Οι Δύο Άκρες του Λουριού - Η Επιστημονική Σύνδεση Ανάμεσα στη Συμπεριφορά των Ζώων και την Αυτογνωσία

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ξάπλωσα στην αγαπημένη μου γωνία στον καναπέ κρατώντας το βιβλίο μου. Ο Harry, ένα ημίαιμο κούτσχαρ, που βρήκαμε αδέσποτο πριν από 7 χρόνια, ήρθε δίπλα μου και με κοίταξε με το γεμάτο αγάπη βλέμμα του, περιμένοντας την έγκριση.

Τον χάιδεψα και ξάπλωσε δίπλα μου, αναστενάζοντας βαθιά. Αναρωτήθηκα τι να αισθάνεται. Μοιραζόμαστε τα ίδια συναισθήματα; Τα αντιλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο όπως κι εγώ; Και πώς τα εκφράζει; Μήπως τελικά, υπάρχουν περισσότερα κοινά, που συνδέουν δύο τόσο διαφορετικά όντα στις “Δύο άκρες του λουριού;”

Στο μυαλό του Κάρολου Δαρβίνου, όταν παρατηρούσε τις εκφράσεις των συναισθημάτων στα ζώα και στους ανθρώπους, γεννήθηκε μια επαναστατική ιδέα: “η συνέχεια ανάμεσα στον ανθρώπινο και το ζωικό κόσμο δεν περιορίζεται μόνο στη φυσική εξέλιξη, αλλά εκτείνεται και στη σφαίρα της συμπεριφοράς και της ψυχολογίας.”

Σήμερα, 150 χρόνια μετά, η επιστημονική έρευνα όχι μόνο επιβεβαιώνει αυτή την άποψη, αλλά αποκαλύπτει κάτι ακόμα πιο εκπληκτικό: η κατανόηση της συμπεριφοράς των ζώων μπορεί να αποτελέσει έναν πολύτιμο οδηγό για την κατανόηση και τη βελτίωση του εαυτού μας.

Η Συμβολή της Νευροβιολογίας

Η πρώτη και ίσως η πιο σημαντική επιστημονική απόδειξη αυτής της σύνδεσης βρίσκεται στη νευροβιολογία. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, παρά την πολυπλοκότητά του, μοιράζεται ουσιώδεις δομές με τον εγκέφαλο άλλων θηλαστικών.

Ο Paul Donald MacLean, ήταν Αμερικανός γιατρός και νευροεπιστήμονας που έκανε σημαντικές ανακαλύψεις στους τομείς της ψυχιατρικής και της έρευνας του εγκεφάλου, μέσω της εργασίας του στην Ιατρική Σχολή του Yale και στο Εθνικό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας.

Σύμφωνα με την «τριαδική θεωρία» του MacLean, ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελεί σύνθεση τριών διαδοχικά εξελιγμένων εγκεφάλων, οι οποίοι, ενώ λειτουργούν ταυτόχρονα, διατηρούν τα αρχικά τους χαρακτηριστικά. Λειτουργίες για τις οποίες ευθύνονται αντίστοιχα ο «ερπετοειδής», ο «μεταιχμιακός» και ο «νεοθηλαστικός» εγκέφαλος είναι η πρωτονόηση, η συγκινησιακή νόηση και η λογική νόηση.

Στην σχετικά σύντομη πορεία του ανθρώπινου είδους στην εξελικτική κλίμακα, τα τρία εγκεφαλικά υποσυστήματα έχουν ενσωματωθεί ατελώς, επηρεάζοντας ατομικές και κοινωνικές συμπεριφορές που αντιστοιχούν σε διαφορετικά στάδια εξέλιξης, που μοιραζόμαστε με άλλα είδη.

Ο Πορτογάλλος νευροεπιστήμονας Antonio Damasio, καθηγητής Ψυχολογίας, Φιλοσοφίας και Νευρολογίας στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνια, στις έρευνές του για τα συναισθήματα, έδειξε ότι οι βασικές συναισθηματικές αντιδράσεις - φόβος, χαρά, θυμός, λύπη - ενεργοποιούν παρόμοιες νευρωνικές διαδρομές, τόσο στους ανθρώπους όσο και στα άλλα θηλαστικά.

Αυτό σημαίνει ότι όταν παρατηρούμε έναν σκύλο να εκφράζει χαρά ή έναν πίθηκο να δείχνει άγχος, δεν προβάλλουμε απλώς ανθρώπινα χαρακτηριστικά στα ζώα αλλά αναγνωρίζουμε γνήσιες συναισθηματικές καταστάσεις που μοιραζόμαστε σε βιολογικό επίπεδο.

Τα ζώα, χωρίς να είναι υποχρεωμένα να συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους κανόνες της εκάστοτε κοινωνίας - που όχι μόνο επηρρεάζουν αλλά και καθοδηγούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, την ανθρώπινη συμπεριφορά - εκφράζουν τις βασικές ανάγκες και επιθυμίες τους με ειλικρίνεια και αμεσότητα. Αυτή η "αυθεντικότητα" τα καθιστά εξαιρετικούς δασκάλους για την κατανόηση των δικών μας βαθύτερων κινήτρων και αντιδράσεων.

Η Αγγλίδα πρωτευοντολόγος και ανθρωπολόγος Jane Goodall, μετά από δεκαετίες παρατήρησης των χιμπατζήδων, κατέγραψε συμπεριφορές που αντικατοπτρίζουν ανθρώπινες ψυχολογικές διεργασίες: ιεραρχίες εξουσίας, συναισθηματικούς δεσμούς, εκδικητικότητα, αλτρουισμό, ακόμα και πένθος. Οι παρατηρήσεις της αποκάλυψαν ότι πολλές από τις συμπεριφορές που θεωρούσαμε αποκλειστικά ανθρώπινες, στην πραγματικότητα αποτελούν μέρος του ευρύτερου ζωικού βασιλείου.

Ακόμα πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η παρατήρηση αυτών των συμπεριφορών στα ζώα, μας επιτρέπει να τις αναγνωρίσουμε στον εαυτό μας και να κατανοήσουμε σε βάθος δικές μας συμπεριφορές.

Όταν βλέπουμε ένα σκύλο να δείχνει κυριαρχική συμπεριφορά ή έναν ελέφαντα να θρηνεί, αναγνωρίζουμε συναισθήματα και συμπεριφορές τα οποία προκύπτουν φυσικά και ανεξάρτητα από τις κοινωνικές απαιτήσεις.

Η Θεωρία της Προσκόλλησης

Μια από τις πιο επαναστατικές συνεισφορές στην κατανόηση της ανθρώπινης ψυχολογίας προήλθε επίσης από την παρατήρηση των ζώων.

Οι πρωτοποριακές έρευνες του Αμερικανού ψυχολόγου Harry Frederick Harlow, την δεκαετία του 1950, έριξαν φως στη σημασία της συναισθηματικής σύνδεσης για την ανάπτυξη.

Ο Harlow έγινε περισσότερο γνωστός για την έρευνά του στον αποχωρισμό της μητέρας, τις ανάγκες εξάρτησης και την κοινωνική απομόνωση σε πιθήκους ρέζους, οι οποίες έδειξαν τη σημασία της φροντίδας και της συντροφικότητας στην κοινωνική και γνωστική ανάπτυξη. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα μικρά ρέζους προτιμούσαν την "υφασμάτινη μητέρα" που παρείχε άνεση και ασφάλεια, παρά τη "συρμάτινη μητέρα" που παρείχε μόνο τροφή.

Αυτές οι παρατηρήσεις, οδήγησαν τον Βρετανό ψυχίατρο και ψυχαναλυτή, Edward John Mostyn Bowlby στη διατύπωση της θεωρίας της προσκόλλησης.

Ο Bowlby, που διακρίθηκε για το ενδιαφέρον του για την ανάπτυξη του παιδιού και για το πρωτοποριακό του έργο στη θεωρία της προσκόλλησης, εξηγεί πώς οι πρώιμες σχέσεις διαμορφώνουν τα εσωτερικά μοντέλα που χρησιμοποιούμε στις ενήλικες σχέσεις. Σήμερα, η θεωρία της προσκόλλησης αποτελεί ουσιαστική βάση για την κατανόηση των σχεσιακών προτύπων, της συναισθηματικής ρύθμισης και της ανάπτυξης της προσωπικότητας.

Το εκπληκτικό είναι ότι παρόμοια πρότυπα προσκόλλησης έχουν παρατηρηθεί σε δεκάδες είδη θηλαστικών, από τους ελέφαντες μέχρι τα δελφίνια. Αυτό δείχνει ότι οι βασικές ανάγκες για ασφάλεια, άνεση και συναισθηματική σύνδεση αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά του ζωικού βασιλείου, και η κατανόησή τους μας βοηθάει να αναγνωρίσουμε και να ικανοποιήσουμε τις δικές μας βαθύτερες ανάγκες.

Μαθαίνοντας από τους ειδικούς, οι δύο άκρες του λουριού – οι άνθρωποι και τα ζώα – δεν αποτελούν αντίθετα άκρα που πρέπει να κρατούνται σε ισορροπία, αλλά ένα κανάλι πληροφοριών που μεταδίδονται από τη μια πλευρά στην άλλη.

Ας δούμε τι μάθαμε μετά από δεκαετίες παρατήρησης και ερευνών:

Στρες και Ανθεκτικότητα

Η μελέτη του στρες στα ζώα έχει προσφέρει ανεκτίμητες πληροφορίες για την κατανόηση των ανθρώπινων αντιδράσεων στην πίεση.

Ο Robert Sapolsky, είναι Αμερικανός νευροενδοκρινολόγος, καθηγητής βιολογίας, νευροεπιστήμης και νευροχειρουργικής στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, ερευνητής και συγγραφέας. Μέσα από τις μελέτες του στους μπαμπουίνους της Κένυας, έδειξε πώς η κοινωνική ιεραρχία επηρεάζει τα επίπεδα του στρες και την υγεία. Τα ζώα με χαμηλή κοινωνική θέση παρουσίαζαν χρόνια αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης και σχετικά προβλήματα υγείας - ένα φαινόμενο που επίσης παρατηρείται και στις ανθρώπινες κοινωνίες. Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι η ανάγκη για ασφάλεια και αποδοχή δεν είναι χαρακτηριστικό ενός εξελιγμένου όντος ούτε κοινωνική προσδοκία αλλά έχει βαθιές ρίζες που καθορίζουν την ύπαρξή μας.

Ταυτόχρονα, η παρατήρηση των ζώων έχει αποκαλύψει στρατηγικές για την αντιμετώπιση του στρες.

Οι ελέφαντες αναπτύσσουν σύνθετα δίκτυα κοινωνικής υποστήριξης, τα δελφίνια χρησιμοποιούν το παιχνίδι ως μέσο αποφόρτισης, και πολλά είδη εφαρμόζουν τεχνικές χαλάρωσης που μοιάζουν με τις ανθρώπινες πρακτικές διαχείρισης του στρες.

Στην εποχή μας, που το άγχος είναι στοιχείο της καθημερινότητάς μας, δεν έχουμε πλέον δικαιολογία να μην εντάξουμε μια τεχνική, μια μέθοδο ή να μην απευθυνθούμε σε έναν ειδικό που θα μας βοηθήσει στην αντιμετώπισή του. 

Νευροπλαστικότητα και Μάθηση

Ένας από τους πιο συναρπαστικούς τομείς έρευνας είναι η μελέτη της νευροπλαστικότητας - της ικανότητας του εγκεφάλου να αλλάζει και να προσαρμόζεται. Έχει αποδειχθεί ότι τα ζώα διαθέτουν εξαιρετικές ικανότητες για την κατανόηση αυτής της διεργασίας.

Τα κοράκια μαθαίνουν να χρησιμοποιούν εργαλεία, τα δελφίνια αναπτύσσουν περίπλοκες κοινωνικές δεξιότητες και οι σκύλοι προσαρμόζονται σε νέα περιβάλλοντα με εκπληκτική ευκολία.

Η παρατήρηση αυτής της προσαρμοστικότητας μας θυμίζει την δική μας ικανότητα για αλλαγή και εξέλιξη. Στην εποχή της θετικής ψυχολογίας και της νευροεπιστήμης, κατανοούμε πλέον ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος διατηρεί την ικανότητα προσαρμογής σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Η παρατήρηση των ζώων μας παροτρύνει να αξιοποιήσουμε αυτή την ικανότητα και να συνειδητοποιήσουμε ότι η αλλαγή όχι μόνο είναι δυνατή, αλλά αποτελεί φυσικό χαρακτηριστικό της προσωπικής ανάπτυξης και εξέλιξης.

Mindfulness από τη Φύση

Τα ζώα ζουν στην παρούσα στιγμή. Δεν ανησυχούν για το μέλλον, δεν νοιώθουν ενοχές ούτε επηρρεάζονται από το παρελθόν, με τον τρόπο που το κάνουν οι άνθρωποι. Αυτή η φυσική κατάσταση "mindfulness" έχει γίνει αντικείμενο επιστημονικής μελέτης και πρακτικής εφαρμογής στη σύγχρονη ψυχοθεραπεία.

Ο Αμερικανός Jon Kabat-Zinn, ομότιμος καθηγητής ιατρικής και δημιουργός της Κλινικής Μείωσης του Στρες και του Κέντρου Ενσυνειδητότητας στην Ιατρική, την Υγεία και την Κοινωνία στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Μασαχουσέτης, πρωτοπόρος του Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR), αναφέρει συχνά πώς η παρατήρηση των ζώων μπορεί να μας διδάξει την τέχνη της παρουσίας. Όταν ένας σκύλος παίζει, είναι πλήρως αφοσιωμένος στο παιχνίδι. Όταν μια γάτα κοιμάται, αφήνεται εντελώς στη χαλάρωση. Αυτή η αυθεντική παρουσία στη στιγμή αποτελεί υπόδειγμα για την ανθρώπινη αναζήτηση της ψυχικής ευχαρίστησης.

Αναρωτηθείτε: Πόσες φορές χάνετε μικρές, όμορφες, καθημερινές στιγμές επειδή το μυαλό σας βρίσκεται στην εργασία σας, στις αυριανές υποχρεώσεις ή στο παρελθόν;

Ενσυναίσθηση και Κοινωνική Νοημοσύνη

Η έρευνα για την ενσυναίσθηση των ζώων συνεισφέρει στη δική μας κατανόησή μας για τις κοινωνικές και συναισθηματικές ικανότητες. Οι ελέφαντες βοηθούν τα μέλη της αγέλης που είναι σε δυσκολία, τα ποντίκια απελευθερώνουν αυτά που είναι παγιδευμένα - χωρίς να έχουν προσωπικό όφελος - και κάποια είδη φάλαινας υιοθετούν ορφανά μέλη άλλων ειδών.

Ο Frans de Waal, Ολλανδο-Αμερικανός πρωτοπαθολόγος και ηθολόγος, στις εκτεταμένες έρευνές του για την ενσυναίσθηση στα πρωτεύοντα, έδειξε ότι η ικανότητα να κατανοούμε και να ανταποκρινόμαστε στα συναισθήματα των άλλων δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινη ιδιότητα, αλλά μέρος ενός ευρύτερου εξελικτικού παρελθόντος. Αυτή η διαπίστωση μας βοηθάει να κατανοήσουμε ότι η ενσυναίσθηση αποτελεί βασική ανάγκη και ικανότητα και όχι πολυτέλεια ή κοινωνική υποχρέωση.

Εφαρμογές στην Προσωπική Ανάπτυξη

Η κατανόηση της σύνδεσης που υπάρχει ανάμεσα στις “δυο άκρες του λουριού” έχει εφαρμογές και στην ψυχοθεραπεία.

Η Ζωοθεραπεία (Animal-Assisted Therapy) είναι μια συμπληρωματική θεραπευτική μέθοδος, που ασκείται από πιστοποιημένους επαγγελματίες (ψυχολόγους, εργοθεραπευτές, φυσιοθεραπευτές), που έχουν εξειδικευμένη εκπαίδευση και χρησιμοποιεί την παρουσία και την αλληλεπίδραση με ένα ειδικά εκπαιδευμένο ζώο, συνήθως σκύλο ή άλογο, για να βοηθήσει στη βελτίωση της ψυχικής, γνωστικής, σωματικής και κοινωνικής λειτουργικότητας ατόμων με διάφορες δυσκολίες ή παθήσεις.

Η διαδικασία πραγματοποιείται υπό την καθοδήγηση επαγγελματία υγείας, ο οποίος συνεργάζεται με τον θεραπευόμενο και το πιστοποιημένο ζώο σε ένα δομημένο θεραπευτικό πρόγραμμα, που αξιοποιεί την εγγενή σύνδεση μεταξύ ανθρώπων και ζώων για θεραπευτικούς σκοπούς. Η παρουσία ζώων μειώνει το στρες, αυξάνει την παραγωγή οξυτοκίνης, - της "ορμόνης της αγάπης" - και διευκολύνει τη συναισθηματική έκφραση.

Η συνειδητή παρατήρηση των ζώων μπορεί να χρησιμεύσει ως μέσο αυτο-αναστοχασμού.

Όταν παρατηρούμε πώς ένα άλογο αντιδρά στο φόβο, πώς ένας σκύλος εκφράζει χαρά, ή πώς μια γάτα βάζει όρια, μπορούμε να αναγνωρίσουμε παρόμοιες εκφράσεις στον εαυτό μας και να μάθουμε περισσότερα για εμάς, μέσα από την αυθεντικότητα που χαρακτηρίζει την αντίδραση των ζώων.

Η επιστημονική κατανόηση της σύνδεσης μεταξύ της ζωικής και ανθρώπινης συμπεριφοράς μας οδηγεί σε μια βαθύτερη αναθεώρηση της θέσης μας στον κόσμο.

Δεν είμαστε ξεχωριστά όντα που υπερέχουμε της φύσης, αποτελούμε ένα μέρος του ιστού της ζωής, είμαστε συγκάτοικοι με τα άλλα πλάσματα που ζουν στον πλανήτη και μοιραζόμαστε κοινές ρίζες, ανάγκες και εμπειρίες.

Αυτή η αποδοχή μας επιτρέπει να προσεγγίσουμε την προσωπική μας ανάπτυξη με μεγαλύτερη ταπεινότητα και σοφία. Αντί να αγωνιζόμαστε ενάντια στη "ζωώδη" φύση μας, μπορούμε να την αγκαλιάσουμε ως πηγή αυθεντικότητας και μάθησης. Αντί να θεωρούμε τα συναισθήματα και τις ενστικτώδεις αντιδράσεις ως εχθρούς της λογικής, μπορούμε να τα αναγνωρίσουμε ως πολύτιμους σύμβουλους.

Η κατανόηση της συμπεριφοράς των ζώων μας φέρνει πιο κοντά στην αληθινή μας φύση, στην αρχέγονη φύση μας και μας θυμίζει ότι είμαστε όντα που μοιράζονται μια κοινή κληρονομιά με όλη τη ζωή στη Γη, ικανά να μαθαίνουν από τη σοφία κάθε είδους που συναντούν στο ταξίδι τους προς την αυτογνωσία.

Είναι στο χέρι μας να αξιοποιήσουμε αυτές τις πληροφορίες για μια πιο ολοκληρωμένη και αυθεντική συνύπαρξη, όπου η σοφία της φύσης και η ανθρώπινη συνείδηση συνεργάζονται προς όφελος όχι μόνο της προσωπικής μας εξέλιξης αλλά και της συλλογικής ευημερίας και αρμονίας στον πλανήτη.

Βιβλιογραφία:

Darwin, C. (1872). The Expression of the Emotions in Man and Animals. London: John Murray.

MacLean, P. D. (1990). The Triune Brain in Evolution: Role in Paleocerebral Functions. New York: Plenum Press.

Damasio, A. (1994). Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. New York: Putnam Publishing.

Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment. New York: Basic Books.

Harlow, H. F. (1958). The nature of love. American Psychologist, 13(12), 673-685.

Goodall, J. (1986). The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Τριάρχου, Λ. (2015). Εξέλιξη, νόηση και νόημα [Κεφάλαιο]. Στο Τριάρχου, Λ. 2015. Νευροβιολογικές βάσεις στην εκπαίδευση [Προπτυχιακό εγχειρίδιο]. Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις. hdl.handle.net/11419/5177

Sapolsky, R. M. (2017). Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst. New York: Penguin Press.

de Waal, F. (2016). Are We Smart Enough to Know How Smart Animals Are? New York: W. W. Norton & Company.

Kabat-Zinn, J. (1994). Wherever You Go, There You Are: Mindfulness Meditation in Everyday Life. New York: Hyperion 

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Ελισάβετ Πετρίδου - Σύμβουλος Ψ.Υγείας

Ελισάβετ Πετρίδου: έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology

Οι πληροφορίες που αναφέρονται στον επαγγελματικό κατάλογο ειδικών παρέχονται από τους ίδιους τους ειδικούς, κατά την εγγραφή τους στο σύστημα. Όταν βλέπετε την ένδειξη «έχει επιβεβαιωθεί από το Psychology”, σημαίνει ότι το Psychology έχει ελέγξει, με email, τηλεφωνικά ή/και με λήψη των σχετικών εγγράφων, τα ακόλουθα στοιχεία:

• Ότι ο ειδικός είναι υπαρκτό πρόσωπο.
• Ότι τα πτυχία οι τίτλοι και οι εξειδικεύσεις που αναφέρει είναι αληθινά.
• Ότι οι πληροφορίες που αναφέρει ισχύουν.

Ενδυνάμωση και Υποστήριξη για Προσωπική και Επαγγελματική Ανάπτυξη. Πιστοποιημένη Coach (AC Accredited), με ειδίκευση στο Life Coaching και Εισηγήτρια Προγραμμάτων Coaching. Μέλος του HIC (Hellenic Institute of Coaching) και του When.org. Μέντορας, μέλος του δικτύου Μεντόρων της ΑΝ.ΚΑ. Ραδιοφωνική παραγωγός εκπομπής Αυτοβελτίωσης στο Ράδιο Αλιβέρι 1.

+306937550347

Δείτε όλα τα άρθρα Σελίδα ειδικού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...