Το Τέλος Ενός Γάμου Δεν Είναι το Τέλος της Ιστορίας

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ποιος είσαι όταν χάνεις τον κόσμο που σε όριζε;

Η κατάρρευση

Όταν ο Φ. ξεκίνησε να μιλά για το διαζύγιό του, δεν περιέγραφε απλώς το τέλος ενός γάμου. Περιέγραφε την κατάρρευση ολόκληρου του κόσμου του.

«Πριν από τέσσερα χρόνια, η ζωή μου κατέρρευσε». Βρισκόταν στη δίνη ενός επώδυνου χωρισμού που τελικά οδήγησε στο διαζύγιο. Μέχρι τότε θεωρούσε τον εαυτό του έναν καλό πατέρα και έναν αφοσιωμένο σύζυγο. Η ταυτότητά του ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτούς τους δύο ρόλους. Αγαπούσε το οικογενειακό τους σπίτι και δεν μπορούσε να φανταστεί τη ζωή του διαφορετικά....και ξαφνικά, όλα χάθηκαν. Σαν να τραβήχτηκε το χαλί κάτω από τα πόδια του. «Σαν να έσπασαν τα πόδια της καρέκλας πάνω στην οποία καθόμουν». Ο κόσμος που γνώριζε είχε ραγίσει ανεπανόρθωτα.

Καθώς τον άκουγα, γινόταν ολοένα και πιο σαφές ότι δεν πενθούσε μόνο τη λήξη της σχέσης του. Πενθούσε την απώλεια της ταυτότητάς του, της καθημερινότητας που είχε οικοδομήσει, αλλά και της αίσθησης ασφάλειας που μέχρι τότε θεωρούσε δεδομένη. Όπως μου περιέγραφε τις πρώτες ημέρες μετά τον χωρισμό, «ένα τεράστιο κύμα συναισθημάτων με κατέκλυσε: θλίψη, φόβος, σύγχυση, δυσπιστία». Η εμπειρία του αποτυπώνει εύγλωττα όσα αναδεικνύει και η βιβλιογραφία. Το διαζύγιο δεν συνιστά μόνο μια σημαντική απώλεια, αλλά μπορεί να προκαλέσει βαθιά αποδιοργάνωση της αίσθησης του εαυτού, ιδιαίτερα όταν ο χωρισμός δεν αποτελεί προσωπική επιλογή.

Η συναισθηματική οδύνη που ακολουθεί είναι συχνά αντίστοιχη με εκείνη του πένθους, καθώς επηρεάζονται η ταυτότητα, οι στενές σχέσεις, το κοινωνικό δίκτυο και η συνολική ψυχική ευημερία του ατόμου. Συχνά μιλάμε για τα στάδια του πένθους, την άρνηση, τον θυμό, τη θλίψη ή την κατάθλιψη. Εκείνο που λιγότερο συζητείται είναι ότι το διαζύγιο μπορεί να αποδειχθεί μια βαθιά αποπροσανατολιστική εμπειρία, καθώς δεν κλονίζει μόνο τη σχέση με τον άλλον, αλλά και τη σχέση του ανθρώπου με τον ίδιο του τον εαυτό.

Στο κενό που άφησε η απώλεια

Στις πρώτες εκείνες ημέρες επανερχόταν συνεχώς στην ίδια αίσθηση, «ένιωθα σαν να πνιγόμουν». Τον κυρίευε ο φόβος ότι δεν θα κατάφερνε να σταθεί δυνατός για το παιδί του. Φοβόταν ότι θα έχανε τον σεβασμό του και την αγάπη του προς εκείνον ή ακόμη και ότι θα κατέρρεε ολοκληρωτικά, επαναλαμβάνοντας τη φράση: «δεν μπορούσα να επιτρέψω να συμβεί αυτό» .

Μέχρι να βιώσει κανείς μια τόσο βαθιά απώλεια, είναι δύσκολο να αντιληφθεί το μέγεθος της εσωτερικής αποδιοργάνωσης που μπορεί να προκαλέσει ένας χωρισμός. Αναγνωρίζω ότι για ορισμένους ανθρώπους το διαζύγιο βιώνεται ως ανακούφιση. Θυμάμαι την φράση του: «Δεν ήξερα πώς να υπάρξω μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Ξυπνούσα κάθε πρωί και έπρεπε να θυμίσω στον εαυτό μου ότι αυτή ήταν πλέον η ζωή μου». Κι όμως, όσο προχωρούσε η θεραπευτική μας συζήτηση, άρχισε να γίνεται φανερό ότι αυτή η κατάρρευση έκρυβε μέσα της κάτι περισσότερο από πόνο. Έκρυβε την αρχή μιας βαθιάς μεταμόρφωσης. Οπότε αυτό που ακολούθησε δεν ήταν απλώς μια διαδικασία ανάρρωσης. Ήταν μια βαθιά αφύπνιση.

Η αναζήτηση νοήματος μέσα στην κρίση

Το διαζύγιο τον ανάγκασε να αντικρίσει τον εαυτό του με ειλικρίνεια. Να αναρωτηθεί πως είχε υπάρξει μέσα στη σχέση. Να αναμετρηθεί με όσα χρειαζόταν ακόμη να μάθει ως άνδρας, ως σύντροφος και ως πατέρας. Μάλιστα είπε μια φράση που σημείωσα αμέσως. «Το διαζύγιο ήταν η πιο οδυνηρή εμπειρία της ζωής μου. Αλλά ήταν και η πρώτη φορά που κοίταξα πραγματικά τον εαυτό μου.»

Από πολύ νωρίς στη θεραπευτική μας πορεία, ο Φ. αναζήτησε μόνος του τρόπους να κατανοήσει όσα βίωνε. Διάβασε βιβλία αυτοβοήθειας, αναζήτησε απαντήσεις και προσπάθησε να βάλει σε τάξη το χάος που είχε δημιουργήσει ο χωρισμός. Παράλληλα, στις συναντήσεις μας μοιραζόμουν μαζί του ευρήματα από τη σύγχρονη βιβλιογραφία για το πένθος, την ανθεκτικότητα, τις ανθρώπινες σχέσεις και τη λειτουργία του ψυχισμού.  Σταδιακά, άρχισα να διαπιστώνω ότι η ουσιαστική αλλαγή δεν προερχόταν μόνο από τη γνώση που αποκτούσε ούτε από τις θεωρίες που συζητούσαμε. Η πραγματική μετατόπιση συνέβαινε όταν ο Φ. άρχισε να εμπιστεύεται τη δική του εσωτερική εμπειρία και να σχετίζεται διαφορετικά με τα συναισθήματα του. Κάποια στιγμή μου είπε: «Άρχισα να πιστεύω ότι μέσα μας υπάρχει ένας φυσικός μηχανισμός θεραπείας. Ότι ο ψυχισμός ξέρει πώς να επιστρέφει στην ισορροπία, αρκεί να μην τον εμποδίζουμε.»

Τα λόγια του μου έφεραν στον νου τις έρευνες των Gilbert και συνεργατών (1998), σύμφωνα με τις οποίες οι άνθρωποι τείνουν να υπερεκτιμούν τη διάρκεια και την ένταση του ψυχικού τους πόνου, υποτιμώντας την έμφυτη ικανότητα τους να προσαρμόζονται και να ανακάμπτουν μετά από μεγάλες απώλειες.

Μέσα από τη θεραπευτική μας δουλειά επιβεβαιωνόταν κάτι που η έρευνα περιγράφει εδώ και χρόνια. Η ανθεκτικότητα δεν γεννιέται από την προσπάθεια να νικήσουμε ή να εξαφανίσουμε τον πόνο, αλλά από τη σταδιακή μας ικανότητα να τον αποδεχόμαστε, να τον βιώνουμε και να του επιτρέπουμε να ακολουθήσει τη φυσική του πορεία.

Στρέφοντας το βλέμμα προς τα μέσα

Ο δρόμος δεν ήταν καθόλου γραμμικός. Ο Φ. περιέγραφε ημέρες κατά τις οποίες ένιωθε πως ολόκληρο το νευρικό του σύστημα βρισκόταν σε διαρκή συναγερμό. «Το μυαλό μου δεν σταματούσε ούτε λεπτό. Έψαχνα απαντήσεις». Προσπαθούσε να βρει τι πήγε λάθος, τι θα μπορούσε να είχε κάνει διαφορετικά, πώς έφτασαν τα πράγματα μέχρι εκεί. «Ήταν σαν να έτρεχα συνεχώς μέσα στον ίδιο λαβύρινθο.»

Καθώς τον άκουγα, μου γινόταν όλο και πιο ξεκάθαρο ότι δεν ήταν τα ίδια τα γεγονότα που τον κρατούσαν εγκλωβισμένο. Ήταν η αδιάκοπη αφήγηση που δημιουργούσε ο νους του γύρω από αυτά. Μια μέρα μου είπε κάτι που αποτέλεσε σημείο καμπής. «Κατάφερα, έστω και για λίγο, να πάρω απόσταση από τις σκέψεις μου και τότε συνέβη κάτι παράξενο. Μπόρεσα να αναπνεύσω. Να είμαι στο παρόν. Να αφήσω το συναίσθημα να υπάρχει χωρίς να χρειάζεται να το εξηγήσω.» Εκείνη τη στιγμή ένιωσα ότι κάτι είχε πραγματικά μετακινηθεί. Δεν είχε αλλάξει η εξωτερική του πραγματικότητα. Είχε αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόταν με την εμπειρία του.

Αλλάζοντας την ιστορία, όχι το παρελθόν

Καθώς οι συνεδρίες προχωρούσαν, παρατηρούσα μια διακριτική αλλά ουσιαστική μετατόπιση. Οι ερωτήσεις του Φ. δεν περιστρέφονταν πλέον αποκλειστικά γύρω από το «γιατί συνέβη» ή το «τι έφταιξε». Άρχισε να ενδιαφέρεται περισσότερο για το «τι συμβαίνει μέσα μου όταν θυμάμαι», «τι είναι αυτό που φοβάμαι πραγματικά» και «πώς μπορώ να υπάρχω με αυτόν τον πόνο χωρίς να με κατακλύζει». Ίσως αυτή να ήταν και η πιο καθοριστική αλλαγή στη θεραπευτική του πορεία.

Μέχρι τότε είχε μάθει, όπως οι περισσότεροι άνθρωποι, να αντιμετωπίζει τα δύσκολα συναισθήματα ως κάτι που έπρεπε να ελέγξει, να λύσει, να αποφύγει ή να εξαφανίσει. Η θλίψη, ο φόβος, η μοναξιά και η ενοχή έμοιαζαν με εμπόδια που δεν του επέτρεπαν να προχωρήσει. Όμως τα συναισθήματα δεν είναι εχθροί. Δεν χρειάζονται διόρθωση ούτε αποτελούν απόδειξη ότι κάτι δεν πάει καλά με εμάς. Οπότε, σταδιακά άρχισε να αντιλαμβάνεται ότι ίσως το πρόβλημα δεν ήταν τα ίδια τα συναισθήματα, αλλά ο διαρκής αγώνας του να μην τα αισθανθεί και εκείνο που τα κάνει συχνά αφόρητα είναι η αντίσταση απέναντί τους.

Θυμάμαι μια συνάντηση στην οποία, ύστερα από αρκετή σιωπή, μου είπε: «Για πρώτη φορά δεν προσπάθησα να σταματήσω αυτό που ένιωθα. Απλώς έμεινα μαζί του.» Αυτή η φράση αποτέλεσε σημείο καμπής. Αντί να αναζητά αμέσως εξηγήσεις ή λύσεις, άρχισε να παρατηρεί τι συνέβαινε στο σώμα του όταν αναδυόταν ένα δύσκολο συναίσθημα. Περιέγραφε το σφίξιμο στο στήθος, τον κόμπο στον λαιμό, το βάρος στους ώμους, την ταχυκαρδία. Χωρίς να το αντιλαμβάνεται, είχε αρχίσει να μετακινείται από τη διαρκή νοητική επεξεργασία στη βιωμένη εμπειρία του σώματος. Αυτό δεν σήμαινε ότι ο πόνος εξαφανίστηκε. Σήμαινε όμως, ότι έπαψε να αποτελεί έναν εχθρό που έπρεπε διαρκώς να πολεμά.

Συχνά βάζουμε όρους στα συναισθήματά μας. Πιστεύουμε ότι μπορούμε να αισθανθούμε γαλήνη ή ευτυχία μόνο όταν η ζωή εξελίσσεται όπως θα θέλαμε.

Στην πραγματικότητα, όμως, τα συναισθήματα γεννιούνται μέσα μας και μπορούν να μεταβάλλονται ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες. Είναι δυνατόν να βιώνει κανείς βαθιά καρδιοχτύπια και ταυτόχρονα να νιώθει γαλήνη.

Η αναδόμηση της ταυτότητας

Μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες μετά από ένα διαζύγιο είναι ότι η ζωή αρχίζει να οργανώνεται γύρω από μία και μοναδική ιστορία, την ιστορία της απώλειας. Στην περίπτωση του Φ., αυτή η ιστορία επανερχόταν σχεδόν σε κάθε συνεδρία. Επέστρεφε διαρκώς στα ίδια γεγονότα, αναζητούσε διαφορετικές εξηγήσεις, αναρωτιόταν τι θα είχε συμβεί αν είχε κάνει άλλες επιλογές και προσπαθούσε να ανασυνθέσει κάθε στιγμή της σχέσης. Δεν άργησα να παρατηρήσω ότι κάθε φορά που αφηγούνταν αυτή την ιστορία δεν ανακαλούσε απλώς το παρελθόν, το ξαναζούσε. Η αφήγηση αναζωπύρωνε τα ίδια συναισθήματα και ο πόνος άρχιζε σταδιακά να γίνεται το κυρίαρχο στοιχείο της ταυτότητάς του.

Μέσα από τη θεραπευτική μας δουλειά αρχίσαμε να διερευνούμε τι θα συνέβαινε αν, αντί να προσπαθεί να αλλάξει το παρελθόν ή να βρει μια διαφορετική εξήγηση για όσα είχαν συμβεί, άλλαζε τη σχέση του με την ίδια την ιστορία που κουβαλούσε. Αυτό δεν σήμαινε λήθη, άρνηση ή αποφυγή του πόνου. Αντίθετα, προϋπέθετε να τον διασχίσει. Να επιτρέψει στα συναισθήματα του να βιωθούν μέσα από το σώμα, χωρίς να εγκλωβίζεται κάθε φορά στις ίδιες νοητικές αφηγήσεις.

Σταδιακά άρχισε να διαπιστώνει ότι δεν ήταν τα ίδια τα συναισθήματα που τον κρατούσαν παγιδευμένο, αλλά οι ιστορίες που ο νους του δημιουργούσε γύρω από αυτά. Όσο περισσότερο επέτρεπε στον εαυτό του να βιώνει τον πόνο χωρίς να τον ερμηνεύει αδιάκοπα, τόσο περισσότερο αποδεσμευόταν από την κυρίαρχη αφήγηση που είχε αρχίσει να καθορίζει ολόκληρη την ταυτότητά του. Θυμάμαι χαρακτηριστικά τη στιγμή που μου είπε: «Δεν θέλω να είμαι για πάντα ο άνθρωπος που τον άφησαν. Δεν θέλω όλη η ζωή μου να εξηγείται μέσα από το διαζύγιο μου με την Μ.»

Για μένα, εκείνη η φράση σηματοδότησε ένα ουσιαστικό θεραπευτικό ορόσημο. Ο Φ. δεν προσπαθούσε πλέον να σβήσει το παρελθόν του, άρχιζε να το εντάσσει σε μια ευρύτερη ιστορία ζωής, όπου το διαζύγιο αποτελούσε ένα σημαντικό κεφάλαιο, αλλά όχι ολόκληρη την αφήγηση της ύπαρξης του. Γιατί τελικά δεν είναι τα ίδια τα συναισθήματα που μας βυθίζουν. Είναι οι αφηγήσεις που υφαίνουμε γύρω από αυτά. Εκεί ακριβώς διακρίνεται η μετάβαση από την απλή επιβίωση στην επανανοηματοδότηση της ζωής.

Ανακαλύπτοντας έναν νέο εαυτό

Καθώς ο πόνος άρχισε να καταλαγιάζει, δημιουργήθηκε χώρος για βαθύτερες υπαρξιακές ερωτήσεις. Ο Φ. δεν αναρωτιόταν πλέον μόνο τι είχε χάσει. Άρχισε να αναρωτιέται τι είχε ανακαλύψει. «Νόμιζα ότι η αξία μου εξαρτιόταν από το αν ήμουν σύζυγος. Σήμερα καταλαβαίνω ότι αυτό ήταν μόνο ένα κομμάτι της ταυτότητας μου.» Πιστεύουμε ότι αγαπάμε έναν άνθρωπο. Συχνά όμως αγαπάμε και την εσωτερική εικόνα που έχουμε δημιουργήσει γι' αυτόν μέσα μας. Το συναίσθημα της αγάπης γεννιέται μέσα μας και στη συνέχεια προβάλλεται στον άλλον.

Όπως συμβαίνει λοιπόν με την αγάπη, έτσι μπορεί να συμβεί και με τη θεραπεία. Σταμάτησε πια να προσπαθεί να «διορθώσει» τον εαυτό μου. Δεν ήταν κατεστραμμένος. Εκείνο που χρειαζόταν ήταν να εγκαταλείψει την ψευδαίσθηση του ελέγχου. Να σταματήσει να προσπαθεί να επιταχύνει ή να κατευθύνει το πένθος και να επιτρέψει στη φυσική σοφία του σώματος και της ψυχής να τον οδηγήσει.

Σε μια κοινωνία που αναζητά γρήγορες λύσεις και απόλυτες βεβαιότητες, αυτή η στάση δεν ήταν εύκολη. Ήταν όμως αναγκαία. Συχνά πιστεύουμε ότι η θεραπεία σημαίνει να επιστρέψουμε σε αυτό που ήμασταν πριν από την κρίση. Η εμπειρία του Φ. μου υπενθύμισε ότι η θεραπεία μοιάζει περισσότερο με τη δημιουργία μιας νέας ταυτότητας, μέσα στην οποία η απώλεια δεν διαγράφεται, αλλά αποκτά μια διαφορετική θέση στην προσωπική ιστορία του ανθρώπου.

Η ζωή μετά το τέλος

Στο τέλος της θεραπευτικής μας συνεργασίας ανατρέξαμε μαζί στις πρώτες συνεδρίες. Ο ίδιος δυσκολευόταν να αναγνωρίσει τον άνθρωπο που είχε καθίσει απέναντι μου τότε. Όχι επειδή ο πόνος είχε εξαφανιστεί, αλλά επειδή δεν είχε πλέον την εξουσία να καθορίζει την ταυτότητα του. Αναλογιζόμενη αυτή τη θεραπευτική διαδρομή, συνειδητοποιώ ότι η ουσιαστική αλλαγή δεν προήλθε από κάποια συγκεκριμένη τεχνική ή παρέμβαση. Γεννήθηκε μέσα από έναν ασφαλή θεραπευτικό χώρο, όπου ο Φ. μπόρεσε να βιώσει τον πόνο του χωρίς να εγκλωβίζεται στις ιστορίες που δημιουργούσε γύρω από αυτόν. Σταδιακά έμαθε να εμπιστεύεται ότι ο ανθρώπινος ψυχισμός διαθέτει μια φυσική ικανότητα να ανακτά την ισορροπία του, όταν του δοθεί ο απαραίτητος χώρος και χρόνος.

Η εμπειρία του αντανακλά αυτό που ο Neimeyer (2016) περιγράφει ως αναδόμηση του νοήματος (meaning reconstruction). Τη διαδικασία μέσα από την οποία η απώλεια παύει να αποτελεί το τέλος της προσωπικής ιστορίας και γίνεται μέρος μιας νέας αφήγησης ζωής. Ο Φ. δεν ολοκλήρωσε τη θεραπεία έχοντας «ξεπεράσει» το διαζύγιό του. Ολοκλήρωσε τη θεραπεία έχοντας αποκτήσει μια διαφορετική σχέση με αυτό και ίσως αυτή να είναι η ουσία της επανανοηματοδότησης. Όχι να διαγράψουμε όσα μας τραυμάτισαν, αλλά να τους επιτρέψουμε να συνυπάρξουν με μια νέα αίσθηση ταυτότητας, όπου το τέλος μιας σχέσης μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας βαθύτερης σχέσης με τον εαυτό μας.

Πηγές

Amato, P. R. (2014). The consequences of divorce for adults and children: An update. Društvena istraživanja-Časopis za opća društvena pitanja, 23(01), 5-24.

Calhoun, L. G., & Tedeschi, R. G. (2014). The foundations of posttraumatic growth: An expanded framework. In Handbook of posttraumatic growth (pp. 3-23). Routledge.

Gilbert, D. T., Pinel, E. C., Wilson, T. D., Blumberg, S. J., & Wheatley, T. P. (1998). Immune neglect: a source of durability bias in affective forecasting. Journal of personality and social psychology, 75(3), 617.

Gottman, J. S., & Gottman, J. M. (2015). 10 principles for doing effective couples therapy. WW Norton & Company.

Johnson, S. M. (2019). Attachment theory in practice: Emotionally focused therapy (EFT) with individuals, couples, and families. Guilford Publications.

McAdams, D. P., & Manczak, E. (2015). Personality and the life story.

Neimeyer, R. A. (2016). Meaning reconstruction in the wake of loss: Evolution of a research program. Behaviour Change, 33(2), 65-79.

Park, C. L. (2010). Making sense of the meaning literature: an integrative review of meaning making and its effects on adjustment to stressful life events. Psychological bulletin, 136(2), 257.

Perel, E. (2017). The state of affairs: Rethinking infidelity-A book for anyone who has ever loved. Hachette UK.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...