Όταν το βλέμμα του άλλου καθορίζει ποιοι είμαστε

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχουν άνθρωποι που μοιάζουν να ζουν κοιτάζοντας τον εαυτό τους μέσα από τα μάτια του άλλου. Όχι μόνο για να δουν αν είναι όμορφοι, επιτυχημένοι ή αρκετά νέοι, αλλά για να αισθανθούν ότι υπάρχουν.

Το «πώς με βλέπει;» γίνεται σιγά σιγά πιο σημαντικό από το «πώς είμαι;» και η ζωή μπορεί να μετατραπεί σε μια αδιάκοπη προσπάθεια να κατασκευάσουμε μια εικόνα που θα αξίζει να αγαπηθεί, να θαυμαστεί και να επιθυμηθεί. Το βλέμμα του άλλου έχει πράγματι τεράστια σημασία για την ψυχική μας συγκρότηση. Ο άνθρωπος δεν γεννιέται με μια ολοκληρωμένη και σταθερή εικόνα του εαυτού του. Χρειάζεται τον άλλον για να αναγνωρίσει τον εαυτό του.

Το βλέμμα, η φροντίδα, η ανταπόκριση και η επιβεβαίωση του πρώιμου περιβάλλοντος συμβάλλουν καθοριστικά στη δημιουργία της αίσθησης ότι «είμαι κάποιος» (Winnicott, 1967).

Το πρόβλημα αρχίζει όταν το βλέμμα του άλλου παύει να είναι ένας καθρέφτης μέσα από τον οποίο αναγνωριζόμαστε και γίνεται ο καθρέφτης, ή πιο σύγχρονα η οθόνη, μέσα στην οποία πρέπει διαρκώς να υπάρχουμε. Τότε, η εσωτερική μας αίσθηση αξίας εξαρτάται από κάτι που βρίσκεται έξω από εμάς.

Ο Jacques Lacan περιέγραψε με ιδιαίτερη οξύτητα τη σημασία του βλέμματος και της εικόνας στη συγκρότηση του υποκειμένου.

Η εικόνα του εαυτού δεν είναι μόνο ό,τι βλέπουμε. Είναι κάτι μέσα στο οποίο μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας και, ταυτόχρονα, κάτι που μας εκθέτει στο βλέμμα του Άλλου (Lacan, 1949). Από πολύ νωρίς μαθαίνουμε, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ότι δεν είμαστε μόνο αυτό που νιώθουμε ότι είμαστε, αλλά και αυτό που φανταζόμαστε ότι οι άλλοι βλέπουν σε εμάς.

Κάπου εκεί είναι πιθανό να γεννηθεί μια ανάγκη για τελειότητα που προστάζει «να είμαι όμορφη/ος», «να δείχνω νέα/ος», «να είμαι επιθυμητή/ος», «να τα καταφέρνω», «να μη φαίνεται η ηλικία μου».

Κάτω από αυτά τα «πρέπει» συχνά κρύβεται μια πολύ βαθύτερη δυσκολία, η αδυναμία αποδοχής ενός ατελούς εαυτού, ενός εαυτού που δεν μπορεί να είναι τα πάντα. Η ψυχική λειτουργία της παντοδυναμίας συνδέεται ακριβώς με αυτή την άρνηση των ορίων.

Το βρέφος, σε πρώιμες φάσεις της ανάπτυξης, βιώνει μια σχετική αίσθηση παντοδυναμίας. Ο κόσμος μοιάζει μαγικά να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του, ενώ η εξάρτηση από τον φροντιστή δεν έχει ακόμη γίνει πλήρως αντιληπτή ως ξεχωριστή πραγματικότητα (Winnicott, 1960). Στην πορεία προς την ωρίμανση, όμως, χρειάζεται να εγκαταλείψουμε σταδιακά την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να ελέγξουμε τα πάντα.

Αυτό είναι ένα από τα δύσκολα αλλά ουσιαστικά περάσματα της ανθρώπινης ζωής. Είναι το πέρασμα στην ενήλικη φάση και στην κατανόηση της φθαρτότητας και της ευαλωτότητας της ανθρώπινης φύσης.

Δεν μπορούμε να αποφασίσουμε αν θα γεράσουμε. Δεν μπορούμε να εμποδίσουμε κάθε απώλεια. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε το πώς μας βλέπουν οι άλλοι. Δεν μπορούμε να εξασφαλίσουμε ότι θα είμαστε πάντοτε επιθυμητοί, νέοι, όμορφοι ή σημαντικοί.

Κι όμως, ο σύγχρονος πολιτισμός συχνά μας προσφέρει την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να διαπραγματευτούμε ακόμη και αυτά τα όρια. Ότι με αρκετή προσπάθεια, πειθαρχία, τεχνολογία ή χρήματα μπορούμε να καθυστερήσουμε επ’ αόριστον ό,τι ανήκει στη φυσική πορεία του ανθρώπου. Να διορθώσουμε το σώμα, να εξαφανίσουμε τα σημάδια της ηλικίας, να διατηρήσουμε την εικόνα της νεότητας.

Η επιθυμία για φροντίδα του εαυτού δεν είναι βέβαια παθολογική. Μπορεί να είναι έκφραση αγάπης προς το σώμα και προς τη ζωή. Υπάρχει όμως μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στο «φροντίζω τον εαυτό μου» και στο «δεν αντέχω να βλέπω αυτό που είμαι».

Στη δεύτερη περίπτωση, το σώμα γίνεται ο τόπος μιας διαρκούς μάχης. Μια ρυτίδα δεν είναι πλέον μόνο μια ρυτίδα. Είναι απόδειξη απώλειας. Ένα γκρίζο μαλλί δεν είναι απλώς μια αλλαγή. Είναι η υπενθύμιση ότι ο χρόνος περνά και η εικόνα στον καθρέφτη μπορεί να βιώνεται ως προδοσία: «Δεν είμαι πια αυτή/ος που ήμουν».

Τότε, η μεγάλη τραγωδία και ο κίνδυνος είναι η εστίαση στο έξω, στην εικόνα. Η ύπαρξη περισσότερο ως το παρουσιάζεσθαι παρά ως το αισθάνεσθαι. Μια τεράστια επένδυση στο φαίνεσθαι, τόσο ώστε να χάνεται σταδιακά η επαφή με το είναι.

Σε αυτή την περίπτωση, ο άνθρωπος μπορεί να φαίνεται γεμάτος αυτοπεποίθηση και ταυτόχρονα να εξαρτά την αυτοεκτίμησή του από μια σειρά εξωτερικών επιβεβαιώσεων. Ο Kohut περιέγραψε τη σημασία της ανάγκης για καθρεφτισμό και αναγνώριση στην ανάπτυξη ενός συνεκτικού εαυτού (Kohut, 1971). Όταν αυτή η ανάγκη παραμένει εύθραυστη, η επιβεβαίωση από το βλέμμα των άλλων μπορεί να αποκτήσει σχεδόν ζωτική σημασία.

Και τότε παρατηρείται ένα παράδοξο. Όσο περισσότερο το άτομο προσπαθεί να αρέσει στους άλλους, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από τον εαυτό του. Γιατί, για να προσαρμόζομαι διαρκώς στο βλέμμα του άλλου, χρειάζεται να τον ρωτώ συνεχώς ποιος θέλει να είμαι.

Όταν το βλέμμα του άλλου θολώνει την κρίση

Υπάρχει όμως και μια ακόμη, πιο επικίνδυνη συνέπεια αυτής της απομάκρυνσης από τον εαυτό. Όταν η ανάγκη να παραμείνουμε αποδεκτοί από το βλέμμα του άλλου γίνεται κυρίαρχη, δεν διακινδυνεύουμε μόνο να χάσουμε την αυθεντική επαφή με το ποιοι είμαστε, αλλά να αρχίσουμε να χάνουμε και την εμπιστοσύνη στη δική μας κρίση.

Ο άνθρωπος που έχει ανάγκη να ανταποκρίνεται διαρκώς σε ένα εξωτερικό ιδανικό μπορεί να βρεθεί σε μια σύγχυση. Να βλέπει, αλλά να μην επιτρέπει στον εαυτό του να αναγνωρίσει αυτό που βλέπει.

Αν κάτι απειλεί την εικόνα που πρέπει να διατηρήσει, μπορεί να γίνει δύσκολο να το αφήσει να αποκτήσει το πλήρες ψυχικό του νόημα.

«Ξέρω ότι αυτό ίσως είναι υπερβολικό, αλλά πρέπει να το κάνω».
«Ξέρω ότι με δυσκολεύει, αλλά δεν μπορώ να σταματήσω».
«Ξέρω ότι υπάρχουν κίνδυνοι, αλλά δεν θέλω να τους σκέφτομαι».
«Ξέρω ότι ίσως δεν μου κάνει καλό, όμως δεν αντέχω να φαίνομαι διαφορετική/ος».

Η άρνηση δεν είναι απαραίτητα συνειδητή. Μπορεί να λειτουργεί ως άμυνα απέναντι σε κάτι που είναι ψυχικά δύσκολο να αντέξει το άτομο. Όταν η πραγματικότητα συγκρούεται με την ανάγκη να διατηρηθεί μια συγκεκριμένη εικόνα, η ψυχή μπορεί να προσπαθήσει να προστατεύσει την εικόνα αντί να επεξεργαστεί τη σύγκρουση.

Και τότε μπορεί να συμβεί κάτι τραγικό. Η επιθυμία να είμαστε αποδεκτοί μπορεί να γίνει ισχυρότερη από την επιθυμία να προστατεύσουμε τον εαυτό μας. Και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν η διατήρηση της εικόνας απαιτεί πράξεις που ενέχουν πραγματικούς κινδύνους.

Δεν σημαίνει ότι κάθε αισθητική επιλογή αποτελεί κίνδυνο ούτε ότι όποιος επιλέγει να αλλάξει την εμφάνισή του στερείται κρίσης. Το ζήτημα είναι βαθύτερο. Τι συμβαίνει όταν η ανάγκη για αποδοχή γίνεται τόσο πιεστική, ώστε το άτομο δυσκολεύεται να αναγνωρίσει, να σταθμίσει ή ακόμη και να επιτρέψει στον εαυτό του να δει τους κινδύνους που συνδέονται με αυτό που κάνει;

Εκεί η σχέση με τον Άλλο μπορεί να γίνει μια σχέση εξάρτησης, από την οποία είναι δύσκολο να απομακρυνθεί κανείς. Γιατί, αν η αποδοχή του άλλου έχει γίνει προϋπόθεση για να αισθάνομαι ότι αξίζω, τότε ακόμη και μια λογική προειδοποίηση μπορεί να βιωθεί όχι ως προστασία αλλά ως απειλή.

Η φωνή που λέει «σταμάτα» μπορεί να συγκρούεται με μια άλλη, βαθύτερη φωνή που λέει «αν σταματήσεις, δεν θα είσαι πια αρκετή/ος».

Σε αυτή τη συνθήκη, η πραγματικότητα μπορεί να παραμορφώνεται όχι επειδή το άτομο δεν έχει αντιληφθεί τους κινδύνους, αλλά επειδή δεν αντέχει ψυχικά τις συνέπειες του να τους πάρει στα σοβαρά.

Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο λεπτά σημεία της ψυχαναλυτικής σκέψης.

Δεν αρκεί να γνωρίζουμε κάτι για να μπορέσουμε και να το αποδεχτούμε. Μπορεί να γνωρίζουμε συνειδητά μια πραγματικότητα και ταυτόχρονα να την διαψεύδουμε ψυχικά, όταν η αποδοχή της απειλεί μια σημαντική ανάγκη ή μια εύθραυστη εικόνα του εαυτού.

Όταν αψηφούμε τα όρια της ανθρώπινης φύσης

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα της σύγχρονης εποχής. Δεν είναι μόνο ότι δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε την ηλικία μας. Είναι ότι δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να αποδεχτούμε πως είμαστε άνθρωποι.

Ο άνθρωπος είναι ένα ον με όρια. Έχει ένα σώμα που αλλάζει, φθείρεται και κάποτε πεθαίνει. Έχει ανάγκες, εξαρτήσεις και αδυναμίες. Χρειάζεται τους άλλους, πονά, χάνει, αποτυγχάνει, απογοητεύεται. Δεν μπορεί να είναι διαρκώς νέος, διαρκώς ελκυστικός, διαρκώς παραγωγικός, διαρκώς δυνατός.

Αυτά δεν είναι αποτυχίες της ανθρώπινης φύσης. Είναι οι νόμοι της. Και όταν επιχειρούμε να τους αψηφήσουμε, το τίμημα μπορεί να μην είναι μόνο σωματικό, αλλά βαθιά ψυχικό και ενδεχομένως επικίνδυνο και για την ίδια την ύπαρξη.

Η άρνηση της φυσικής πορείας του χρόνου μπορεί να μετατραπεί σε μια αέναη αναζήτηση διόρθωσης. Το σώμα γίνεται ένα έργο που δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Πάντα υπάρχει κάτι ακόμη που πρέπει να αλλάξει, να διορθωθεί, να καθυστερήσει.

Η επιθυμία δεν σταματά, επειδή η εικόνα δεν μπορεί ποτέ να προσφέρει αυτό που πραγματικά αναζητά η ψυχή, την αίσθηση ότι είμαι αρκετός, ότι ανήκω, ότι αξίζω να αγαπηθώ.

Γιατί το πρόβλημα, για το οποίο αναζητάται η λύση στο σώμα και στο φαίνεσθαι, στην πραγματικότητα βρίσκεται αλλού. Το πρόσωπο μπορεί να αλλάξει, αλλά η ανασφάλεια να παραμείνει. Το σώμα μπορεί να αλλάξει, αλλά ο φόβος της απόρριψης να παραμείνει. Ένα σημάδι της ηλικίας μπορεί να μειωθεί, αλλά ο φόβος απέναντι στον χρόνο να παραμείνει ακόμη μεγαλύτερος.

Ψυχοθεραπευτικά, το ζήτημα δεν είναι να καταδικάσουμε την επιθυμία για αλλαγή, αλλά να την ακούσουμε και να ωριμάσουμε μέσα από αυτή την κατανόηση.

Η ωρίμανση σημαίνει να μπορέσουμε να επιθυμούμε χωρίς να υποδουλωνόμαστε στην επιθυμία του άλλου. Να μπορούμε να αγαπιόμαστε χωρίς να είμαστε τέλειοι. Να μπορούμε να επιθυμούμε χωρίς να είμαστε διαρκώς επιθυμητοί. Να μπορούμε να κοιτάζουμε το σώμα μας χωρίς να το αντιμετωπίζουμε ως έργο που απέτυχε να παραμείνει αμετάβλητο στον χρόνο.

Η άρνηση του χρόνου ίσως είναι η βαθύτερη μορφή παντοδυναμίας.

Ο χρόνος δεν είναι εχθρός μας. Είναι μια αναπόφευκτη συνθήκη μέσα στην οποία ζούμε. Το σώμα αλλάζει επειδή ζούμε και το πρόσωπο αλλάζει επειδή γελάσαμε, κλάψαμε, αγαπήσαμε, χάσαμε, μεγαλώσαμε. Η  φθορά αυτών δεν σημαίνει πάντα το αντίθετο της ζωής γιατί είναι και ίχνη της ζωντάνιας.

Η αποδοχή των  νόμων της ανθρώπινης φύσης συνεπάγεται της εγκατάλειψης της παντοδυναμίας που υπόσχεται νίκη στη μάχη με τον χρόνο, τη φθορά και την απώλεια. Μια εγκατάλειψη που μπορεί, παραδόξως, να είναι εξαιρετικά απελευθερωτική και ζωογόνα.

Γιατί, όταν δεν χρειάζεται πια να πολεμάμε διαρκώς αυτό που είμαστε, περισσεύει χώρος και χρόνος για να ζήσουμε.

Αυτό είναι πραγματικά ένα από τα πιο δύσκολα ψυχικά περάσματα, το πέρασμα από την παντοδυναμία στην ωριμότητα. Να αντέχει κανείς πως δεν μπορεί να είναι τα πάντα, να μην μοιάζει για πάντα νέος/α, να μην αρέσει σε όλους, να μην ελέγχει το βλέμμα του άλλου και, παρ’ όλα αυτά, να μπορεί να λέει:

«Αυτός είμαι. Και μπορώ να επιθυμώ, να αγαπώ και να ζω».

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Μελινα Τζακου - Ψυχολόγος

Μελινα Τζακου: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Η κλινική εμπειρία της κας Τζάκου όπως και της ομάδας, χαρακτηρίζεται από βαθιά προσήλωση στη θεραπευτική σχέση, σεβασμό στη μοναδικότητα κάθε ανθρώπου και πίστη στη θεραπεία ως μια ουσιαστική, αλλά και απαιτητική διαδικασία αλλαγής.

Εξειδικεύσεις:

Κατάθλιψη Ναρκισσιστική Διαταραχή Πένθος απώλεια

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.