Ο Χρόνος Δεν Είναι Γιατρός. Είναι Μάρτυρας

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Πόσο συχνά ακούμε ανθρώπους να απευθύνονται στους πενθούντες ή σε άτομα που υποφέρουν, με φράσεις όπως: «Χρειάζεται απλώς χρόνος» ή «ο χρόνος τα γιατρεύει όλα».

Πρόκειται για εκφράσεις που συνήθως λέγονται με καλή πρόθεση και στόχο την παρηγοριά. Ωστόσο, πίσω από αυτές κρύβεται μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη, ότι ο χρόνος, από μόνος του, αρκεί για να απαλύνει κάθε ψυχικό πόνο.

Η ιδέα αυτή υπονοεί πως αν κάποιος περιμένει αρκετά, χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια ή ενεργή εμπλοκή, τα δύσκολα συναισθήματα που βιώνει θα υποχωρήσουν.

Η θλίψη, η οδύνη, η απώλεια, η ενοχή, ο θυμός, ο φόβος και η έντονη λαχτάρα για το πρόσωπο που χάθηκε υποτίθεται ότι θα ξεθωριάσουν με τον καιρό, μέχρι να πάψουν να ενοχλούν. Είναι σαν να λέμε: «Κάθισε, περίμενε, και όλα θα περάσουν».

Αν όμως σταθούμε λίγο και το εξετάσουμε πιο προσεκτικά, αυτή η αντίληψη γεννά σημαντικά ερωτήματα. Πόσος είναι αυτός ο χρόνος που υποτίθεται ότι αρκεί; Δύο μήνες; Ένας χρόνος; Πέντε ή δέκα χρόνια; Και γιατί αυτή η λογική δεν εφαρμόζεται σε άλλους τομείς της ζωής; Για να βρούμε μια νέα δουλειά, δεν περιμένουμε απλώς. Αναζητούμε, στέλνουμε βιογραφικά, πηγαίνουμε σε συνεντεύξεις και απορρίψεις. Για να ολοκληρώσουμε τις σπουδές μας, διαβάζουμε, εξεταζόμαστε, αποτυγχάνουμε και προσπαθούμε ξανά. Ακόμη και για να κερδίσουμε το Τζόκερ, χρειάζεται πρώτα να αγοράσουμε το δελτίο.

Σχεδόν τίποτα στη ζωή δεν αλλάζει χωρίς κάποια μορφή δράσης.

Μπορεί πράγματι να ισχύει ότι ο χρόνος από μόνος του, εξαφανίζει τον ψυχικό πόνο; Η κλινική εμπειρία δείχνει ξεκάθαρα πως όχι.

Όταν ο χρόνος περνά αλλά το πένθος μένει ακίνητο

Ένας μορφωμένος, νεαρός άνδρας, έξι χρόνια μετά τον αιφνίδιο θάνατο της μητέρας του, εμφανίζεται εξωτερικά πολύ λειτουργικός. Διατηρεί δύο θέσεις εργασίας, εκ των οποίων η μία αφορά μια νέα εταιρεία που έχει δημιουργήσει και διευθύνει με μεγάλη επιτυχία.

Παρά την εικόνα σταθερότητας και επάρκειας, η εσωτερική του ζωή παραμένει έντονα επηρεασμένη από την απώλεια. Αναφέρει δυσκολία να μιλήσει ή ακόμη και να σκεφτεί τη μητέρα του χωρίς να κατακλύζεται από θλίψη και συγκίνηση. Προκειμένου να διατηρήσει τον έλεγχο, έχει οργανώσει τη ζωή του γύρω από υπερδραστηριότητα. Αναλαμβάνει καθήκοντα που άλλοι αποφεύγουν, εργάζεται μέχρι αργά τη νύχτα, γράφει προτάσεις και ταξιδεύει σχεδόν κάθε Σαββατοκύριακο.

Η ένταση εκδηλώνεται και στην προσωπική του ζωή. Περνά ώρες καθαρίζοντας το διαμέρισμά του με απόλυτη ακρίβεια, δημιουργώντας ένα περιβάλλον τακτοποιημένο και ελεγχόμενο. Οι συμπεριφορές αυτές λειτουργούν ως ψυχολογικό αντίβαρο στην εσωτερική αναστάτωση και ως μέσο αποφυγής της επαφής με τον βαθύ πόνο της απώλειας.

Η ψυχοθεραπευτική θεωρία υποστηρίζει ότι η υπερλειτουργικότητα, η εμμονή στον έλεγχο και η διαρκής αποφυγή συναισθημάτων αποτελούν συχνά μορφές «αδρανοποιημένου πένθους». Στους άνδρες, η κοινωνική ανατροφή μπορεί να ενισχύει την τάση καταστολής των συναισθημάτων και την εξωτερική επίδειξη λειτουργικότητας, ακόμα και χρόνια μετά την απώλεια. Αυτή η μορφή ψυχικής ακινησίας διατηρεί τον πόνο στο εσωτερικό, ενώ το εξωτερικό προφίλ δείχνει «κανονικό» ή επιτυχημένο.

Η συμμετοχή του σε ομάδα πένθους περιορίστηκε σε μία μόνο φορά, συνοδευόμενη από αίσθημα ντροπής, καθώς παρατηρούσε ότι βρισκόταν στο ίδιο στάδιο με ανθρώπους που είχαν χάσει τη μητέρα τους πολύ πρόσφατα. Ο χρόνος είχε περάσει, αλλά το πένθος παρέμενε στάσιμο.

Μέσα από τη ψυχοθεραπευτική διαδικασία, άρχισε να αντιμετωπίζει τα συναισθήματα που απέφευγε. Το πένθος κινήθηκε, οι ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές μειώθηκαν και η λειτουργικότητα πλέον συνοδεύεται από συναισθηματική παρουσία και προοπτική για το μέλλον. Η εμπειρία αυτή δείχνει ότι ο χρόνος από μόνος του δεν θεραπεύει. Θεραπεύει η ενεργητική επαφή με τον πόνο και η ενσωμάτωση του στη ζωή.

Η φύση των ψυχικών τραυμάτων

Τα ψυχικά τραύματα, σε αντίθεση με τα σωματικά, δεν επουλώνονται αυτόματα. Είναι αόρατα, σύνθετα και βαθιά συνδεδεμένα με τη μνήμη και το νόημα. Ορισμένες απώλειες, όπως ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, δεν εξαφανίζονται ποτέ πλήρως. Αν δεν επεξεργαστούν, μπορούν να παγιωθούν και να εκφραστούν μέσα από άγχος, κατάθλιψη, υπερδραστηριότητα ή συναισθηματικό μούδιασμα. Έρευνες στο μετατραυματικό στρες δείχνουν ότι ο χρόνος από μόνος του δεν μειώνει τα συμπτώματα.

Και όμως… υπάρχει και ένας άλλος χρόνος 

Σε αυτό το σημείο, συχνά γεννιέται μια εύλογη ένσταση. Αν ο χρόνος από μόνος του δεν θεραπεύει το πένθος, τότε γιατί τόσοι άνθρωποι μιλούν για τη θεραπευτική του δύναμη; Γιατί όλοι μας έχουμε βιώσει στιγμές όπου, πράγματι, ο χρόνος φάνηκε να απαλύνει τον πόνο; Η απάντηση δεν βρίσκεται στην απόρριψη της έννοιας του χρόνου, αλλά στην κατανόηση ότι δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος να τον βιώνουμε.

Το σώμα μας αποτελεί ίσως το πιο ξεκάθαρο παράδειγμα. Πολλές σωματικές ασθένειες, λοιμώξεις ή τραυματισμοί θεραπεύονται με τον χρόνο, αρκεί να δοθούν οι βασικές προϋποθέσεις: ξεκούραση, φροντίδα, υποστήριξη. Παρ’ όλα αυτά, συχνά δυσκολευόμαστε να εμπιστευτούμε αυτή τη διαδικασία. Θέλουμε άμεσες λύσεις, γρήγορη ανακούφιση, ένα «χάπι» που θα εξαφανίσει το σύμπτωμα. Έτσι, παρεμβαίνουμε βιαστικά, διακόπτουμε θεραπείες μόλις νιώσουμε καλύτερα και τελικά υπονομεύουμε τη φυσική διαδικασία ίασης. Δεν είναι ότι ο χρόνος δεν λειτουργεί, είναι ότι δυσκολευόμαστε να του επιτρέψουμε να λειτουργήσει.

Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στην ψυχική ζωή. Υπάρχει ένας χρόνος που απαιτεί δράση, επεξεργασία και συνειδητή συμμετοχή, αλλά υπάρχει και ένας χρόνος που απαιτεί αναμονή, εμπιστοσύνη και αποδοχή. Οι αρχαίοι Έλληνες το γνώριζαν αυτό και γι’ αυτό μιλούσαν για δύο διαφορετικές μορφές χρόνου: τον Χρόνο (Chronos) και τον Καιρό (Kairos).

Ο Χρόνος είναι ο γραμμικός, μετρήσιμος χρόνος του ρολογιού και του ημερολογίου. Είναι ο χρόνος που μας λέει πότε πρέπει να δράσουμε. Όταν ένα παιδί έχει υψηλό πυρετό, δεν περιμένουμε, παρεμβαίνουμε. Όταν υπάρχει ένα σπασμένο κόκκαλο, χρειάζεται άμεση φροντίδα και στη συνέχεια χρόνος ανάρρωσης. Ο Χρόνος είναι ακριβής, απαιτητικός και συχνά αμείλικτος.

Ο Καιρός, αντίθετα, είναι ο ποιοτικός, υπαρξιακός χρόνος. Είναι ο χρόνος που δεν μετριέται εύκολα. Είναι ο χρόνος των συμπτώσεων, της εσωτερικής ωρίμανσης, της βαθιάς κατανόησης. Είναι εκείνος ο χρόνος όπου κάτι συμβαίνει όχι επειδή το πιέσαμε, αλλά επειδή «ήρθε η στιγμή του». Όπως λέει και η παλιά φράση, «ο δάσκαλος εμφανίζεται όταν ο μαθητής είναι έτοιμος».

Στην ψυχική ίαση, αυτοί οι δύο χρόνοι δεν λειτουργούν αντίθετα, αλλά παράλληλα. Η ενεργητική επεξεργασία του πόνου ανήκει στον “Χρόνο”, μιλάμε, θρηνούμε, επεξεργαζόμαστε, ζητούμε βοήθεια. Όμως η βαθιά εσωτερική μετατόπιση, εκείνη η στιγμή που ο πόνος παύει να κυριαρχεί και αρχίζει να ενσωματώνεται, ανήκει στον “Καιρό”. Δεν μπορεί να προγραμματιστεί. Δεν μπορεί να επιβληθεί. 

Η φύση μάς προσφέρει άφθονα παραδείγματα αυτής της συνύπαρξης. Ένας σπόρος φυτεύεται και για μεγάλο διάστημα δεν φαίνεται να συμβαίνει τίποτα. Κάτω από την επιφάνεια, όμως, εξελίσσεται μια πολύπλοκη διαδικασία. Το μπαμπού είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα. Για τέσσερα χρόνια μετά τη φύτευσή του δεν δείχνει καμία ανάπτυξη. Πολλοί θα υπέθεταν ότι ο σπόρος είναι νεκρός. Και όμως, τον πέμπτο χρόνο, αναπτύσσεται με εκρηκτική ταχύτητα, φτάνοντας δεκάδες μέτρα μέσα σε λίγες εβδομάδες. Δεν πρόκειται για ξαφνικό θαύμα. Είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς, αόρατης προετοιμασίας.

Το ίδιο συμβαίνει και στην ανθρώπινη ψυχή. Υπάρχουν περίοδοι όπου φαίνεται πως τίποτα δεν αλλάζει, όσο κι αν δουλεύουμε ή προσπαθούμε. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι δεν συμβαίνει τίποτα. Σημαίνει ότι η αλλαγή βρίσκεται ακόμη σε επίπεδο ριζών. Όταν έρθει ο κατάλληλος Καιρός, η μεταμόρφωση μπορεί να είναι βαθιά και ουσιαστική.

Ακόμη και οι δυσκολίες παίζουν τον ρόλο τους. Όπως το σιτάρι χρειάζεται να περάσει από έναν σκληρό χειμώνα για να ανθίσει, έτσι και ο άνθρωπος συχνά ωριμάζει μέσα από την απώλεια και τον πόνο. Το πένθος, όσο επώδυνο κι αν είναι, μπορεί να γίνει χώρος νοήματος, σοφίας και βαθύτερης σύνδεσης με τη ζωή, όταν του δοθεί ο σωστός χρόνος και ο σωστός τρόπος.

Έτσι, η φαινομενική αντίφαση λύνεται. Ο χρόνος δεν θεραπεύει όταν τον χρησιμοποιούμε για να αποφεύγουμε. Θεραπεύει όταν τον συνδυάζουμε με παρουσία, δράση και εμπιστοσύνη στη διαδικασία.

Τελική σκέψη 

Ο χρόνος δεν είναι πανάκεια, ούτε εχθρός. Είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο αποκαλύπτεται ο τρόπος που σχετιζόμαστε με τον πόνο μας. Αν τον χρησιμοποιούμε για να κρυφτούμε, να υπερλειτουργούμε ή να αποσπαστούμε, τότε ο χρόνος παγιώνει το τραύμα. Αν όμως τον χρησιμοποιούμε για να στραφούμε προς τα μέσα, να επεξεργαστούμε, να ζητήσουμε βοήθεια και ταυτόχρονα να σεβαστούμε τον εσωτερικό μας ρυθμό, τότε ο χρόνος γίνεται σύμμαχος.

Η θεραπεία δεν είναι ούτε παθητική αναμονή ούτε αδιάκοπη προσπάθεια. Είναι ο διάλογος ανάμεσα στον Χρόνο και τον Καιρό. Ανάμεσα σε αυτό που κάνουμε συνειδητά και σε αυτό που ωριμάζει μέσα μας σιωπηλά. Δεν θεραπεύει ο χρόνος από μόνος του. Θεραπεύει η σχέση που χτίζουμε με τον χρόνο, με τον πόνο και με τον εαυτό μας. Και όταν αυτή η σχέση αποκατασταθεί, τότε ο χρόνος παύει να είναι κάτι που απλώς περνά.

Μήπως τότε γίνεται χώρος νοήματος, μεταμόρφωσης και τελικά, ζωής;

Πηγές:

Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events?. American psychologist, 59(1), 20. 

Neimeyer, R. A. (2001). Meaning reconstruction & the experience of loss. American Psychological Association. 

O'Connor, M. F., Wellisch, D. K., Stanton, A. L., Eisenberger, N. I., Irwin, M. R., & Lieberman, M. D. (2008). Craving love? Enduring grief activates brain's reward center. Neuroimage, 42(2), 969-972. 

Prigerson, H. G., Horowitz, M. J., Jacobs, S. C., Parkes, C. M., Aslan, M., Goodkin, K., ... & Maciejewski, P. K. (2009). Prolonged grief disorder: Psychometric validation of criteria proposed for DSM-V and ICD-11. PLoS medicine, 6(8), e1000121 

Shear, M. K. (2015). Complicated grief. New England Journal of Medicine, 372(2), 153-160. 

Smith, J. E. (2002). Time and qualitative time. Rhetoric and kairos: Essays in history, theory, and praxis, 46-57.

Stroebe, M. S., & Schut, H. (2008). The dual process model of coping with bereavement: Overview and update. Grief Matters: The Australian Journal of Grief and Bereavement, 11(1), 4-10. 

Tillich, P. (1959). Theology of culture (Vol. 124). New York: Oxford University Press.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...