Παιδική ανυπακοή, ή οικογενειακή ασυνέπεια;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχει μια βολική ιστορία που κυκλοφορεί στα σπίτια μας: «το παιδί έχει πρόβλημα». Βολική, γιατί δίνει έναν “ένοχο” με μικρό ύψος και μεγάλη ανοχή. Και μας γλιτώνει από το δύσκολο βλέμμα στον καθρέφτη: τι γίνεται ανάμεσά μας; τι ρυθμός υπάρχει; ποιος κρατάει το πλαίσιο; ποιος λείπει ενώ είναι παρών; 

Στη συστημική σκέψη, η συμπεριφορά δεν είναι ιδιοκτησία. Είναι μήνυμα. Κυκλοφορεί στο σύστημα όπως κυκλοφορεί ο αέρας στην ανακύκλωση: αν υπάρχει ένταση, δεν μένει σε ένα δωμάτιο.

Το παιδί συχνά γίνεται το μεγάφωνο για όσα οι ενήλικες ψιθυρίζουν: άγχος, κούραση, σύγκρουση, ασυνέπεια, απουσία, διπλά μηνύματα. Όχι επειδή “θέλει να χαλάσει το σπίτι”, αλλά επειδή το σώμα του προσπαθεί να καταλάβει αν το σπίτι μπορεί να το κρατήσει. 

Το παιδί δεν «χαλάει». Προσαρμόζεται. 

Τα παιδιά δεν ξυπνούν ένα πρωί και αποφασίζουν: Σήμερα θα γίνω κακό παιδί. Ξυπνούν και “σκανάρουν” τον κόσμο: είναι προβλέψιμος; υπάρχει σταθερότητα; ποιος είναι στο τιμόνι; 

Όταν το περιβάλλον μοιάζει απρόβλεπτο, το παιδί δεν σκέφτεται εύκολα. Αντιδρά. Το νευρικό του σύστημα μπαίνει σε συναγερμό και εκεί γεννιούνται τα ξεσπάσματα, το πείσμα, το «δε με νοιάζει», η επιθετικότητα και το κλείσιμο. Πολύ συχνά, αυτό που ονομάζουμε «πρόβλημα συμπεριφοράς» είναι μια κραυγή για ασφάλεια: “πείτε μου τι ισχύει εδώ μέσα, για να ηρεμήσω”. 

Και η ασφάλεια δεν χτίζεται με κηρύγματα. Χτίζεται με παρουσία, τέμπο και όρια. 

Ο γονιός σήμερα δεν είναι αδιάφορος. Είναι εξαντλημένος. 

Η σύγχρονη γονεϊκότητα μοιάζει με διαρκές “πρέπει”: πρέπει να δουλέψεις, πρέπει να είσαι τρυφερός, πρέπει να βάζεις όρια χωρίς να πληγώσεις, πρέπει να είσαι φίλος και ταυτόχρονα αυστηρός, πρέπει να είσαι παρών, και μέσα σε όλα… πρέπει να αντέχεις. 

Το αποτέλεσμα δεν είναι «κακοί γονείς». Είναι γονείς με λίγους πόρους. Και όταν δεν έχεις πόρους, το πιο πιθανό δεν είναι να γίνεις σκληρός, είναι να γίνεις ασυνεπής. Άλλοτε υποχωρείς για να μην ανάψει φωτιά, άλλοτε εκρήγνυσαι γιατί δεν αντέχεις άλλο. Αυτή η ασυνέπεια όχι η “έλλειψη αγάπης”, γίνεται συχνά η φλόγα που κρατά την ένταση ζωντανή. 

Στη βιβλιογραφία της αναπτυξιακής ψυχολογίας και της οικογενειακής θεραπείας, η γονεϊκότητα αναγνωρίζεται ως πολυπαραγοντική διαδικασία: επηρεάζεται από το στρες, την υποστήριξη, τους διαθέσιμους πόρους, την ιστορία του ίδιου του γονέα (Belsky, 1984). Όταν ο γονέας καίγεται, δεν “φταίει”. Χρειάζεται πλαίσιο και στήριξη για να ξαναβρεί ρυθμό και καθαρότητα (Mikolajczak & Roskam, 2019; 2020). 

Ο φαύλος κύκλος που βλέπουμε συχνά στο σπίτι 

Ένα από τα πιο συχνά μοτίβα είναι ο κύκλος κλιμάκωσης: ο γονιός ανέχεται πολλά για να μην υπάρξει φασαρία, το παιδί ανεβάζει ένταση για να “μετρήσει” αν υπάρχει όριο, ο γονιός σπάει και εκρήγνυται, μετά έρχονται ενοχές, υποχώρηση, κατευνασμός (συχνά με οθόνη, δώρο ή γλυκό) και ο κύκλος ξαναρχίζει. 

Η έρευνα για τις δυναμικές εξαναγκασμού μέσα στην οικογένεια έχει περιγράψει με ακρίβεια αυτό το μοτίβο: η κλιμάκωση δεν είναι απλώς “κακή συμπεριφορά”, αλλά αλληλεπίδραση που μαθαίνεται και σταθεροποιείται (Patterson, 1982· Smith et al., 2014). Το παιδί μέσα σε αυτό το πλαίσιο δεν μαθαίνει την ηρεμία. Μαθαίνει ότι ο κόσμος είναι απρόβλεπτος: άλλοτε όλα επιτρέπονται, άλλοτε όλα τιμωρούνται. Και τότε, για να νιώσει τον έλεγχο, δοκιμάζει ξανά. 

Εδώ χρειάζεται μια παλιά, καθαρή αρχή: η ηγεσία δεν είναι αυταρχισμός. Είναι σταθερότητα. 

Το όριο δεν είναι σκληρότητα. Είναι περίγραμμα αγάπης. 

Πολλοί γονείς δεν δυσκολεύονται να βάλουν όρια επειδή είναι καλοί γονείς. Δυσκολεύονται επειδή φοβούνται να συγκρουστούν: φοβούνται το κλάμα, τον θυμό, την ένταση και το θα με μισήσει. 

Ωστόσο, το όριο όταν είναι σταθερό και δίκαιο, δεν τραυματίζει. Ρυθμίζει. Είναι το “κρατάω” που επιτρέπει στο παιδί να χαλαρώσει. Όταν δεν υπάρχει “κρατάω”, το παιδί αναγκάζεται να γίνει εκείνο το “κρατάω”. Και τότε εμφανίζεται η ανατροπή ρόλων: είτε γίνεται μικρός ενήλικας που κουβαλά ευθύνες, είτε μικρός τύραννος που δοκιμάζει την ισχύ του. Και στις δύο εκδοχές, πληρώνει. 

Η συστημική προσέγγιση στη δομή της οικογένειας είναι σαφής: τα όρια ανάμεσα στα υποσυστήματα, και ειδικά η καθαρή γονεϊκή θέση, προστατεύουν τα παιδιά (Minuchin, 1974). 

Η συμμαχία των γονέων: η βάση που δεν φαίνεται, αλλά κρατά τα πάντα 

Αν υπάρχει κάτι που δυσκολεύει βαθιά τα παιδιά, είναι οι διπλοί νόμοι. Ο ένας λέει “όχι”, ο άλλος λέει “εντάξει”. Ο ένας βάζει όριο, ο άλλος το ακυρώνει. Το παιδί τότε δεν είναι χειριστικό. Προσπαθεί να επιβιώσει σε αντιφατικό περιβάλλον. Και γίνεται κι εκείνο αντιφατικό: μια γλύκα, μια πόλεμος. Μια συνεργασία, μια έκρηξη. 

Τα παιδιά αντέχουν τις διαφορές. Δεν αντέχουν την διάλυση της γονεϊκής γραμμής. Η “συμμαχία” δεν σημαίνει ίδιο στυλ. Σημαίνει κοινή βάση: λίγα βασικά που ισχύουν και από τους δύο. Κι αν υπάρχει διαφωνία, λύνεται, όχι μπροστά στο παιδί. Γιατί μπροστά στο παιδί, η σύγκρουση των ενηλίκων μετατρέπεται σε άγχος του παιδιού. 

Η οθόνη: ο τρίτος “γονιός” που δεν ζητά άδεια 

Ας το πούμε χωρίς ωραιοποίηση: σε πολλά σπίτια η οθόνη είναι ο πιο συνεπής φροντιστής. Δεν κουράζεται. Δεν θυμώνει. Δεν περιμένει. Δίνει άμεσα ντοπαμίνη και αγοράζει ησυχία. 

Μόνο που η ησυχία δεν είναι πάντα ηρεμία. Συχνά είναι αναστολή. Το παιδί δεν μαθαίνει να ρυθμίζεται, μαθαίνει να “παγώνει”. Και όταν η οθόνη πρέπει να σταματήσει, εμφανίζεται το κόστος: εκρήξεις, ένταση στις μεταβάσεις, δυσκολία στη ματαίωση. 

Η ερευνητική εικόνα για την ψηφιακή εποχή είναι πιο σύνθετη από τα συνθήματα “οι οθόνες καταστρέφουν”: δεν είναι μόνο η ποσότητα, αλλά το περιεχόμενο, το πλαίσιο, η ηλικία, οι σχέσεις μέσα στο σπίτι και το τι αντικαθιστά η οθόνη (Odgers & Jensen, 2020· Orben & Przybylski, 2019). Το πρακτικό συμπέρασμα, όμως, είναι απλό: η οθόνη δεν πρέπει να κάνει τη δουλειά που οφείλουν να κάνουν οι γονείς 

«Δεν μπορούμε να μην επικοινωνούμε» 

Ο Watzlawick το είπε εξαιρετικά: ακόμη κι όταν δεν μιλάς, επικοινωνείς. Το κινητό στο χέρι επικοινωνεί. Η απουσία στο βλέμμα επικοινωνεί. Η σιωπή ανάμεσα στους γονείς επικοινωνεί. Το παιδί δεν ακούει μόνο τις λέξεις. Ακούει τη ζωή που συμβαίνει γύρω του (Watzlawick, Beavin & Jackson, 1967). 

Και εδώ μπαίνει ο δεσμός: η ασφάλεια δεν είναι “πολλή αγάπη” σε ποσότητα. Είναι αγάπη με δομή. Σταθερός ενήλικας, προβλεψιμότητα, συνέπεια. Αυτά είναι τα υλικά της ασφαλούς βάσης (Bowlby, 1969/1982· Ainsworth et al., 1978). 

Τι αλλάζει πραγματικά τα πράγματα στο σπίτι 

Δεν υπάρχουν μαγικές τεχνικές. Υπάρχουν τρεις παλιές αρετές που, όταν εφαρμοστούν σταθερά, κάνουν διαφορά: 

Ρυθμός. Ύπνος, φαγητό, σταθερές μεταβάσεις, συγκεκριμένες ώρες. Το παιδί χωρίς ρυθμό είναι παιδί σε μόνιμο τρέξιμο. Κι όταν τρέχει το νευρικό σύστημα, τρέχει και η συμπεριφορά. 
Λίγοι, και καθαροί κανόνες. Όχι είκοσι κανόνες που δεν τηρούνται. Τρεις-τέσσερις βασικοί, εφαρμόσιμοι, με συνέπειες σταθερές και όχι εκδικητικές. Και το κρίσιμο: ο κανόνας συζητιέται πριν την κορύφωση, όχι πάνω στην κορύφωση. 
Γονείς = ομάδα. Όχι τέλειοι, όχι ίδιοι, αλλά με κοινή βάση. Αν το παιδί ζει σε διπλό σύμπαν, θα μπερδευτεί. Αν ζει σε καθαρό πλαίσιο, θα ηρεμήσει. 

Ο καθρέφτης δεν κατηγορεί. Δείχνει. 

Άρα, ναι: πολλές φορές το “πρόβλημα” δεν είναι το παιδί. Το παιδί είναι ο καθρέφτης. Και ο καθρέφτης δείχνει πράγματα που ένα σπίτι δυσκολεύεται να παραδεχτεί: κούραση, αστάθεια, διάλυση συμμαχίας, απουσία, υπερφόρτωση, άγχος. 

Το πιο σκληρό και ταυτόχρονα το πιο ελπιδοφόρο κομμάτι είναι αυτό: αν ο γονιός δεν δουλέψει τα δικά του (άγχος, ιστορία, θυμό, μοτίβα, “έτσι μεγάλωσαν εμένα”), το παιδί θα τα δουλέψει με τον τρόπο που ξέρει: με συμπεριφορά. Όχι για να εκδικηθεί. Αλλά για να επιβιώσει. 

Στόχος δεν είναι να είναι άγιος ο γονιός. Είναι να γίνει αρκετά σταθερός, ώστε το παιδί να μη χρειάζεται να ουρλιάζει για να βρει κάποιον ενήλικα. 

Αυτό, όσο κι αν ακούγεται απλό, είναι ένας κανόνας του σπιτιού: στο σπίτι πρέπει να υπάρχει ενήλικας, ο οποίος κρατά τα όρια, τον ρυθμό, με λόγο που τηρείται. 
Τα παιδιά δεν ζητούν πολλά. Ζητούν ένα σπίτι που να τα κρατά, πριν αναγκαστούν να το κάνουν μόνα τους. 

Βιβλιογραφία 

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Erlbaum. 

Belsky, J. (1984). The determinants of parenting: A process model. Child Development, 55(1), 83–96. 

Bowlby, J. (1969/1982). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books. 

Mikolajczak, M., Gross, J. J., & Roskam, I. (2019). Parental burnout: What is it, and why does it matter? Clinical Psychological Science. 

Mikolajczak, M., & Roskam, I. (2020). Parental burnout: Moving the focus from children to parents. New Directions for Child and Adolescent Development. 

Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Harvard University Press. 

Odgers, C. L., & Jensen, M. R. (2020). Annual Research Review: Adolescent mental health in the digital age: Facts, fears, and future directions. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 61(3), 336–348. 

Orben, A., & Przybylski, A. K. (2019). The association between adolescent well-being and digital technology use. Nature Human Behaviour, 3, 173–182. 

Patterson, G. R. (1982). Coercive family process. Castalia Publishing Company. 

Smith, J. D., Dishion, T. J., Shaw, D. S., & Wilson, M. N. (2014). Coercive family process and early-onset conduct problems: A randomized trial. Development and Psychopathology. 

Watzlawick, P., Beavin, J. H., & Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of human communication: A study of interactional patterns, pathologies, and paradoxes. W. W. Norton. 

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Χρήστος Καρράς - Ψυχολόγος

Χρήστος Καρράς: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Εξειδικεύομαι σε θέματα σχέσεων, ζευγαριού και σεξουαλικότητας. Μέσα από μια συστημική προσέγγιση, στόχος είναι η κατανόηση των δυσκολιών και η ενίσχυση της επικοινωνίας, της σύνδεσης και της προσωπικής εξέλιξης.

Εξειδικεύσεις:

Διαζύγιο Θέματα ανδρών Συναισθηματικές Διαταραχές

10 χρόνια εμπειρίας

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...