Ποιος Aποφάσισε τι Είναι Όμορφο; Γιατί Δυσκολευόμαστε να Πιστέψουμε τα Κομπλιμέντα που Ακούμε

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Τα πρότυπα ομορφιάς δεν επηρεάζουν μόνο τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ακούμε και ερμηνεύουμε τα κομπλιμέντα που δεχόμαστε.

Ένα σχόλιο για την εμφάνισή μας μπορεί να εκφράζει μια ειλικρινή εκτίμηση ή, αντίθετα, να αναπαράγει στενά και περιοριστικά πολιτισμικά πρότυπα ομορφιάς. Στην πραγματικότητα, η ομορφιά είναι πολύ πιο πλούσια από ό,τι μας έχουν μάθει να πιστεύουμε. Περιλαμβάνει την παρουσία, τη σύνδεση με τους άλλους και τη μοναδικότητα του κάθε ανθρώπου.

Όταν η ομορφιά γίνεται αντικείμενο συζήτησης

Τις τελευταίες ημέρες, η επιλογή μιας μαύρης ηθοποιού για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης στη νέα κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον Κρίστοφερ Νόλαν προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Για κάποιους, το ζήτημα ήταν η ιστορική πιστότητα.

Για άλλους, το ερώτημα ήταν διαφορετικό: γιατί η εικόνα μιας γυναίκας που αποκλίνει από το κυρίαρχο πρότυπο δυσκολεύει τόσο πολύ την ιδέα μας για την ίδια την ομορφιά; Ίσως η συζήτηση αυτή να μας υπενθυμίζει ότι, πολύ πριν μιλήσουμε για την εμφάνιση ενός ανθρώπου, αξίζει να αναρωτηθούμε ποιος διαμόρφωσε τα κριτήρια με τα οποία την κρίνουμε.

Όταν δεν πιστεύουμε αυτό που βλέπουν οι άλλοι

Κάποιος σου λέει: «Σήμερα είσαι πολύ όμορφη.» Αντί να νιώσεις χαρά, το μυαλό σου απαντά αμέσως: «Το λέει μόνο από ευγένεια.», «Δεν το εννοεί πραγματικά.» «Δεν καταλαβαίνω τι βλέπει πάνω μου.» Για πολλούς ανθρώπους, το να δεχτούν ένα κομπλιμέντο για την εμφάνιση τους είναι πολύ πιο δύσκολο απ' όσο φαίνεται. Αντί να το αποδεχτούν, το αμφισβητούν, το απορρίπτουν ή προσπαθούν να το εξηγήσουν. Γιατί κάτι που ειπώθηκε με καλή πρόθεση είναι τόσο δύσκολο να το πιστέψουμε; Η απάντηση βρίσκεται συχνά στο σημείο όπου συναντιούνται οι προσωπικές μας εμπειρίες με όσα έχουμε μάθει για την ομορφιά.

Γιατί τα κομπλιμέντα για την εμφάνιση μπορεί να είναι τόσο περίπλοκα

Ως ψυχολόγος, παρατηρώ ξανά και ξανά ότι οι άνθρωποι δυσκολεύονται να δεχτούν ένα κομπλιμέντο όταν αυτό συγκρούεται με την εικόνα που ήδη έχουν για τον εαυτό τους. Αν κάποιος έχει πειστεί ότι δεν είναι ελκυστικός, το να ακούσει «δείχνεις υπέροχος» δεν τον καθησυχάζει. Του φαίνεται απλώς... λάθος. Όταν η προσωπική μας αφήγηση δεν συμφωνεί με αυτό που βλέπει κάποιος άλλος, οι περισσότεροι είμαστε πιο πρόθυμοι να αμφισβητήσουμε το κομπλιμέντο παρά τη δική μας αντίληψη για τον εαυτό μας.

Αν έχουμε περάσει χρόνια πιστεύοντας ότι είμαστε άσχημοι, ανεπαρκείς ή «όχι αρκετοί», τότε η κριτική μάς φαίνεται αξιόπιστη, ενώ τα κομπλιμέντα ύποπτα. Ένα και μόνο αρνητικό σχόλιο για την εμφάνιση μπορεί να μας συνοδεύει για χρόνια, ακόμη και για όλη μας τη ζωή. Αντίθετα, δεκάδες ειλικρινή κομπλιμέντα μπορεί να ξεχαστούν σχεδόν αμέσως.

Δεν ακούμε όλοι το ίδιο κομπλιμέντο με τον ίδιο τρόπο

Η εικόνα σώματος δεν αφορά μόνο το πώς δείχνει το σώμα μας. Αφορά κυρίως το πως βιώνουμε το να κατοικούμε μέσα σε αυτό. Δύο άνθρωποι μπορούν να ακούσουν ακριβώς το ίδιο κομπλιμέντο και να αντιδράσουν εντελώς διαφορετικά. Ο ένας μπορεί απλώς να χαρεί, χωρίς να αισθανθεί ότι η αξία του εξαρτάται από αυτό. Ο άλλος μπορεί να αρχίσει αμέσως να σκέφτεται: «Άρα σήμερα φαίνομαι καλύτερα από χθες;» «Τώρα πρέπει να διατηρήσω αυτή την εικόνα;» «Με εκτιμούν μόνο για την εμφάνισή μου;»

Το παρελθόν μας ακούει πριν από εμάς

Οι προσωπικές μας εμπειρίες επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ακούμε κάθε κομπλιμέντο. Ο σχολικός εκφοβισμός, η ντροπή γύρω από το βάρος, το ψυχικό τραύμα ή ο τελειοθηρισμός μπορούν να αλλάξουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τα λόγια των άλλων. Παράλληλα, όμως, δεν είναι όλα τα κομπλιμέντα ίδια. Κάποια εκφράζουν μια αυθεντική εκτίμηση για τη μοναδικότητα ενός ανθρώπου. Άλλα, όμως, αναπαράγουν περιοριστικά κοινωνικά πρότυπα, δίνοντας μεγαλύτερη αξία στη λεπτή σιλουέτα, στη νεότητα ή σε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του προσώπου.

Δεν ευθύνεται μόνο ο εαυτός μας

Μερικές φορές η δυσφορία που νιώθουμε προέρχεται από τις αρνητικές πεποιθήσεις που έχουμε εσωτερικεύσει για τον εαυτό μας. Άλλες φορές προέρχεται από το ίδιο το μήνυμα που μεταφέρει το κομπλιμέντο. Τις περισσότερες φορές συμβαίνουν και τα δύο μαζί. Ούτε οι προσωπικοί μας «φακοί», ούτε τα κομπλιμέντα που ανταλλάσσουμε δημιουργούνται στο κενό. Και τα δύο διαμορφώνονται από την κοινωνία μέσα στην οποία μεγαλώνουμε.

Ποιος αποφασίζει τι είναι όμορφο;

Πολύ πριν αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε αν είμαστε όμορφοι ή όχι, έχουμε ήδη δεχτεί αμέτρητα μηνύματα για το πώς «πρέπει» να μοιάζει η ομορφιά. Στις δυτικές κοινωνίες, τα κυρίαρχα πρότυπα ομορφιάς εδώ και δεκαετίες προβάλλουν ως ιδανικά, το αδύνατο σώμα, τη νεότητα, το ανοιχτόχρωμο δέρμα, συγκεκριμένα χαρακτηριστικά προσώπου και ορισμένους σωματότυπους. Αυτά παρουσιάζονται σαν αντικειμενικές αλήθειες, ενώ στην πραγματικότητα είναι πολιτισμικές κατασκευές. Επειδή εκτιθέμεθα συνεχώς σε αυτά, αρχίζουμε να τα θεωρούμε φυσικά, αυτονόητα και καθολικά. Ξεχνάμε ότι είναι κοινωνικά δημιουργημένα και τα αντιμετωπίζουμε σαν γεγονότα.

Όταν συγκρίνουμε τον εαυτό μας με ένα ιδανικό

Όταν δεν βλέπουμε τον εαυτό μας να ανταποκρίνεται σε αυτά τα πρότυπα, δυσκολευόμαστε να πιστέψουμε ότι κάποιος μπορεί πραγματικά να μας βρίσκει όμορφους. Σκεφτόμαστε ότι απλώς είναι ευγενικός, υπερβάλλει, ή δεν έχει προσέξει τα ελαττώματά μας. Έτσι, καταλήγουμε να εμπιστευόμαστε περισσότερο τα κοινωνικά πρότυπα ομορφιάς παρά την πραγματική εμπειρία ενός ανθρώπου που μας βλέπει και μας εκτιμά. Και τότε προκύπτει ένα σημαντικό ερώτημα: Ποιος τελικά αποφασίζει τι είναι όμορφο;

Διευρύνοντας τον ορισμό της ομορφιάς

Αν τα πρότυπα ομορφιάς είναι κοινωνικές κατασκευές και όχι παγκόσμιες αλήθειες, τότε ίσως ο τρόπος με τον οποίο ορίζουμε την ομορφιά είναι πολύ πιο περιορισμένος απ' όσο χρειάζεται. Ορισμένα κομπλιμέντα ενισχύουν αυτόν τον στενό ορισμό. Παραδείγματα: «Αδυνάτισες!». «Δείχνεις τόσο νέα!» Τέτοια σχόλια συχνά συνδέουν το αδύνατο σώμα και τη νεότητα με την ομορφιά, την επιτυχία και την προσωπική αξία. Παρότι συνήθως λέγονται με καλή πρόθεση, μεταφέρουν έμμεσα το μήνυμα ότι το να είσαι πιο αδύνατος ή πιο νέος είναι από μόνο του καλύτερο.

Όταν ένα κομπλιμέντο μπορεί να πληγώσει

Επιπλέον, σπάνια γνωρίζουμε γιατί έχει αλλάξει το σώμα ενός ανθρώπου. Η απώλεια βάρους μπορεί να οφείλεται σε πένθος, σε ασθένεια, σε έντονο στρες, σε κατάθλιψη, σε φαρμακευτική αγωγή ή σε κάποια διατροφική διαταραχή και όχι απαραίτητα σε καλύτερη υγεία ή μεγαλύτερη ευτυχία. Αντίστοιχα, όταν λέμε σε κάποιον ότι «δείχνει νέος», μπορεί άθελα μας να ενισχύουμε την ιδέα ότι η γήρανση είναι κάτι που πρέπει να αποφεύγεται, αντί να τη βλέπουμε ως μια φυσιολογική και αναπόφευκτη πορεία της ανθρώπινης ζωής.

Η ομορφιά υπάρχει και αλλού

Το να ξεφύγουμε από αυτά τα στερεότυπα δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να παρατηρούμε ή να σχολιάζουμε την εμφάνιση. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως η ομορφιά είναι πολύ μεγαλύτερη από τα πρότυπα που κληρονομήσαμε. Μπορεί να βρίσκεται σε εκφραστικά μάτια, στις φακίδες, στα γκρίζα μαλλιά, στις ρυτίδες του γέλιου που μαρτυρούν χρόνια χαράς ή στα χέρια που κουβαλούν μια ζωή δημιουργίας, φροντίδας και δουλειάς.

Η ομορφιά μπορεί επίσης να βρίσκεται στη ζεστασιά ενός ανθρώπου, στο γέλιο του, στη διακριτική αυτοπεποίθησή του ή στην ικανότητά του να κάνει τους άλλους να νιώθουν ότι τους βλέπει πραγματικά και τους εκτιμά. Μπορεί ακόμη να βρίσκεται σε χαρακτηριστικά που τον συνδέουν με την οικογένειά του, την καταγωγή του, τον πολιτισμό του ή την προσωπική του ιστορία.

Η ομορφιά ως ιστορία και όχι ως πρότυπο

Έχω αρχίσει να βλέπω διαφορετικά και τη δική μου μύτη. Τη θεωρώ όμορφη όχι επειδή ταιριάζει στα συμβατικά πρότυπα ομορφιάς, αλλά επειδή μου θυμίζει την μητέρα μου και την γιαγιά μου. Για κάποιον άλλον, η ομορφιά μπορεί να βρίσκεται στις φακίδες που μαρτυρούν την καταγωγή του, στα μαλλιά που τον συνδέουν με τον πολιτισμό του ή σε κάποιο χαρακτηριστικό που του θυμίζει έναν αγαπημένο άνθρωπο. Αυτά τα στοιχεία έχουν αξία όχι επειδή ανταποκρίνονται σε κάποιο κοινωνικό ιδανικό, αλλά επειδή αφηγούνται μια ιστορία για την ταυτότητα, τη σύνδεση και το αίσθημα του ανήκειν.

Βλέποντας την ομορφιά με διαφορετικό τρόπο

Το να θεραπεύσουμε τη δύσκολη σχέση μας με το σώμα και την εμφάνισή μας δεν σημαίνει ότι πρέπει να πιστεύουμε κάθε κομπλιμέντο που ακούμε. Ούτε σημαίνει ότι η αυτοεκτίμησή μας πρέπει να εξαρτάται από τα κομπλιμέντα των άλλων. Η αλλαγή ξεκινά όταν αρχίζουμε να αμφισβητούμε τα κριτήρια με τα οποία αξιολογούμε τόσο τον εαυτό μας όσο και τους άλλους. Αν αυτά τα κριτήρια είναι περιορισμένα, κοινωνικά κατασκευασμένα και επαναλαμβάνονται διαρκώς γύρω μας, τότε ίσως δεν αξίζουν την εξουσία που τους έχουμε παραχωρήσει. Όταν διευρύνουμε τον ορισμό της ομορφιάς, τα κομπλιμέντα για την εμφάνιση παύουν να συγκρίνονται με ένα άπιαστο, ανέφικτο ιδανικό. Αντί γι' αυτό, γίνονται ευκαιρίες να αναγνωρίσουμε κάτι αληθινό και ουσιαστικό σε έναν άλλο άνθρωπο και κάποιες φορές και στον ίδιο μας τον εαυτό.

Τελική σκέψη

Ίσως γι' αυτό η συζήτηση γύρω από την Ωραία Ελένη ξεπέρασε τα όρια μιας κινηματογραφικής επιλογής. Δεν αφορούσε μόνο μια ηθοποιό ή έναν ρόλο. Ανέδειξε πόσο εύκολα αντιμετωπίζουμε τα πολιτισμικά πρότυπα ως αντικειμενικές αλήθειες και πόσο έντονα αντιδρούμε όταν αυτά αμφισβητούνται.

Είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί κανείς με τη συγκεκριμένη επιλογή, η συζήτηση μας καλεί να αναρωτηθούμε: πόσο από αυτό που ονομάζουμε «ομορφιά» είναι πράγματι φυσικό και πόσο είναι μια ιστορία που η κοινωνία μάς έμαθε να θεωρούμε δεδομένη;

Πηγές:

Cash, T. F., & Smolak, L. (Eds.). (2011). Body image: A handbook of science, practice, and prevention (2nd ed.). Guilford Press.

Cohen, R., Newton-John, T., & Slater, A. (2017). The relationship between Facebook and Instagram appearance-focused activities and body image concerns in young women. Body Image, 23, 183–187.

Grogan, S. (2022). Body image: Understanding body dissatisfaction in men, women and children (4th ed.). Routledge.

Perloff, R. M. (2014). Social media effects on young women's body image concerns: Theoretical perspectives and an agenda for research. Sex Roles, 71(11–12), 363–377.

Roberts, T. A., Calogero, R. M., & Gervais, S. J. (2018). Objectification theory: Continuing contributions to feminist psychology.

Tiggemann, M., & Hage, K. (2019). Religion and spirituality: Pathways to positive body image. Body image, 28, 135-141.

Wheeler, L., & Suls, J. (2020). A history of social comparison theory. Social comparison, judgment, and behavior, 5-31.

Wood, J. V., & Taylor, K. L. (2024). Serving self-relevant goals through social comparison. In Social comparison (pp. 23-49). Routledge.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.