Ο κύκλος δεν τετραγωνίζεται: Πόσα κομμάτια ενός ανθρώπου είσαι διατεθειμένος να κόψεις για να τον καταλάβεις;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η ανάγκη να ξέρουμε.
Φαντάσου ότι μπαίνεις σε ένα δωμάτιο και πάνω στο τραπέζι υπάρχει ένας κύκλος. Καθαρός, τέλειος, χωρίς γωνίες. Δίπλα του υπάρχει ένα τετράγωνο κουτί. Κάποιος προσπαθεί να βάλει τον κύκλο μέσα.

Δεν χωράει. Τον γυρίζει. Τον πιέζει. Τον σπρώχνει στις γωνίες. Τίποτα. Κάποια στιγμή παίρνει ένα μαχαίρι. Κόβει ένα κομμάτι από τον κύκλο. Το ξαναδοκιμάζει. Ακόμη δεν χωράει. Κόβει λίγο περισσότερο. Μετά παίρνει ένα άλλο κομμάτι ξύλο και το προσθέτει εκεί που λείπει. Ξαναδοκιμάζει. Τώρα σχεδόν χωράει.

Κοιτάζει το αποτέλεσμα και λέει: «Εντάξει. Το κατάφερα».

Μόνο που δεν κατάφερε να χωρέσει τον κύκλο στο τετράγωνο. Κατάφερε να αλλάξει τον κύκλο.

Κάπως έτσι λειτουργούμε πολλές φορές και με την πραγματικότητα. Γιατί έχουμε μια πολύ ισχυρή ανάγκη να ξέρουμε τι είναι αυτό που βλέπουμε. Να του δώσουμε όνομα. Να το βάλουμε κάπου. Να μπορούμε να πούμε: «Α, εντάξει. Κατάλαβα». Η βεβαιότητα μας ηρεμεί. Η αβεβαιότητα μας κρατάει ξύπνιους. Και κάπου εκεί αρχίζουμε να φτιάχνουμε κουτιά.

«Τι άνθρωπος είναι;»

Γνωρίζεις κάποιον για πρώτη φορά. Κάθεστε απέναντι. Μιλάτε. Δεν ξέρεις ακόμη αν είναι καλός άνθρωπος, αν είναι εγωιστής, αν είναι τρυφερός, αν φοβάται, αν ζηλεύει, αν μπορεί να αγαπήσει. Ξέρεις μόνο μερικά πράγματα. Τρεις κουβέντες. Δύο αντιδράσεις. Ένα βλέμμα. Μια ιστορία από το παρελθόν.
Κι όμως, πολύ γρήγορα ο εγκέφαλος αρχίζει να μοντάρει την ταινία. «Μου φαίνεται κλειστός». Μετά: «Είναι κλειστός». Λίγο αργότερα: «Δεν ανοίγεται εύκολα». Και κάποια στιγμή: «Αυτός είναι άνθρωπος που φοβάται την οικειότητα».

Η αρχική παρατήρηση έγινε συμπέρασμα. Το συμπέρασμα έγινε χαρακτηρισμός. Και ο χαρακτηρισμός έγινε ταυτότητα. Τώρα, όταν κάνει κάτι που επιβεβαιώνει την εικόνα, το κρατάμε.

Όταν κάνει κάτι που την ανατρέπει, το προσπερνάμε. Αν είναι τρυφερός, λέμε: «Εντάξει, είχε μια καλή στιγμή». Αν απομακρυνθεί, λέμε: «Να, το ήξερα». Ο άνθρωπος έχει ήδη γίνει χαρακτήρας. Και εμείς έχουμε ήδη γράψει το σενάριο.

Η ταμπέλα μάς χαρίζει κάτι πολύτιμο

Βεβαιότητα. Αν πω: «Δεν ξέρω ακόμη τι άνθρωπος είναι», υπάρχει αβεβαιότητα. Αν πω: «Είναι χειριστικός», αισθάνομαι ότι έχω καταλάβει. Αν πω: «Είναι ανασφαλής», ξαφνικά έχω μια εξήγηση. Αν πω: «Είναι νάρκισσος», έχω ολόκληρο λεξικό συμπεριφορών έτοιμο. Και αυτό είναι ανακουφιστικό. Γιατί τώρα δεν χρειάζεται να παρατηρώ τόσο πολύ. Έχω την ταμπέλα.

Η ταμπέλα λειτουργεί σαν πινακίδα μέσα στην ομίχλη. Μας δείχνει έναν δρόμο. Το πρόβλημα είναι ότι μερικές φορές η πινακίδα δεν βρίσκεται στον δρόμο. Την έχουμε βάλει εμείς.

Κι έτσι αρχίζει το κόψιμο

Όταν κάποιος πρέπει να χωρέσει στην εικόνα που έχουμε φτιάξει γι’ αυτόν, κάποια πράγματα πρέπει να εξαφανιστούν.

Ένας «κακός άνθρωπος» δεν μπορεί εύκολα να είναι τρυφερός. Άρα η τρυφερότητά του γίνεται εξαίρεση.
Ένας «δυνατός άνθρωπος» δεν μπορεί να φοβάται. Άρα ο φόβος του γίνεται αδυναμία που πρέπει να κρυφτεί.
Ένας «ανεξάρτητος άνθρωπος» δεν μπορεί να έχει ανάγκη κάποιον. Άρα η ανάγκη του γίνεται κάτι που πρέπει να αρνηθεί.

Κάθε φορά που η πραγματικότητα δεν ταιριάζει στην ταμπέλα, έχουμε δύο επιλογές. Να αλλάξουμε την ταμπέλα ή να αλλάξουμε την πραγματικότητα. Και συνήθως το δεύτερο είναι πιο εύκολο.

Γιατί η ταμπέλα μας δίνει ασφάλεια. Έτσι κόβουμε. Κόβουμε συμπεριφορές. Κόβουμε αντιφάσεις. Κόβουμε εξαιρέσεις. Κόβουμε κομμάτια ανθρώπων. Και όταν δεν φτάνει το κόψιμο, αρχίζουμε να προσθέτουμε.

Το κομμάτι που δεν υπήρχε ποτέ

«Δεν απάντησε στο μήνυμα». Αυτό είναι το γεγονός. Αλλά ο εγκέφαλος δεν αγαπάει τα κενά. Οπότε προσθέτει: «Το κάνει επίτηδες». Μετά: «Θέλει να με κάνει να ζηλέψω». Μετά: «Πάντα το κάνει αυτό». Και ξαφνικά έχουμε φτιάξει μια ολόκληρη ιστορία γύρω από ένα μήνυμα που δεν απαντήθηκε. Το κενό γέμισε. Η αβεβαιότητα εξαφανίστηκε. Και τώρα έχουμε κάτι πολύ πιο εύκολο να διαχειριστούμε: μια ιστορία που μοιάζει βέβαιη. Μόνο που η βεβαιότητα αυτή μπορεί να είναι κατασκευασμένη. Προσθέσαμε κομμάτια που δεν είχαμε. Όπως εκείνος που προσπαθούσε να χωρέσει τον κύκλο στο τετράγωνο.

Το κάνουμε και στον εαυτό μας

Και εδώ το πράγμα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον. Γιατί δεν βάζουμε μόνο τους άλλους σε κουτιά. Βάζουμε και τον εαυτό μας. «Εγώ είμαι άνθρωπος που δεν ζηλεύει». Μέχρι μια μέρα που ζηλεύεις. «Εγώ δεν φοβάμαι την απόρριψη». Μέχρι μια μέρα που ένα μήνυμα που δεν ήρθε σε διαλύει. «Εγώ δεν έχω ανάγκη κανέναν». Μέχρι μια νύχτα που θέλεις απλώς κάποιος να μείνει. Τότε εμφανίζεται ένα πρόβλημα. Η πραγματικότητα δεν ταιριάζει στην εικόνα. Και πρέπει να αποφασίσεις: θα αλλάξεις την εικόνα σου ή θα κόψεις το κομμάτι του εαυτού σου που δεν ταιριάζει; Πολλοί άνθρωποι επιλέγουν το δεύτερο. «Δεν έπρεπε να νιώσω έτσι». «Δεν είμαι εγώ αυτός». «Ήταν μια κακή στιγμή». «Δεν με νοιάζει πραγματικά». Το κομμάτι κόπηκε. Ο κύκλος ξαναμπήκε στο κουτί.

Και κάπως έτσι φτιάχνουμε τους «καλούς» και τους «κακούς»

Σκέψου πόσο εύκολα μια ολόκληρη σχέση μπορεί να μετατραπεί σε μια ιστορία δύο χαρακτήρων. Ο ένας είναι ο καλός. Ο άλλος ο κακός. Ο ένας αγαπούσε. Ο άλλος πλήγωσε. Ο ένας προσπάθησε. Ο άλλος κατέστρεψε. Και ξαφνικά μια σχέση που μπορεί να είχε εκατοντάδες στιγμές, παρεξηγήσεις, φόβους, ανάγκες, λάθη, τρυφερότητα, εγωισμό, επιθυμία και αδυναμία γίνεται μια ταινία με δύο ρόλους.

Για να διατηρηθεί αυτή η ιστορία, όμως, πρέπει να γίνει μοντάζ. Κάποιες σκηνές κόβονται. Κάποιες μεγαλώνουν. Κάποιες επαναλαμβάνονται. Κάποιες δεν μπαίνουν ποτέ στην τελική έκδοση. Και στο τέλος έχουμε μια ταινία που βγάζει νόημα. Μόνο που μπορεί να μην είναι η ταινία που πραγματικά συνέβη.

Γιατί η αβεβαιότητα μας τρομάζει τόσο;

Γιατί όταν δεν έχουμε ταμπέλα, πρέπει να παρατηρούμε. Να περιμένουμε. Να ακούμε. Να αλλάζουμε γνώμη. Να παραδεχόμαστε ότι δεν ξέρουμε. Και αυτό είναι πολύ πιο κουραστικό από το να πούμε: «Τον κατάλαβα». Μόνο που ο άνθρωπος δεν είναι αντικείμενο σε βιτρίνα. Δεν μένει ακίνητος μέχρι να τον περιγράψουμε. Αλλάζει. Αντιδρά. Κρύβεται. Αποκαλύπτεται. Μας εκπλήσσει. Και κάποιες φορές εκπλήσσει ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό.

Ίσως τελικά να πρέπει να αφήσουμε μερικούς κύκλους κύκλους

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν θα καταλάβουμε ποτέ πλήρως. Υπάρχουν σχέσεις που δεν θα μπορέσουμε να εξηγήσουμε με μία λέξη.

Υπάρχουν συμπεριφορές μας που θα χρειαστούν χρόνο για να τις καταλάβουμε. Και υπάρχουν πλευρές του εαυτού μας που δεν ταιριάζουν μεταξύ τους. Ίσως αυτό να μην είναι αποτυχία. Ίσως να είναι απλώς η φυσική κατάσταση του ανθρώπου.

Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι γενναιόδωρος και εγωιστής. Τρυφερός και απότομος. Δυνατός και φοβισμένος. Σίγουρος και αμφίβολος. Να αγαπά και να θυμώνει. Να θέλει να μείνει και ταυτόχρονα να θέλει να φύγει.

Δεν χρειάζεται κάθε αντίφαση να γίνει διάγνωση. Δεν χρειάζεται κάθε συμπεριφορά να γίνει ταυτότητα. Και δεν χρειάζεται κάθε άγνωστο κομμάτι να γεμίσει αμέσως με μια ιστορία. Γιατί υπάρχει μια στιγμή που πρέπει να αφήσουμε κάτω το μαχαίρι. Να κοιτάξουμε τον κύκλο πάνω στο τραπέζι. Και να παραδεχτούμε κάτι πολύ απλό: Δεν χωράει στο τετράγωνο. Και ίσως δεν χρειάζεται.

Ίσως το ζητούμενο δεν είναι να κάνουμε τη ζωή να χωρέσει στα σχήματα που έχουμε φτιάξει για να την καταλάβουμε. Ίσως είναι να αντέξουμε, για λίγο περισσότερο, να κοιτάμε κάτι χωρίς να ξέρουμε ακριβώς τι είναι.

Γιατί κάθε φορά που τετραγωνίζουμε έναν κύκλο, κάτι χάνεται. Κάτι κόβεται. Κάτι προστίθεται. Κάτι παραμορφώνεται. Και στο τέλος μπορεί να έχουμε ένα τέλειο τετράγωνο. Απλώς δεν θα είναι πια ο κύκλος που είχαμε μπροστά μας.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Allidina, S., & Cunningham, W. A. (2023). Motivated categories: Social structures shape the construction of social categories through attentional mechanisms. Personality and Social Psychology Review, 27(4), 393–413.
doi.org/10.1177/10888683231172255

Kube, T., & Rozenkrantz, L. (2021). When beliefs face reality: An integrative review of belief updating in mental health and illness. Perspectives on Psychological Science, 16(2), 247–274. doi.org/10.1177/1745691620931496

Persson, L. M., Falbén, J. K., Tsamadi, D., & Macrae, C. N. (2023). People perception and stereotype-based responding: Task context matters. Psychological Research, 87, 1219–1231. doi.org/10.1007/s00426-022-01724-5

Pilgrim, C., Sanborn, A., Malthouse, E., & Hills, T. T. (2024). Confirmation bias emerges from an approximation to Bayesian reasoning. Cognition, 245, 105693.
doi.org/10.1016/j.cognition.2023.105693

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.