Όταν Συγκρίνεις τον Εαυτό σου με τους Άλλους, Πάντα Χάνεις. Η Παγίδα της Σύγκρισης

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ας το παραδεχτούμε, το κάνουμε όλη μας τη ζωή. Όλοι συγκρίνουμε τον εαυτό μας με άλλους ανθρώπους. Είναι σχεδόν μια αυτόματη ψυχική διαδικασία, ένα μοτίβο σκέψης που μαθαίνουμε από πολύ νωρίς. Κι όμως, είναι μια συνήθεια που αξίζει πραγματικά να σπάσουμε.

Από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας κοιτάμε τους ανθρώπους γύρω μας για να μάθουμε πώς να ενεργούμε και πώς να συμπεριφερόμαστε σε διαφορετικές καταστάσεις. Μέσα από την παρατήρηση αποκτούμε δεξιότητες, αντιγράφουμε πρότυπα και κατανοούμε τον κόσμο χωρίς να χρειάζεται να βιώσουμε τα πάντα οι ίδιοι. Αυτή η διαδικασία είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο μάθησης.

Το πρόβλημα όμως ξεκινά όταν η παρατήρηση μετατρέπεται σε κρίση. Όταν αρχίζουμε να χρησιμοποιούμε τους άλλους ως μέτρο αξίας του εαυτού μας. 

Οι περισσότερες από τις πρώτες μας εμπειρίες με τη σύγκριση προέρχονται από το ίδιο το περιβάλλον μας. Από τους γονείς: «Γιατί δεν μπορείς να είσαι καλός όπως ο αδελφός σου;» Από τους δασκάλους: «Η Δήμητρα είναι η καλύτερη μαθήτρια σε αυτή την τάξη», και αργότερα από φίλους ή γνωστούς: «Ο Σπύρος είναι πολύ καλύτερος φίλος από σένα».

Έτσι, σχεδόν ανεπαίσθητα, μαθαίνουμε να μετράμε την αξία μας με βάση τους άλλους.

Μπορούν πραγματικά να συγκριθούν οι άνθρωποι;

Η σύγκριση μεταξύ αντικειμένων ή ιδεών μπορεί να είναι χρήσιμη. Μας βοηθά να πάρουμε αποφάσεις, να επιλέξουμε, να αξιολογήσουμε επιλογές. Σε πολλές περιπτώσεις, η διαδικασία αυτή συμβάλλει στο να διαμορφώσουμε την ταυτότητά μας. 

Αλλά μπορείς πραγματικά να συγκρίνεις δύο ανθρώπους; 

Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι άνθρωποι είναι απλώς υπερβολικά πολύπλοκοι για τόσο απλές συγκρίσεις. Ο καθένας κουβαλά μια διαφορετική ιστορία, διαφορετικές εμπειρίες, δυνατότητες, φόβους και διαδρομές. Είναι σαν να προσπαθείς να συγκρίνεις δύο διαφορετικούς κόσμους. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...

Ο Θεόδωρος Ρούζβελτ είχε πει: «Η σύγκριση είναι ο κλέφτης της χαράς». 

Πράγματι είναι. Όταν συγκρίνουμε τον εαυτό μας με τους άλλους, κλέβουμε τη δική μας ευτυχία. Μέσα από τη σύγκριση συνήθως καταλήγουμε σε δύο καταστάσεις, είτε νιώθουμε κατώτεροι, είτε ανώτεροι. Καμία από αυτές όμως δεν οδηγεί σε πραγματική και διαρκή ικανοποίηση.

Η εποχή της μόνιμης σύγκρισης

Στις μέρες μας, η σύγκριση μοιάζει σχεδόν αναπόφευκτη. Τα κοινωνικά δίκτυα, το διαδίκτυο και η συνεχής πρόσβαση στις ζωές των άλλων έχουν δημιουργήσει μια πραγματικότητα όπου συγκρίνουμε τον εαυτό μας πιο συχνά από ποτέ. 

Οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας μπορούμε να ανοίξουμε το κινητό μας και να δούμε μια μικρή στιγμή από τη ζωή κάποιου άλλου. Μια επιτυχία. Ένα ταξίδι. Μια όμορφη φωτογραφία. Μια στιγμή ευτυχίας.

Και τότε εμφανίζονται οι σκέψεις, «Γιατί δεν κάνω κι εγώ αυτό που κάνει εκείνη;» «Είμαι πολύ καλύτερος από αυτόν». Όπως κι αν εμφανιστεί αυτή η σκέψη, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Χάνουμε ενέργεια και απομακρυνόμαστε από τη δική μας ζωή. Γιατί τα κοινωνικά δίκτυα δείχνουν μόνο ένα στιγμιότυπο, ποτέ την πλήρη εικόνα μιας ζωής.

Οι αμέτρητες μορφές της σύγκρισης

Η σύγκριση δεν περιορίζεται μόνο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Συγκρίνουμε την εμφάνισή μας με αγνώστους στον δρόμο. Συγκρίνουμε το σπίτι μας με των γειτόνων. Συγκρίνουμε τη ζωή μας με των φίλων μας. Συγκρίνουμε την καριέρα μας με των συναδέλφων.

Σε πολλούς εργασιακούς χώρους, η σύγκριση μάλιστα ενθαρρύνεται. Βραβεία, μπόνους, «εργαζόμενος του μήνα», κατατάξεις και αξιολογήσεις δημιουργούν την εντύπωση ότι ο ανταγωνισμός αυξάνει την απόδοση. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, ένα παιχνίδι σύγκρισης από το οποίο είναι δύσκολο να αποσυρθεί κανείς.

Όταν η σύγκριση γίνεται αυτοτιμωρία

Οι συγκρίσεις είναι ιδιαίτερα επιβλαβείς όταν εμφανίζονται σε δημιουργικά ή συναισθηματικά πεδία. Στη θεραπευτική διαδικασία συναντούμε συχνά ανθρώπους που υποφέρουν ακριβώς από αυτό. Μία νεαρή συγγραφέας, είχε ολοκληρώσει το πρώτο της μυθιστόρημα μετά από χρόνια προσπάθειας. Ήταν περήφανη για το αποτέλεσμα, μέχρι τη στιγμή που έμαθε ότι ένας συμφοιτητής της είχε ήδη εκδώσει βιβλίο που γνώριζε μεγάλη επιτυχία.

Με κοίταξε και είπε: «Μήπως άργησα πολύ; Τι πάει στραβά με μένα; Είμαι τόσο άταλαντη; Είναι εκείνος τόσο καλύτερος από μένα; Μάλλον δεν είμαι φτιαγμένη γι’ αυτό». Φυσικά, τα πράγματα δεν είναι ποτέ τόσο απλά. Κανείς δεν γνωρίζει την πλήρη διαδρομή ενός άλλου ανθρώπου. Συγκρίνοντας τον εαυτό της με την επιτυχία του φίλου της, κατάφερε τελικά να μειώσει και τα δικά της επιτεύγματα αλλά και εκείνα του φίλου της. Η σύγκριση, ειδικά σε δημιουργικά πεδία, γίνεται συχνά ένα εργαλείο αυτοτιμωρίας…και όμως, το να σέβεσαι την επιτυχία των άλλων δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποτιμάς τη δική σου. 

Το παιχνίδι που δεν κερδίζεται ποτέ

Αν συγκρίνεις τον εαυτό σου με τους άλλους, υπάρχει ένα απλό συμπέρασμα, πάντα θα χάνεις. Γιατί πάντα θα υπάρχει κάποιος με καλύτερη δουλειά. Με πιο όμορφο σπίτι. Με περισσότερα χρήματα. Με μεγαλύτερη αναγνώριση. Αλλά θα υπάρχει επίσης πάντα κάποιος που βρίσκεται σε πιο δύσκολη θέση από εσένα.

 Η σύγκριση λοιπόν δεν έχει τέλος. Είναι ένα παιχνίδι χωρίς γραμμή τερματισμού. Το πρώτο βήμα για να απελευθερωθούμε είναι να αναγνωρίσουμε ότι η σύγκριση υπάρχει. Αλλά η ύπαρξη της δεν σημαίνει ότι πρέπει και να συμμετέχουμε σε αυτήν.

Πώς μπορείς να νιώσεις πραγματικά καλά με τον εαυτό σου

Αντί να προσπαθείς να αισθανθείς καλύτερα βλέποντας τις αδυναμίες ή τα προτερήματα των άλλων, υπάρχει μια πιο ουσιαστική προσέγγιση, να αξιολογείς τη ζωή σου με βάση το πώς σε κάνει να νιώθεις. Η γνώμη που έχει τη μεγαλύτερη σημασία για τη ζωή σου είναι η δική σου. 

Όταν σταματήσεις να συγκρίνεις τον εαυτό σου με τους άλλους, τότε μπορείς πραγματικά να απολαύσεις αυτό που κάνεις. Να ζήσεις τη στιγμή. Να βυθιστείς στη δημιουργία, στην εμπειρία, στη ζωή. Η συνεχής σύγκριση μας απομακρύνει από το παρόν. Μας κάνει να κοιτάμε συνεχώς έξω, αντί να κοιτάμε μέσα.

Τι να κάνεις όταν δέχεσαι επαίνους

Ένα ενδιαφέρον παράδοξο είναι ότι η σύγκριση εμφανίζεται ακόμα και όταν λαμβάνουμε κομπλιμέντα. Μπορούμε να ελέγξουμε τον τρόπο που μιλάμε στον εαυτό μας, αλλά δεν μπορούμε να ελέγξουμε το πώς μας βλέπουν οι άλλοι. Όταν κάποιος μας επαινεί, είναι εύκολο να πέσουμε στην παγίδα της ανωτερότητας. Η πιο υγιής στάση είναι απλή,πες «ευχαριστώ» και συνέχισε. 

Μια πρακτική που βοηθά είναι να θυμάσαι ότι πάντα θα υπάρχουν άνθρωποι που γνωρίζουν περισσότερα ή είναι καλύτεροι σε κάτι από εσένα. Όχι για να μειώσεις τον εαυτό σου, αλλά για να διατηρήσεις την ισορροπία σου. Το ζητούμενο δεν είναι να ξεπεράσεις τους άλλους. Το ζητούμενο είναι να απολαμβάνεις αυτό που κάνεις.

Όταν το περιβάλλον σε αναγκάζει να συγκρίνεσαι

Στο σχολείο, στο πανεπιστήμιο και στην εργασία, οι κατατάξεις είναι συχνές. Βαθμοί, αξιολογήσεις, βραβεία και τίτλοι δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η σύγκριση μοιάζει αναπόφευκτη. 

Το σημαντικό όμως είναι να θυμάσαι κάτι, το παιχνίδι μπορεί να παίζεται γύρω σου, αλλά δεν είναι απαραίτητο να συμμετέχεις ψυχολογικά σε αυτό. Μπορείς να προετοιμάζεσαι με τον ίδιο ζήλο για μια εξέταση ή μια παρουσίαση.

Αλλά όταν έρθουν τα αποτελέσματα, δεν χρειάζεται να δώσεις ιδιαίτερη σημασία στην κατάταξη. Αυτό που πραγματικά έχει σημασία είναι να κάνεις το καλύτερο που μπορείς στις δεδομένες συνθήκες.

Η κατάσταση όπου αποδίδουμε καλύτερα

Ίσως φοβάσαι ότι αν σταματήσεις να ενδιαφέρεσαι για συγκρίσεις και κατατάξεις, θα αποδίδεις χειρότερα. Στην πραγματικότητα συμβαίνει συχνά το αντίθετο. Στην ψυχολογία υπάρχει μια έννοια που ονομάζεται «flow», η οποία περιγράφει την κατάσταση πλήρους απορρόφησης σε μια δραστηριότητα.

Ο ψυχολόγος Mihaly Csikszentmihalyi, που μελέτησε το φαινόμενο, διαπίστωσε πως όταν κάποιος βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση, η προσοχή είναι απόλυτα συγκεντρωμένη, η αίσθηση του χρόνου μειώνεται και η δράση γίνεται σχεδόν αβίαστα.

Η συνεχής αυτοαξιολόγηση και η σύγκριση με τους άλλους υποχωρούν, καθώς η προσοχή στρέφεται αποκλειστικά στη δραστηριότητα. Υπάρχει μόνο δράση, δημιουργία και παρουσία… και είναι ακριβώς σε αυτές τις στιγμές που οι άνθρωποι συχνά αποδίδουν στο υψηλότερο επίπεδό τους.

Δύο τρόποι να κοιτάς τους άλλους χωρίς να συγκρίνεσαι

Αν δεν μπορείς να αποφύγεις να κοιτάς τι κάνουν οι άλλοι, υπάρχουν δύο τρόποι να το κάνεις χωρίς να πέφτεις στην παγίδα της σύγκρισης.

Καλοσύνη: Κοίτα το «πιάτο» του φίλου σου μόνο για να δεις αν έχει αρκετό. Αν έχει, ευχήσου του τα καλύτερα και συνέχισε τη δική σου διαδρομή. Αν δεν έχει, μοιράσου μαζί του αυτό που έχεις. Η γενναιοδωρία εμπλουτίζει και τους δύο. 

Έμπνευση: Άφησε τα επιτεύγματα των άλλων να σε εμπνέουν, όχι να σε μειώνουν. Όταν τιμάς την επιτυχία τους χωρίς αρνητικές συγκρίσεις, το φως που πέφτει πάνω τους μπορεί να φωτίσει και τη δική σου πορεία. 

Σταμάτα να συγκρίνεις. Ξεκίνα να δημιουργείς.

Όταν πάψεις να αφήνεις τη σύγκριση να καθορίζει το πως βλέπεις τον εαυτό σου, συμβαίνει κάτι βαθιά απελευθερωτικό. Η προσοχή επιστρέφει εκεί όπου πάντα ανήκε. Σε εσένα. Στα όνειρά σου. Στις αξίες σου. Στη ζωή που πραγματικά θέλεις να ζήσεις…και τότε αρχίζεις να συνειδητοποιείς κάτι απλό, σχεδόν αυτονόητο, αλλά συχνά ξεχασμένο. Η ζωή σου δεν χρειάζεται να είναι καλύτερη από των άλλων για να έχει αξία.

Χρειάζεται μόνο να είναι δική σου. Γιατί η ζωή δεν είναι διαγωνισμός. Το ερώτημα τελικά δεν είναι αν είσαι καλύτερος ή χειρότερος από τους άλλους. Το ερώτημα είναι:
θα ζήσεις τη δική σου ζωή ή θα συνεχίσεις να μετράς τη ζωή σου με τη ζωή των άλλων;

Πηγές: 

Arigo, D., Mogle, J. A., Brown, M. M., Pasko, K., Travers, L., Sweeder, L., & Smyth, J. M. (2020). Methods to assess social comparison processes within persons in daily life: A scoping review. Frontiers in Psychology, 10, 2909.

Csikszentmihalyi, M. (2011). Torrent flow the psychology of optimal experience definition. Erfurt, Germany: University of Erfurt.

Diener, E., & Seligman, M. E. (2004). Beyond money: Toward an economy of well-being. Psychological science in the public interest, 5(1), 1-31. 

Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human relations, 7(2), 117-140.

Peifer, C., Wolters, G., Harmat, L., Heutte, J., Tan, J., Freire, T., ... & Triberti, S. (2022). A scoping review of flow research. Frontiers in Psychology, 13, 815665.

Seligman, M. E. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Simon and Schuster.

Wu, J., Xie, M., Lai, Y., Mao, Y., & Harmat, L. (2021). Flow as a key predictor of subjective well-being among Chinese university students: A chain mediating model. Frontiers in Psychology, 12, 743906

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...