Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
Οι οθόνες δεν είναι το πρόβλημα. Η αυτορρύθμιση είναι το ζητούμενο.
«Μαμά, μπορώ να πάρω το tablet;»
Για πολλούς γονείς, αυτή είναι ίσως η πιο συχνή ερώτηση των καλοκαιρινών διακοπών. Με το τέλος της σχολικής χρονιάς, οι μέρες αποκτούν πιο χαλαρούς ρυθμούς, ο ελεύθερος χρόνος αυξάνεται και η καθημερινή δομή αλλάζει. Μέσα σε αυτό το νέο πλαίσιο, οι οθόνες φαίνεται συχνά να καταλαμβάνουν ολοένα και περισσότερο χώρο στην καθημερινότητα των παιδιών, δημιουργώντας ανησυχία αλλά και συχνές συγκρούσεις μέσα στην οικογένεια.
Η πρώτη σκέψη πολλών γονέων είναι ότι το παιδί «έχει κολλήσει» με το tablet ή το κινητό. Ωστόσο, η σύγχρονη αναπτυξιακή ψυχολογία προτείνει να δούμε το ζήτημα μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο χρόνο περνά το παιδί μπροστά σε μια οθόνη, αλλά ποια ανάγκη καλύπτει η οθόνη εκείνη τη στιγμή και ποιες αναπτυξιακές εμπειρίες ενδέχεται να αντικαθιστά (American Academy of Pediatrics [AAP], 2016).
Τι αναζητά πραγματικά ένα παιδί όταν ζητά συνεχώς μια οθόνη;
Οι οθόνες δεν είναι ελκυστικές μόνο επειδή προσφέρουν ψυχαγωγία. Τα ψηφιακά παιχνίδια, τα βίντεο και οι εφαρμογές έχουν σχεδιαστεί ώστε να διατηρούν την προσοχή του χρήστη, προσφέροντας συνεχή ερεθίσματα, άμεση ανατροφοδότηση και γρήγορη ανταμοιβή. Για έναν παιδικό εγκέφαλο, που ακόμη αναπτύσσεται, αυτού του είδους η διέγερση είναι ιδιαίτερα ελκυστική. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που ζητά συχνά μια οθόνη παρουσιάζει προβληματική χρήση.
Πολλές φορές η οθόνη λειτουργεί ως η πιο εύκολη απάντηση στη βαρεμάρα, στην αναμονή, στη μοναξιά ή ακόμη και στη δυσκολία να βρει κάτι άλλο που να του κινεί το ενδιαφέρον. Με άλλα λόγια, δεν αναζητά πάντοτε την οθόνη· αναζητά έναν τρόπο να ρυθμίσει μια εσωτερική κατάσταση.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία του ζητήματος.
Ένα από τα σημαντικότερα αναπτυξιακά επιτεύγματα της παιδικής ηλικίας είναι η αυτορρύθμιση: η ικανότητα του παιδιού να διαχειρίζεται σταδιακά τις σκέψεις του, τα συναισθήματά του αλλά και τη συμπεριφορά του χωρίς να χρειάζεται άμεση εξωτερική βοήθεια (Barkley, 2012).
Η αυτορρύθμιση δεν αφορά μόνο το να περιμένει τη σειρά του ή να ακολουθεί κανόνες. Περιλαμβάνει επίσης την ικανότητα να αντέχει στιγμές ανίας, να διαχειρίζεται τη ματαίωση, να οργανώνει τον χρόνο του και να βρίσκει δημιουργικούς τρόπους απασχόλησης.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
Οι δεξιότητες αυτές συνδέονται στενά με τις λεγόμενες εκτελεστικές λειτουργίες, δηλαδή ένα σύνολο γνωστικών διεργασιών που επιτρέπουν στο παιδί να ελέγχει τις παρορμήσεις του, να μεταβαίνει από τη μία δραστηριότητα στην άλλη, να σχεδιάζει και να επιλύει προβλήματα.
Οι λειτουργίες αυτές αναπτύσσονται σταδιακά καθ' όλη τη διάρκεια της παιδικής και εφηβικής ηλικίας και επηρεάζονται σημαντικά από τις καθημερινές εμπειρίες του παιδιού (Diamond, 2013).
Όταν κάθε στιγμή ανίας ή δυσφορίας καλύπτεται άμεσα από μια οθόνη, το παιδί χάνει πολύτιμες ευκαιρίες να εξασκήσει αυτές ακριβώς τις δεξιότητες. Δεν είναι η οθόνη που προκαλεί το πρόβλημα· είναι ότι, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, μπορεί να περιορίζει τις εμπειρίες μέσα από τις οποίες καλλιεργείται η αυτορρύθμιση.
Γι' αυτό και η συζήτηση γύρω από τις οθόνες δεν αφορά μόνο τον χρόνο χρήσης. Αφορά κυρίως το αν τα παιδιά έχουν στη διάθεσή τους έναν πλούσιο καθημερινό κόσμο που περιλαμβάνει ελεύθερο παιχνίδι, κίνηση, κοινωνική αλληλεπίδραση, δημιουργικότητα, στιγμές ξεκούρασης και ακόμη... λίγη βαρεμάρα.
Όπως επισημαίνουν τόσο ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO, 2019) όσο και η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής (AAP, 2016), η υγιής ανάπτυξη των παιδιών δεν εξαρτάται μόνο από τον περιορισμό του χρόνου μπροστά στις οθόνες, αλλά από την ισορροπία ανάμεσα στις διαφορετικές εμπειρίες της καθημερινής ζωής.
Γιατί οι συγκρούσεις γύρω από τις οθόνες είναι αναπόφευκτες;
PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Ένα Οικοσύστημα του PSYCHOLOGY.GR για Εποπτεία, Επαγγελματική Ανάπτυξη, Σύνδεση
Ακόμη κι όταν οι γονείς γνωρίζουν ότι χρειάζονται όρια, η στιγμή της διακοπής της οθόνης συχνά καταλήγει σε ένταση. « Πέντε λεπτά ακόμη », γκρίνια, θυμός ή έντονη αντίδραση είναι μια σχεδόν καθολική εμπειρία στην καθημερινότητα πολλών οικογενειών. Αυτό δεν συμβαίνει επειδή το παιδί «χειρίζεται» τον γονέα ή επειδή οι κανόνες είναι απαραίτητα λάθος.
Η δυσκολία συνδέεται με τον τρόπο που λειτουργεί ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος. Οι δραστηριότητες στις οθόνες προσφέρουν υψηλή και σταθερή διέγερση, ενώ η διακοπή τους απαιτεί μια γρήγορη μετάβαση σε μια κατάσταση χαμηλότερης έντασης. Αυτή η μετάβαση ενεργοποιεί μηχανισμούς ματαίωσης, τους οποίους τα παιδιά δεν έχουν ακόμη πλήρως την ικανότητα να ρυθμίζουν (Diamond, 2013).
Εδώ είναι σημαντικό να δούμε τον ρόλο του γονέα όχι ως κάποιον που ελέγχει την συμπεριφορά, αλλά ως συν-ρυθμιστή.
Ο όρος συν-ρυθμιστής (co-regulator), που υποστηρίζεται έντονα από τον διάσημο παιδοψυχίατρο Dan Siegel, περιγράφει τον ρόλο του γονέα ως τη "βάση ηρεμίας". Ο γονέας δανείζει το νευρικό του σύστημα στο παιδί για να το βοηθήσει να διαχειριστεί τα συναισθήματά του και να αποφύγει ξεσπάσματα.
Αυτό σημαίνει ότι η αντίδραση του γονέα τη στιγμή της έντασης είναι εξίσου σημαντική με τον ίδιο τον κανόνα. Όταν ο ενήλικας διατηρεί σταθερότητα χωρίς να γίνεται τιμωρητικός ή παρορμητικός, το παιδί αρχίζει σταδιακά να εσωτερικεύει αυτή τη ρύθμιση. Δεν μαθαίνει μόνο «πότε σταματά η οθόνη», αλλά και «πώς αντέχω τη στιγμή που κάτι ευχάριστο τελειώνει».
Πρακτικές που βασίζονται στην ανάπτυξη της αυτορρύθμισης
Αν δούμε τη συμπεριφορά μέσα από αυτό το αναπτυξιακό πρίσμα, οι πρακτικές δεν είναι απλώς «κόλπα διαχείρισης», αλλά τρόποι ενίσχυσης δεξιοτήτων.
1. Σταθερές συμφωνίες αντί για στιγμιαίες αποφάσεις
Όταν οι κανόνες είναι γνωστοί από πριν, το παιδί δεν βιώνει το όριο ως αυθαίρετη διακοπή. Η προβλεψιμότητα μειώνει το άγχος και ενισχύει την αίσθηση ασφάλειας, κάτι που διευκολύνει τη συνεργασία.
2. Μεταβάσεις με προειδοποίηση
Η προειδοποίηση πριν τη λήξη της χρήσης («σε 10 λεπτά σταματάμε») λειτουργεί ως γνωστική “γέφυρα”. Δίνει χρόνο στο παιδί να προετοιμάσει τον εγκέφαλό του για αλλαγή κατάστασης, κάτι που υποστηρίζει την ανάπτυξη των εκτελεστικών λειτουργιών.
3. Ρύθμιση μέσω σχέσης, όχι μέσω έντασης
Η πιο κρίσιμη στιγμή δεν είναι πριν την οθόνη, αλλά μετά τη διακοπή της. Ένας ήρεμος, σταθερός γονέας που αναγνωρίζει το συναίσθημα («ξέρω ότι στεναχωριέσαι που σταματάμε») βοηθά το παιδί να μάθει ότι η δυσφορία είναι ανεκτή και παροδική.
4. Εναλλακτικές εμπειρίες που “ανταγωνίζονται” την οθόνη
Δεν αρκεί η απαγόρευση. Το παιδί χρειάζεται κάτι άλλο να κάνει: παιχνίδι, δημιουργία, επαφή, κίνηση. Όσο πιο πλούσιο είναι το περιβάλλον, τόσο λιγότερο κυρίαρχη γίνεται η οθόνη.
5. Ο γονέας ως πρότυπο αυτορρύθμισης
Τα παιδιά δεν μαθαίνουν από τις οδηγίες αλλά από τη συμπεριφορά. Η δική μας σχέση με τις οθόνες, τη βαρεμάρα και την αναμονή λειτουργεί ως βασικό μοντέλο.
Το πραγματικό ζητούμενο
Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι πώς θα απομακρύνουμε τα παιδιά από τις οθόνες, αλλά πώς θα τα βοηθήσουμε να αναπτύξουν δεξιότητες που θα τις κάνουν λιγότερο αναγκαίες. Η ικανότητα να αντέχουν τη βαρεμάρα, να διαχειρίζονται τη ματαίωση, να οργανώνουν τον χρόνο τους και να ανακαλύπτουν μόνα τους τρόπους δημιουργικής απασχόλησης αποτελεί θεμέλιο της αυτορρύθμισης και της ψυχικής ανθεκτικότητας.
Το καλοκαίρι, με τον περισσότερο ελεύθερο χρόνο που προσφέρει, μπορεί να γίνει ένα ιδανικό πεδίο εξάσκησης αυτών των δεξιοτήτων, αρκεί να επιτρέψουμε στα παιδιά να βιώσουν εμπειρίες που δεν είναι διαρκώς οργανωμένες.
Βιβλιογραφία
American Academy of Pediatrics. (2016). Media and Young Minds. Pediatrics, 138(5), e20162591.
American Academy of Pediatrics. (2016). Family Media Use Plan.
Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168.
Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2011). The Whole-Brain Child.
World Health Organization. (2019). Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age.
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Κασσιανή Ελευθερίου - Ψυχολόγος
Κασσιανή Ελευθερίου: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology
Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:
- Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
- Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
- Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.
