Ακρόαση άρθρου......

google news icon Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Τι χάνουμε όταν κοιτάμε τη ζωή μέσα από την οθόνη;

Μια στιγμή, μια ματιά, ένα κλικ. Ζούμε στην εποχή όπου το φως του ηλιοβασιλέματος γίνεται φίλτρο, το τραπέζι με φίλους διακόπτεται από την αναζήτηση του τέλειου κάδρου και κάθε εμπειρία διαμεσολαβείται από το κινητό και το ψηφιακό μέσο.

Το κινητό μετατρέπεται σε προέκταση του χεριού, το βλέμμα μοιράζεται ανάμεσα στη χαρά της εμπειρίας και στο άγχος να μη χαθεί τίποτα. Η συναυλία, το γέλιο, η απώλεια, η σιωπή στο σπίτι—όλα περνούν μέσα από μια οθόνη και κινδυνεύουν να γίνουν απλώς ψηφιακά ίχνη, αντί για εσωτερικές αναμνήσεις που χαράζουν τον ψυχισμό.

Έχει γίνει συνήθεια να καταγράφεται μεγάλο μέρος της ζωής. Φωτογραφίζεται το φαγητό, οι στιγμές με αγαπημένους, οι όμορφες εικόνες της ημέρας – ακόμα και στιγμές συγκίνησης ή πένθους απαθανατίζονται, λες και το κινητό αποτελεί προέκταση της ανθρώπινης παρουσίας.

Το ψυχικό ερώτημα που αναδυεται: η επιθυμία της καταγραφής λειτουργεί ως άμυνα απέναντι στην αγωνία του εφήμερου; Όταν η ψυχή στρέφεται στην αποτύπωση, παραμένει άραγε παρούσα στη στιγμή, ή μετατοπίζεται στη θέση του εξωτερικού παρατηρητή, υιοθετώντας τον ρόλο του βλέμματος που εποπτεύει, αντί να βιώνει;

Η ανάγκη να μείνει ζωντανή μια όμορφη στιγμή δεν είναι φυσικά κάτι καινούργιο. Ο άνθρωπος πάντοτε αναζητούσε τρόπους να διατηρήσει τη μνήμη, να κρατήσει κάτι από αυτό που περνά και χάνεται. Μια φωτογραφία μπορεί χρόνια αργότερα να φέρει πίσω ένα πρόσωπο, έναν τόπο ή μια περίοδο της ζωής και να ξυπνήσει συναισθήματα που έμοιαζαν ξεχασμένα.

Σήμερα, όμως, η μνήμη δεν αρκεί για πολλούς. Η καταγραφή γίνεται σχεδόν αυτόματη, με το πάτημα ενός κουμπιού κάτι από όσα συμβαίνουν μένει. Η στιγμή περνά, αλλά η εικόνα της μένει. Μπορεί να αποθηκευτεί, να ξαναφαίνεται, να μοιραστεί.

Ίσως κάπου εδώ να βρίσκεται και μια από τις ανθρώπινες ανάγκες που κρύβονται πίσω από την υπερβολική καταγραφή, η δυσκολία αποδοχής του προσωρινού της εμπειρίας.

Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, η αδυναμία αποδοχής της παροδικότητας συνδέεται με τον φόβο της απώλειας και το άγχος του εφήμερου, όπως περιγράφει ο Freud στη θεωρία του για το πένθος και τη μελαγχολία (1917). Η καταγραφή της στιγμής λειτουργεί συχνά ως άμυνα απέναντι στην απώλεια, μία προσπάθεια να ελεγχθεί ο χρόνος και να απαλυνθεί το άγχος που προκαλεί το αναπόφευκτο της φθοράς.

psychology.gr THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.

Η ζωή φέρει το ίχνος του ανεπανόρθωτου περάσματος του χρόνου, μια απώλεια που το ασυνείδητο δυσκολεύεται να συμβιβαστεί μαζί της. Καμία καταγραφή δεν δύναται να φυλακίσει το ρέον παρόν.

Μια στιγμή έρχεται και φεύγει. Μπορεί να γίνει ανάμνηση ή να αφήσει ένα συναίσθημα βαθιά μέσα, αλλά δεν επαναλαμβάνεται ακριβώς ποτέ το ίδιο. Γι’ αυτό ίσως υπάρχει η ανάγκη να κρατηθούν, να αποθηκευτούν και να διατηρηθούν στιγμές. Η κάμερα του κινητού μοιάζει να προσφέρει μια τέτοια δυνατότητα.

Τι συμβαίνει όταν η καταναγκαστική ανάγκη διατήρησης της στιγμής πυροδοτεί έναν εσωτερικό διχασμό; Η ψυχή διχάζεται ανάμεσα στη λαχτάρα για βίωμα και την αγωνία απώλειας του ίχνους της εμπειρίας.

Σε μια συναυλία, για παράδειγμα, η μαγεία της στιγμής μπορεί να μοιράζεται ανάμεσα στον ήχο του αγαπημένου καλλιτέχνη και στο βλέμμα στην οθόνη, για να βεβαιωθούμε πως το βίντεο καταγράφεται σωστά. Η προσοχή διασπάται ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και στην προσπάθεια να το κρατήσουμε ζωντανό. Δεν υπάρχει μόνο βίωμα· υπάρχει και ο παρατηρητής της στιγμής.

Το ίδιο συμβαίνει και στις πιο απλές, καθημερινές στιγμές. Το ηλιοβασίλεμα δεν απολαμβάνεται μόνο ως εικόνα, αλλά αναζητείται η κατάλληλη γωνία για τη φωτογραφία. Ένα όμορφο φαγητό δεν ευχαριστιέται απλώς στη γεύση, αλλά γίνεται και σκέψη για το πώς θα αποτυπωθεί σε μια εικόνα. Ακόμα και στη βόλτα, η ματιά στρέφεται στον εαυτό μέσα από την κάμερα του κινητού.

psychology.gr PRO PSYCHOLOGY: Επαγγελματική Κοινότητα Ειδικών Ψυχικής Υγείας
Περιλαμβάνει ομάδες εποπτείας ανά ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, ομάδες εποπτείας ανά επαγγελματικό αντικειμένο και πληθυσμό, επιμορφωτικά σεμινάρια εξειδίκευσης, Ομάδες συνάντησης για σύνδεση και δικτύωση, Mentoring για ψυχοθεραπευτές που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στην άσκηση του επαγγέλματος..

Είναι σαν να υπάρχει ένας δεύτερος εαυτός που παρακολουθεί τη ζωή και αναρωτιέται πώς φαίνεται. Στην ψυχαναλυτική ορολογία, ο «παρατηρητικός εαυτός» (observing ego) αποτελεί ένα κομμάτι της προσωπικότητας που αποστασιοποιείται από την άμεση εμπειρία και υιοθετεί τη θέση του εξωτερικού παρατηρητή, όπως περιγράφει ο Winnicott (1965). Αυτή η εσωτερική διαίρεση μπορεί να ενισχύεται από τη συνεχή χρήση της τεχνολογίας και της καταγραφής.

Τα πράγματα γίνονται πιο περίπλοκα όταν η καταγραφή φτάνει στα social media. Τότε η εικόνα δεν μένει μόνο για προσωπική χρήση, αλλά απευθύνεται και σε άλλους. Η εμπειρία αποκτά θεατές.

Η ψυχαναλυτική θεωρία αναδεικνύει τη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη όχι μόνο να βλέπει κανείς, αλλά και να γίνεται ορατός, να αποτελεί αντικείμενο βλέμματος. Όπως περιγράφει ο Lacan στο «στάδιο του καθρέφτη» (1949), η ταυτότητα συγκροτείται μέσα από το βλέμμα του άλλου. Αντίστοιχα, ο John Steiner («Seeing and being seen: Narcissistic pride and narcissistic humiliation», 1996) αναλύει πώς το βλέμμα του Άλλου μπορεί να γίνει πηγή επιβεβαίωσης ή άγχους, διαμορφώνοντας βαθιά τον ψυχισμό και τη σχέση με τον εαυτό. Στη σύγχρονη εποχή, η διαρκής έκθεση στα social media ενισχύει αυτή τη διαδικασία του «να βλέπω και να βλέπομαι», καθώς η εμπειρία αποκτά αξία και νόημα μέσα από την αναγνώριση και την αντανάκλαση στο βλέμμα των άλλων. Δεν έχει σημασία μόνο να υπάρχει απόλαυση, αλλά και να φαίνεται αυτή η απόλαυση. Δεν αρκεί η παρουσία σε ένα όμορφο μέρος, αλλά μετρά και η αναγνώρισή του από τους άλλους.

Δεν αποτελεί κάθε φωτογραφία απαραίτητα σύμπτωμα εσωτερικής έλλειψης ή ανάγκης για επιβεβαίωση. Το φαινόμενο της διαρκούς καταγραφής ανήκει στη σφαίρα του πολύπλοκου ψυχισμού, όπου η ανάγκη για μοίρασμα και η επιθυμία για συμβολική επιβεβαίωση αλληλοδιαπλέκονται. Ωστόσο, η αυτόματη καταγραφή αποκαλύπτει συχνά την παρουσία ασυνείδητων δυνάμεων που ωθούν τη συμπεριφορά.

Μήπως κάποιες φορές δεν αρκεί πλέον η ίδια η εμπειρία, αλλά προβάλλεται η ανάγκη για ένα ίχνος της ώστε να επιβεβαιωθεί ότι πραγματικά συνέβη; Όπως αναφέρει ο Lacan (1964), το ίχνος (trace) αποτελεί βασικό στοιχείο στη διαμόρφωση της ταυτότητας και της μνήμης. Η αναζήτηση του ίχνους συνδέεται με την ψυχαναλυτική ανάγκη για συμβολική επιβεβαίωση της ύπαρξης και του βίου.

Η ψυχολογική λειτουργία της καταγραφής μπορεί να συνδέεται και με την ανάγκη μας να ελέγχουμε αυτό που δεν ελέγχεται. Η στιγμή είναι από τη φύση της απρόβλεπτη. Δεν ξέρουμε πόσο θα διαρκέσει, τι θα ακολουθήσει, τι θα αισθανθούμε μέσα σε αυτήν. Δεν μπορούμε να την παγώσουμε ούτε να αποφασίσουμε πότε θα τελειώσει. Η φωτογραφία, αντίθετα, δίνει μια αίσθηση ελέγχου. Βάζει μια εμπειρία σε πλαίσιο και της δίνει συγκεκριμένη μορφή. Κάτι που πριν λίγα δευτερόλεπτα ήταν ζωντανό και άλλαζε, γίνεται μια σταθερή εικόνα. Ένα καρέ που μπορούμε να κρατήσουμε.

Ωστόσο, το νόημα της πραγματικής ζωής βρίσκεται ακριβώς σε όσα δεν μπορούν να χωρέσουν μέσα σε ένα καρέ. Στο συναίσθημα που γεννήθηκε μέσα από μια όμορφη συζήτηση. Στο βλέμμα που χάρισε ένας αγαπημένος άνθρωπος. Στη σιωπή που ενώνει δυο ψυχές. Στη μυρωδιά ενός τόπου, στον ήχο μιας φωνής, στην αίσθηση μιας ζεστής αγκαλιάς. Ακόμη και σε εκείνη τη μικρή σκέψη που ξεγλίστρησε απαλά και δεν καταγράφηκε πουθενά.

Η ζωή δεν περιορίζεται στα αποτυπώματα της εξωτερικής πραγματικότητας.
Ο αληθινός πλούτος πηγάζει από την εσωτερίκευση των εμπειριών, τη διαδικασία κατά την οποία τα βιώματα ενσωματώνονται στον ψυχισμό και γίνονται εσωτερικά αντικείμενα, διαμορφώνοντας την ταυτότητα και την εσωτερική ζωή.

Η έννοια της εσωτερίκευσης (internalization), που εισήγαγε πρώτος ο Sigmund Freud (1923) και ανέπτυξαν περαιτέρω η Melanie Klein (1932) και ο Donald Winnicott (1965), φανερώνει πως η πραγματική μνήμη και το ψυχικό αποτύπωμα δεν εξαρτώνται από την εξωτερική καταγραφή, αλλά από το βάθος με το οποίο γίνεται η ενσωμάτωση της στιγμής στο ασυνείδητο. Έτσι, αν και υπάρχουν φορές που συγκεντρώνονται εκατοντάδες φωτογραφίες από μια περίοδο της ζωής, εν τέλει παραμένει δύσκολο να αναβιώσει το πραγματικό συναίσθημα εκείνου του καιρού. Οι εικόνες, τα πρόσωπα, τα μέρη θυμούνται, μα η εσωτερική εμπειρία δεν αποτυπώνεται πάντα.

Υπάρχει όμως και ένα παράδοξο εδώ. Όσο περισσότερα καταγράφονται, τόσο περισσότερο υλικό υπάρχει για να θυμάται κανείς. Όμως η μνήμη δεν λειτουργεί σαν σκληρός δίσκος που αποθηκεύει ό,τι της δίνεται. Η μνήμη είναι μια δυναμική και συχνά ασυνείδητη διεργασία, επηρεασμένη από επιθυμίες, απωθήσεις και συναισθηματικά βιώματα (Freud, 1923). Είναι μια ζωντανή διαδικασία, δεμένη με το συναίσθημα και τη σημασία που παίρνει μια εμπειρία στην προσωπική ιστορία.

Δεν είναι τυχαίο ότι κάποιες από τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής μας δεν έχουν φωτογραφία. Υπάρχουν στιγμές που δεν καταγράφηκαν ποτέ και όμως παραμένουν ανεξίτηλες στο ψυχικό αποτύπωμα, σαν να εντυπώθηκαν βαθιά στο ασυνείδητο. Υπάρχουν και άλλες που φωτογραφίστηκαν δεκάδες φορές, όμως η εσωτερική παρουσία έλειπε· η ψυχή απουσίαζε από το βίωμα, καθώς η προσοχή είχε στραφεί στο βλέμμα του παρατηρητή και όχι του συμμετέχοντα.

Το ζήτημα δεν αφορά στο να σταματήσει η φωτογράφιση ή να θεωρηθεί η τεχνολογία εχθρός. Αρκεί να επιτρέπεται μερικές φορές η απομάκρυνση από την οθόνη και η ουσιαστική παρουσία στη στιγμή.

Να αφεθούμε σε ένα τραγούδι χωρίς δεύτερες σκέψεις για καταγραφή.
Να βρισκόμαστε με έναν άνθρωπο και να είμαστε ουσιαστικά μαζί του.
Να χαρούμε το ηλιοβασίλεμα χωρίς να μας κυριεύει η ανάγκη για το τέλειο κάδρο.
Να απολαύσουμε ένα όμορφο γεύμα, χωρίς να αισθανόμαστε την υποχρέωση της φωτογραφίας.

Υπάρχουν στιγμές που δεν χρειάζεται να αποδείξουμε σε κανέναν ότι υπήρξαν. Δεν χρειάζεται να τις κοινοποιήσουμε, να τις αποθηκεύσουμε ή να επιστρέψουμε σε αυτές μέσα από μια οθόνη. Αρκεί να τις έχουμε ζήσει μέσα μας.

 

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Μελινα Τζακου - Ψυχολόγος

Μελινα Τζακου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
  • Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
  • Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
  • Επικυρωμένη ειδίκευση
Μελινα Τζακου
Η κλινική εμπειρία της κας Τζάκου όπως και της ομάδας, χαρακτηρίζεται από βαθιά προσήλωση στη θεραπευτική σχέση, σεβασμό στη μοναδικότητα κάθε ανθρώπου και πίστη στη θεραπεία ως μια ουσιαστική, αλλά και απαιτητική διαδικασία αλλαγής.
Εξειδικεύσεις:
Κατάθλιψη Ναρκισσιστική Διαταραχή Πένθος απώλεια

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ PSYCHOLOGY.GR
Online & Διά ζώσης
Ξεκίνα εδώ το θεραπευτικό ταξίδι σου. Απάντησε σε σύντομες ερωτήσεις και θα σου προτείνουμε 3 θεραπευτές, εξηγώντας το σκεπτικό των επιλογών μας.