Η αλληλεπίδραση καταστροφικής σκέψης και άγχους στους εφήβους με ΔΕΠ-Υ: γνωστικοί και συναισθηματικοί μηχανισμοί

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η εφηβεία αποτελεί περίοδο έντονων νευρογνωστικών και ψυχοκοινωνικών αλλαγών, όπου η ανάπτυξη της ταυτότητας και των εκτελεστικών λειτουργιών συνυπάρχει με αυξημένες συναισθηματικές προκλήσεις.

Για τους εφήβους με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ), η μετάβαση αυτή συνοδεύεται συχνά από υψηλότερα επίπεδα άγχους και μειωμένη ψυχική ανθεκτικότητα (Chronis-Tuscano et al., 2021). Ένας από τους γνωσιακούς μηχανισμούς που συμβάλλουν στην ενίσχυση του άγχους είναι η καταστροφική σκέψη, δηλαδή η τάση υπερεκτίμησης των κινδύνων και υποτίμησης των δυνατοτήτων αντιμετώπισης.

Η έννοια της καταστροφικής σκέψης

Η καταστροφοποίηση ορίζεται ως μια γνωσιακή παραμόρφωση κατά την οποία το άτομο αναμένει υπερβολικά αρνητικά αποτελέσματα από μια κατάσταση, συχνά χωρίς επαρκή αποδεικτικά στοιχεία (Beck, 2011). Πρόκειται για μία από τις πλέον συχνές μορφές δυσλειτουργικής σκέψης στους εφήβους, και σχετίζεται τόσο με την εμφάνιση όσο και με τη διατήρηση αγχωδών και καταθλιπτικών συμπτωμάτων (Garnefski & Kraaij, 2018).

Στο πλαίσιο της ΔΕΠ-Υ, η καταστροφική σκέψη συχνά εκδηλώνεται με δηλώσεις όπως «ποτέ δεν θα τα καταφέρω» ή «αν αποτύχω μία φορά, όλα τελείωσαν». Αυτές οι σκέψεις ενισχύονται από την παρορμητικότητα, την ευαισθησία στην αποτυχία και τη μειωμένη γνωσιακή ευελιξία που χαρακτηρίζουν τη διαταραχή (Barkley, 2015). Οι επαναλαμβανόμενες εμπειρίες ματαίωσης στο σχολικό ή κοινωνικό πλαίσιο μπορούν να παγιώσουν ένα μοτίβο ερμηνείας όπου κάθε δυσκολία νοηματοδοτείται ως προμήνυμα αποτυχίας.

Η σχέση της καταστροφικότητας με το άγχος

Πρόσφατες έρευνες επιβεβαιώνουν ότι η καταστροφική σκέψη αποτελεί ισχυρό προγνωστικό παράγοντα άγχους στους εφήβους με ΔΕΠ-Υ (Mayer et al., 2022; Tharaud et al., 2025). Η γνωσιακή αυτή μεροληψία ενισχύει την επαγρύπνηση για απειλές, προκαλεί συναισθηματική υπερδιέγερση και αυξάνει την πιθανότητα αποφυγής (Garcia et al., 2019).

Επιπλέον, η συναισθηματική δυσρύθμιση, χαρακτηριστικό γνώρισμα της ΔΕΠ-Υ, φαίνεται να μεσολαβεί μεταξύ των γνωσιακών στρεβλώσεων και της έντασης του άγχους (Shaw et al., 2014). Ο Tharaud  και οι συνεργάτες του (2025) έδειξαν ότι οι στρατηγικές αρνητικής ρύθμισης συναισθήματος, όπως η καταστροφοποίηση, συνδέονται με αυξημένα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικής διάθεσης ανεξάρτητα από τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων ΔΕΠ-Υ.

Το φαινόμενο μπορεί να περιγραφεί ως φαύλος κύκλος: η αποτυχία οδηγεί σε καταστροφικές ερμηνείες, οι οποίες αυξάνουν το άγχος· το άγχος με τη σειρά του μειώνει την ικανότητα συγκέντρωσης και ενισχύει την πιθανότητα νέας αποτυχίας, επιβεβαιώνοντας τις αρνητικές πεποιθήσεις. Αυτός ο μηχανισμός συντήρησης έχει εντοπιστεί τόσο σε κλινικά δείγματα (Graziano & Garcia, 2016) όσο και σε πληθυσμούς μαθητών με συμπτώματα ΔΕΠ-Υ (Anastopoulos et al., 2022).

Η γνωσιακή και νευροψυχολογική διάσταση

Από νευρογνωσιακή σκοπιά, η καταστροφοποίηση συνδέεται με υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής και μειωμένο έλεγχο από τον προμετωπιαίο φλοιό, περιοχές που ρυθμίζουν τη συναισθηματική αντίδραση και την αναστολή σκέψεων (Shaw & Stringaris, 2015). Σε εφήβους με ΔΕΠ-Υ, η λειτουργική ανισορροπία ανάμεσα στα δίκτυα συναισθηματικής και εκτελεστικής επεξεργασίας καθιστά δυσκολότερη τη ρύθμιση του φόβου και τη γνωσιακή αναστολή των αρνητικών σεναρίων (Cortese et al., 2020).

Αυτή η βιολογική ευαλωτότητα εξηγεί γιατί η καταστροφική σκέψη δεν είναι απλώς "λάθος τρόπος σκέψης", αλλά νευρογνωστικό φαινόμενο που απαιτεί εκπαίδευση και υποστήριξη για να τροποποιηθεί.

Παρεμβάσεις και πρακτικές κατευθύνσεις

Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) αποτελεί τη βασική προσέγγιση για τη μείωση των δυσλειτουργικών γνωσιών. Κλινικές δοκιμές σε εφήβους με ΔΕΠ-Υ έχουν δείξει σημαντική μείωση του άγχους και βελτίωση της λειτουργικότητας μετά από προσαρμοσμένα προγράμματα CBT που στοχεύουν σε γνωσιακή αναδόμηση και ενίσχυση αυτορρύθμισης (Sprich et al., 2016).

Παράλληλα, προγράμματα ενσυνειδητότητας (mindfulness) και εκπαίδευσης συναισθηματικής ρύθμισης φαίνεται να μειώνουν την καταστροφοποίηση μέσα από τη βελτίωση της μεταγνωστικής επίγνωσης (Badia-Aguarón et al., 2024; Meppelink et al., 2016). Η ενσυνειδητότητα ενισχύει την ικανότητα του εφήβου να παρατηρεί τις σκέψεις χωρίς να ταυτίζεται με αυτές — μια δεξιότητα κρίσιμη για τη διακοπή του φαύλου κύκλου άγχους.

Η ενίσχυση του θεραπευτικού δεσμού, η οριοθέτηση ρεαλιστικών προσδοκιών και η ψυχοεκπαίδευση γονέων αποτελούν επίσης σημαντικούς παράγοντες. Όταν ο έφηβος αισθάνεται αποδοχή και κατανόηση, μειώνεται η ανάγκη για αμυντική υπεραναπλήρωση μέσω καταστροφικών ερμηνειών (Safren et al., 2010).

Συμπεράσματα

Η καταστροφική σκέψη αποτελεί κεντρικό μηχανισμό συντήρησης του άγχους στους εφήβους με ΔΕΠ-Υ. Δεν πρόκειται για ένα δευτερεύον σύμπτωμα, αλλά για έναν μεταγνωστικό μηχανισμό που συνδέει τη γνωσιακή αστάθεια με τη συναισθηματική ευαλωτότητα. Η έγκαιρη αναγνώριση και παρέμβαση μπορεί να περιορίσει την ανάπτυξη χρόνιων αγχωδών προτύπων και να ενισχύσει την ψυχική ανθεκτικότητα.

Η θεραπευτική προσέγγιση χρειάζεται να είναι πολυεπίπεδη: γνωσιακή αναδόμηση, εκπαίδευση στη ρύθμιση συναισθήματος, ενσυνειδητότητα και γονεϊκή συνεργασία. Η μείωση της καταστροφικότητας δεν σημαίνει απουσία ανησυχίας, αλλά ανάκτηση της ισορροπίας ανάμεσα στη σκέψη και το συναίσθημα — θεμέλιο της ψυχολογικής ωριμότητας στην εφηβεία.

Βιβλιογραφία

Anastopoulos, A. D., et al. (2022). ADHD symptoms and internalizing problems in adolescents: The mediating role of emotion regulation. Journal of Attention Disorders, 26(7), 910–922.
Badia-Aguarón, T., et al. (2024). Mindfulness-based interventions for children and adolescents with ADHD: A systematic review. Frontiers in Psychology, 15, 137–149.
Barkley, R. A. (2015). Attention-Deficit Hyperactivity Disorder: A Handbook for Diagnosis and Treatment (4th ed.). Guilford Press.
Beck, A. T. (2011). Cognitive therapy of anxiety disorders: Science and practice. Guilford Press.
Chronis-Tuscano, A., et al. (2021). Emotional dysregulation and anxiety in adolescents with ADHD. Child Psychiatry & Human Development, 52(3), 455–468.
Cortese, S., et al. (2020). Neurobiological underpinnings of emotional dysregulation in ADHD. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 118, 209–219.
Garcia, A. M., Graziano, P. A., & Hart, K. C. (2019). Cognitive emotion regulation in youth with ADHD and anxiety. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 48(4), 595–607.
Garnefski, N., & Kraaij, V. (2018). Cognitive emotion regulation and psychopathology. World Journal of Psychiatry, 8(2), 76–86.
Graziano, P. A., & Garcia, A. M. (2016). ADHD, anxiety, and emotion regulation: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 45, 35–51.
Mayer, J. S., et al. (2022). Depressive symptoms in youth with ADHD: The role of cognitive emotion regulation strategies. Journal of Attention Disorders, 26(9), 1204–1214.
Meppelink, R., de Bruin, E. I., & Bögels, S. M. (2016). Mindfulness training for adolescents with ADHD and their parents. Journal of Child and Family Studies, 25(8), 2573–2586.
Safren, S. A., Sprich, S., Chulvick, S., & Otto, M. W. (2010). Cognitive-behavioral therapy for ADHD in adults and adolescents: Evidence and practice. Behavior Research and Therapy, 48(6), 444–450
Shaw, P., Stringaris, A., Nigg, J., & Leibenluft, E. (2014). Emotional dysregulation in ADHD. American Journal of Psychiatry, 171(3), 276–293.
Tharaud, J.-B., et al. (2025). Emotion regulation as a transdiagnostic link between ADHD and internalizing symptoms in youth. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 19(1), 54–67.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Ιωάννα Δημητριάδου - Ψυχολόγος

Ιωάννα Δημητριάδου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Πιστεύω σε παρεμβάσεις που στηρίζονται σε επιστημονικά δεδομένα, αλλά εφαρμόζονται με τρόπο ανθρώπινο, ρεαλιστικό και προσαρμοσμένο στην καθημερινότητα της οικογένειας.

Εξειδικεύσεις:

Asperger σύνδρομο Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Διαχείριση Θυμού

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...