσα να το συζητήσουμε αργότερα.» Στη συνέχεια, ακολουθεί το «Εσύ»: «…θα μπορούσες να περάσεις αργότερα;» ή «…μπορείς να ζητήσεις βοήθεια από κάποιον άλλον;»

Όταν ξεκινάς με το «Εγώ» και εκφράζεις τη δική σου εμπειρία και στη συνέχεια προχωράς στο «Εσύ», προτείνοντας μια εναλλακτική, η επικοινωνία γίνεται μη επικριτική και συνήθως οδηγεί σε πιο θετική ανταπόκριση. Το βασικό όμως είναι να αλλάξεις την αρχική σου αντίδραση, να αντικαταστήσεις τον εκνευρισμό με μια πιο ήπια και φιλική στάση, όπως:
«Α, εσύ είσαι! Τι ωραία, πώς μπορώ να βοηθήσω;» Αυτό συνήθως προκαλεί μια εντελώς διαφορετική αντίδραση από τον άλλον.

Αλλάζοντας τον τρόπο σκέψης: από την αντίδραση στην κατανόηση

Αν, από την άλλη πλευρά, είσαι «στοχαστικός τύπος», δηλαδή τείνεις να αναλύεις τη συμπεριφορά των άλλων ή να αναμασάς καταστάσεις για πολλή ώρα μετά, τότε η αλλαγή στον τρόπο σκέψης σου μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τις αντιδράσεις σου και τις αντιδράσεις που λαμβάνεις. Όταν κάποιος σε ενοχλεί ή συμπεριφέρεται με τρόπο που σου φαίνεται αγενής ή δυσάρεστος, προσπάθησε να αλλάξεις τον τρόπο που ερμηνεύεις τη συμπεριφορά του. Μπορείς, για παράδειγμα, να προσπαθήσεις να δείξεις κατανόηση. Συχνά είναι χρήσιμο να ρωτήσεις: «Είσαι καλά; Φαίνεσαι θυμωμένος/αναστατωμένος/στενοχωρημένος.»

Αυτό όχι μόνο λειτουργεί ως καθρέφτης για τη συμπεριφορά του άλλου, αλλά και σου επιτρέπει να διατηρήσεις τον έλεγχο της δικής σου αντίδρασης και μπορεί να λειτουργήσει ως υπενθύμιση προς το άτομο ότι η συμπεριφορά του δεν είναι αποδεκτή. Μερικές φορές θα ανακαλύψεις ότι πράγματι δεν είναι καλά και ότι η συμπεριφορά του σχετίζεται με κάτι δύσκολο που βιώνει. Άλλες φορές όχι. Σε κάθε περίπτωση όμως, εσύ έχεις τον έλεγχο των σκέψεών σου και μπορείς να επιλέξεις πώς θα ανταποκριθείς σε μια πρόκληση ή αγένεια. Μπορείς να επιλέξεις να δεις μια κατάσταση εντελώς διαφορετικά, αρκεί να έχεις επίγνωση του εαυτού σου και να «προλάβεις» την αντίδραση πριν αυτή κλιμακωθεί.  

Όλοι έχουμε δει ανθρώπους που παραμένουν ήρεμοι σε στρεσογόνες καταστάσεις ή που χαμογελούν και παίρνουν μια βαθιά ανάσα όταν κάτι πάει στραβά. Η ικανότητα να «πιάνεις» τον εαυτό σου πριν κλιμακωθεί μια αντίδραση αποτελεί βασικό στοιχείο αυτογνωσίας. Δεν επηρεάζονται λιγότερο, απλώς έχουν επιλέξει να σκέφτονται πιο θετικά και να αντιδρούν με ψυχραιμία, ώστε να διαχειρίζονται καλύτερα την κατάσταση και τους ανθρώπους γύρω τους. Όταν η σκέψη σου γίνει λιγότερο εχθρική, θα διαπιστώσεις ότι μετριάζεται και η συμπεριφορά σου, όπως και τα συναισθήματά σου. Αναγνώρισε ότι έχεις επιλογή στο πώς αντιλαμβάνεσαι τις καταστάσεις και θα είσαι ήδη στον δρόμο για ένα καλύτερο αποτέλεσμα για όλους.

Αλλάζοντας τα συναισθήματα. Η δύναμη της επανοηματοδότησης

Τέλος, ερχόμαστε στα συναισθήματα. Αν πληγώνεσαι εύκολα από τα σχόλια των άλλων και έχεις ανάγκη από επιβεβαίωση και αναγνώριση, τότε ίσως η αλλαγή στον τρόπο που βιώνεις τα συναισθήματά σου να είναι η πιο αποτελεσματική οδός. Αν θεωρείς τον εαυτό σου «ευαίσθητο», τότε αυτή πιθανότατα είναι η βασική σου διαδρομή για αλλαγή. 

Μπορείς να επιλέξεις, έστω προσωρινά, να δίνεις μια πιο θετική ερμηνεία σε ό,τι σου λέγεται ή να μειώσεις τη σημασία της γνώμης ανθρώπων που δεν έχουν ουσιαστική αξία για σένα. Αυτή η μετατόπιση δεν είναι άρνηση της πραγματικότητας, αλλά συνειδητή επιλογή εστίασης. 

Μια πρακτική αλλαγή στάσης

Αυτό μπορεί να φαίνεται λίγο αφελές ή υπερβολικά αισιόδοξο, αλλά λειτουργεί. Αποφάσισε, έστω για μία ημέρα αρχικά,να εκλαμβάνεις ό,τι σου λέγεται ή γίνεται προς εσένα με θετικό τρόπο. Εναλλακτικά, μπορείς να σκεφτείς ότι το άτομο που σε ενοχλεί δεν είναι κάποιος του οποίου η γνώμη έχει ιδιαίτερη αξία για σένα, άρα γιατί να επηρεάζεσαι τόσο από τη συμπεριφορά του; Το να δίνεις μια πιο θετική ερμηνεία σε ό,τι σου λέγεται ή να μειώσεις τη σημασία της γνώμης ανθρώπων που δεν έχουν ουσιαστική αξία για σένα, δεν είναι άρνηση της πραγματικότητας, αλλά συνειδητή επιλογή μετατόπισης εστίασης. 

Μέσα από τη θεραπευτική της διαδικασία, η Α. περιγράφει ότι όταν ένα από τα παιδιά της, κατά την εφηβεία του, της απευθυνόταν επανειλημμένα με άσχημο τρόπο, αρχικά βίωνε έντονη στενοχώρια.

Σταδιακά όμως, επανανοηματοδότησε τη συμπεριφορά αυτή ως μέρος μιας φυσιολογικής αναπτυξιακής φάσης και αναγνώρισε ότι, ως ενήλικας, αποτελούσε «στόχο» επειδή το παιδί της ένιωθε ασφάλεια και αγάπη μαζί της.

Η αλλαγή αυτής της οπτικής οδήγησε και σε αλλαγή της στάσης της,  έγινε πιο ήρεμη και μετρημένη, με αποτέλεσμα η αγενής συμπεριφορά να μην ενισχύεται πλέον και σταδιακά να μειωθεί και να εκλείψει. Σήμερα, έχει έναν ώριμο ενήλικα απέναντί της και θεωρεί ότι αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο ότι επέλεξε να μην πληγώνεται από εκείνη τη φάση, αλλά να αλλάξει τον τρόπο που ένιωθε και αντιδρούσε, προς όφελος και των δύο.

Τι λέει η σύγχρονη ψυχολογία για την αλλαγή προσωπικότητας

Έρευνες δείχνουν ότι περίπου το 60% των ανθρώπων θα ήθελε να αλλάξει κάποιο στοιχείο της προσωπικότητάς του. Αυτό δεν αποτελεί απλώς μια επιθυμία, αλλά μια βαθύτερη ανάγκη για εξέλιξη. Η προσωπικότητα δεν είναι απλώς ένα σύνολο χαρακτηριστικών, επηρεάζει την υγεία, τις σχέσεις και την επαγγελματική πορεία. 

Για παράδειγμα, τα άτομα με υψηλή ευσυνειδησία τείνουν να έχουν καλύτερη υγεία και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, ενώ οι εξωστρεφείς βιώνουν υψηλότερη κοινωνική ικανοποίηση. Αντίθετα, υψηλά επίπεδα νευρωτισμού συνδέονται με μεγαλύτερη ευαλωτότητα στο άγχος και την κατάθλιψη.

Έρευνες επίσης δείχνουν ότι η απλή επιθυμία για αλλαγή δεν αρκεί. Αντίθετα, οι δομημένες παρεμβάσεις, όπως η θεραπεία ή η συστηματική εξάσκηση νέων συμπεριφορών, οδηγούν σε μετρήσιμες και διαρκείς αλλαγές, οι οποίες συνδέονται και με βελτίωση της ευημερίας.

Προσωπικότητα και χαρακτήρας, μια κρίσιμη διάκριση

Η προσωπικότητα μπορεί να θεωρηθεί ως το «σημείο εκκίνησης», οι τάσεις, τα μοτίβα και οι προδιαθέσεις μας. Ο χαρακτήρας, όμως, αφορά τις επιλογές μας. Συχνά, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν την προσωπικότητά τους ως δικαιολογία για τη συμπεριφορά τους: «έτσι είμαι». Ωστόσο, το να είναι κάποιος ανυπόμονος δεν σημαίνει ότι μπορεί να είναι αγενής. Το να είναι συναισθηματικά αντιδραστικός δεν σημαίνει ότι δικαιολογούνται εκρήξεις θυμού. Αυτές είναι εκφάνσεις χαρακτήρα και ο χαρακτήρας μπορεί να καλλιεργηθεί.

Η αλλαγή του χαρακτήρα επιτυγχάνεται μέσα από πρακτικές διαδικασίες, όπως ανάπτυξη δεξιοτήτων συναισθηματικής ρύθμισης, εξάσκηση εναλλακτικών αντιδράσεων και ανάληψη προσωπικής ευθύνης. 

Απλές τεχνικές, όπως η παύση λίγων δευτερολέπτων πριν από μια έντονη αντίδραση, η συνειδητή αναπνοή ή η επαναδιατύπωση μιας απάντησης, μπορούν να λειτουργήσουν ως «εκπαίδευση» για το νευρικό σύστημα και να οδηγήσουν σε σταδιακή αλλαγή. Η επανάληψη είναι καθοριστική, όπως και το σώμα, έτσι και ο χαρακτήρας αλλάζει μέσα από συνεχή εξάσκηση. 

Ευθύνη και προσωπική δύναμη

Το να δίνεις στους άλλους το περιθώριο αμφιβολίας και ταυτόχρονα να αλλάζεις τη δική σου αντίδραση αποδίδει πραγματικά. Μπορείς να αλλάξεις, αν το θελήσεις. Είναι μια μορφή αποφυγής ευθύνης να πιστεύεις ότι οι άλλοι «σε κάνουν» να νιώθεις ή να συμπεριφέρεσαι με έναν συγκεκριμένο τρόπο.

Με αυτόν τον τρόπο, παραχωρείς μεγάλο μέρος της προσωπικής σου δύναμης. Μόνο τα παιδιά, που δεν έχουν ακόμη αναπτύξει πλήρως την αυτορρύθμιση και την προσωπική ισχύ, βρίσκονται στο έλεος των σκέψεων και των συναισθημάτων τους.

Οι ενήλικες, εφόσον διαθέτουν στοιχειώδη αυτογνωσία, χρειάζεται να αναλαμβάνουν πλήρως την ευθύνη του εαυτού τους. Η αλλαγή είναι δυνατή, όχι εύκολη, ούτε άμεση, αλλά ουσιαστική. Δεν σημαίνει να γίνουμε κάποιος άλλος, αλλά να πλησιάσουμε περισσότερο σε αυτό που θέλουμε να είμαστε. 

Τελική Σκέψη 

Η ελληνική παροιμία ίσως αποτυπώνει μια βαθιά αλήθεια για τη δυσκολία της αλλαγής.

Όμως η σύγχρονη ψυχολογία δείχνει ότι, αν και η προσωπικότητα θέτει ένα πλαίσιο, δεν μας καθορίζει απόλυτα. Ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει, όταν υπάρχει πρόθεση, επίγνωση και επιμονή. 

Ίσως, τελικά, το «χούι» να μην φεύγει εύκολα, όπως και οι «κηλίδες» της λεοπάρδαλης. Αλλά μπορούμε να μάθουμε να ζούμε διαφορετικά μαζί του και με τον χρόνο, να το μεταμορφώσουμε. 

Πηγές: 

Berne, E. (2016). Transactional analysis in psychotherapy: A systematic individual and social psychiatry. Hauraki Publishing. 

Bühler, J. L., Orth, U., Bleidorn, W., Weber, E., Kretzschmar, A., Scheling, L., & Hopwood, C. J. (2024). Life events and personality change: A systematic review and meta-analysis. European Journal of Personality, 38(3), 544-568. 

Hudson, N. W., & Fraley, R. C. (2015). Volitional personality trait change: Can people choose to change their personality traits?. Journal of personality and social psychology, 109(3), 490. 

Roberts, B. W., Luo, J., Briley, D. A., Chow, P. I., Su, R., & Hill, P. L. (2017). A systematic review of personality trait change through intervention. Psychological bulletin, 143(2), 117. 

Vos, J., & van Rijn, B. (2022). The effectiveness of transactional analysis treatments and their predictors: A systematic literature review and explorative meta-analysis. Journal of Humanistic Psychology, 00221678221117111. 

Wagner, J., Orth, U., Bleidorn, W., Hopwood, C. J., & Kandler, C. (2020). Toward an integrative model of sources of personality stability and change. Current directions in psychological science, 29(5), 438-444. 

Widdowson, M. (2023). Transactional analysis: 100 key points and techniques. Routledge.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...