Η σχέση ως καθρέφτης - εξιδανίκευση, απόσυρση, εγκατάλειψη

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η σχέση ως καθρέφτης - εξιδανίκευση, απόσυρση, εγκατάλειψη. Η μεγαλύτερη αυταπάτη του ναρκισσισμού είναι η πεποίθηση ότι κάποιος μπορεί να σταθεί μόνος, ότι δεν χρειάζεται κανέναν. Ο ναρκισσιστής δείχνει αυτάρκης και σίγουρος, σαν να έχει χτίσει γύρω του έναν τοίχο που τον προστατεύει από κάθε εξάρτηση.

Στην πραγματικότητα, πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται μια αλήθεια που δεν μπορεί να παραδεχτεί: η ζωή του έχει νόημα μόνο όταν υπάρχει κάποιος άλλος να τον επιβεβαιώνει, να τον καθρεφτίζει, να του δείχνει μέσα από το βλέμμα του ότι αξίζει.

Από την πρώτη στιγμή μιας σχέσης, ο ναρκισσιστής μαγνητίζει με τη γοητεία και τη σιγουριά του.

Δεν είναι ψεύτικο αυτό που δείχνει· είναι η ενέργεια που γεννιέται όταν νιώθει ότι ο άλλος τον θαυμάζει. Η σχέση μοιάζει τότε τέλεια. Ο σύντροφος εξιδανικεύεται όχι γι’ αυτό που πραγματικά είναι, αλλά επειδή προσφέρει την αντανάκλαση που δίνει στον ναρκισσιστή την αίσθηση ότι είναι μοναδικός. «Όταν είμαι μαζί σου, αισθάνομαι σημαντικός», ψιθυρίζει μέσα του, χωρίς να το λέει ποτέ φωναχτά.

Η Έλενα θυμάται πως στην αρχή με τον Γιώργο ένιωθε ότι πετούσε. Εκείνος τόνιζε διαρκώς την ομορφιά και την ευφυΐα της, κι εκείνη έλαμπε μέσα από τα μάτια του. Όταν όμως άρχισε να εκφράζει κριτική ή να διαφωνεί, η λάμψη έσβησε απότομα. Η εικόνα της κλονίστηκε. Ο Γιώργος έπαψε να είναι το πρόσωπο που την ανέβαζε και έγινε μια απειλή για την εύθραυστη αυτοεκτίμησή της.

Η εξιδανίκευση δεν κρατά για πάντα.

Κάποια στιγμή ο άλλος δείχνει τις αδυναμίες του, εκφράζει τις δικές του ανάγκες, παύει να λειτουργεί ως τέλειος καθρέφτης. Για τον ναρκισσιστή, αυτό δεν είναι μια φυσιολογική εξέλιξη, αλλά μια εμπειρία που δεν μπορεί να αντέξει. Η εικόνα ραγίζει και μαζί της ραγίζει η ψευδαίσθηση της πληρότητας. Τότε ξεκινά η απόσυρση: στην αρχή ανεπαίσθητη, αργότερα όλο και πιο φανερή, ώσπου η σχέση αρχίζει να παγώνει.

Ο Στέφανος ένιωσε τη Νίκη σαν όνειρο στην αρχή. Όταν εκείνη μίλησε για την ανάγκη της να επιστρέψει στην εργασία, εκείνος το βίωσε σαν απειλή. Δεν μπορούσε να αντέξει ότι η Νίκη είχε προτεραιότητες που δεν ταυτίζονταν με τις δικές του. Χωρίς συγκρούσεις, χωρίς μεγάλες σκηνές, αποσύρθηκε σιγά σιγά, ώσπου η σχέση τους έγινε σκιά του εαυτού της.

Η σχέση για τον άνθρωπο με ναρκισσιστική οργάνωση έχει αξία όσο προσφέρει λάμψη και επιβεβαίωση. Όταν αυτά χαθούν, η ζεστασιά του άλλου μετατρέπεται σε βάρος. Εκεί που πριν υπήρχε θαυμασμός, έρχεται η ακύρωση. Όχι απαραίτητα με έντονα ξεσπάσματα· συχνά με μια αργή, σιωπηλή απόσυρση, με μικρές χειρονομίες απαξίωσης, με παρουσία που σιγά σιγά μετατρέπεται σε απουσία.

Το πιο επώδυνο για εκείνον που βρίσκεται απέναντι είναι η ξαφνική μετάβαση από την εξιδανίκευση στην υποτίμηση.

Από το «είσαι τα πάντα για μένα» στο «δεν αντέχω τις ανάγκες σου». Η Ηχώ, εκείνος που προσπαθεί να διατηρήσει τη σύνδεση ακόμη και με προσωπικό κόστος, ψάχνει απεγνωσμένα να βρει τι έκανε λάθος. Χάνεται μέσα στην προσπάθεια να επαναφέρει την πρώτη, ιδανική εικόνα.

Για τον ναρκισσιστή, η αληθινή σχέση, αυτή που περιλαμβάνει όρια, αμοιβαιότητα και ελευθερία, είναι ανυπόφορη. Γιατί η πραγματική επαφή δεν προσφέρει μόνο επιβεβαίωση· ζητά να συναντηθεί κανείς με την πραγματικότητα και με τον άλλον όπως είναι. Κι αυτή η συνάντηση είναι κάτι που ο ναρκισσιστικός ψυχισμός δυσκολεύεται να αντέξει.

Δεν είναι όμως όλοι οι ναρκισσιστές ίδιοι.

Υπάρχουν εκείνοι που απομακρύνονται μόλις κλονιστεί η εξιδανίκευση. Υπάρχουν ωστόσο και εκείνοι που, μέσα από αυτή τη δοκιμασία, αρχίζουν να αναζητούν τον εαυτό τους πέρα από την αντανάκλαση στον άλλον. Εκεί μπορεί να ξεκινήσει η δυνατότητα μιας πιο αυθεντικής σχέσης με τον εαυτό και, κατ’ επέκταση, με το άλλο άτομο.

Η στιγμή που ο καθρέφτης ραγίζει είναι κρίσιμη για τον ναρκισσιστή. Δεν νιώθει απλώς απογοήτευση από τον άλλον· αισθάνεται ότι χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του. Η παρουσία του συντρόφου, που μέχρι τότε λειτουργούσε ως πηγή συνοχής, μετατρέπεται σε απειλή. Το βλέμμα που άλλοτε τον ενίσχυε τώρα τον εκθέτει. Το «αισθάνομαι σημαντικός» μετατρέπεται μέσα του σε «κινδυνεύω να μη σημαίνω τίποτα».

Εκεί ενεργοποιείται η απομάκρυνση.

Ο ναρκισσιστής αποχωρεί από τη σχέση όχι γιατί έπαψε να χρειάζεται τον άλλον, αλλά γιατί δεν αντέχει να τον χρειάζεται με τρόπο που δεν μπορεί να ελέγξει. Ο χωρισμός λειτουργεί ως προσπάθεια να ανακτήσει τον έλεγχο: αν δεν μπορεί να έχει τον άλλον ως καθρέφτη, προτιμά να μειώσει τη σημασία του και να περιορίσει την εμπλοκή του.

Αυτός ο μηχανισμός τον προστατεύει προσωρινά από τον πόνο, έχει όμως και σοβαρό κόστος. Ο ναρκισσιστής χάνει την ευκαιρία να συναντήσει τον άλλον στην πραγματικότητά του και να δει τον εαυτό του έξω από την αντανάκλαση. Κάθε φορά που απομακρύνεται, επιβεβαιώνει την αδυναμία του να αντέξει την απογοήτευση και παραμένει εγκλωβισμένος σε έναν κύκλο όπου κάθε ρήγμα μοιάζει με απειλή κατάρρευσης.

Υπάρχουν όμως και στιγμές που η ένταση του ραγίσματος οδηγεί μόνο σε αλλαγή.

Κάποιοι άνθρωποι με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, όταν βρεθούν αντιμέτωποι με την απώλεια της αντανάκλασης, αρχίζουν να αναρωτιούνται τι υπάρχει πέρα από αυτήν. Αν αντέξουν να σκεφτούν την απογοήτευση αντί να απομονωθούν, μπορεί να κάνουν ένα πρώτο βήμα αυτοπαρατήρησης. Δεν είναι εύκολο ούτε συχνό, αλλά εκείνη τη στιγμή μπορεί να ανοίξει η πιθανότητα μιας πιο ουσιαστικής σχέσης με τον εαυτό και με τον άλλον.

 * Το παρόν άρθρο αποτελεί αδειοδοτημένο απόσπασμα από το βιβλίο της Άσπας Π. Πασπάλη, «Το Άγγιγμα του Ναρκίσσου», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Διόπτρα