Το «όχι» ως πράξη φροντίδας

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Το όριο δεν είναι τιμωρία ούτε απειλή. Δεν είναι πράξη ελέγχου, δεν είναι αντίδραση. Δεν είναι «θα δεις τι θα πάθεις». Το όριο είναι ένα «όχι» που προστατεύει. Που οργανώνει την εμπειρία του παιδιού. Που βάζει πλαίσιο για να μπορέσει να νιώσει ασφαλές.

Όταν λέμε «όχι» με συνέπεια και σεβασμό, βοηθάμε το παιδί να μάθει πώς να λέει και να δέχεται «όχι» στις δικές του σχέσεις. Το στηρίζουμε να αντέχει την απογοήτευση, να αντέχει τον εαυτό του όταν τα πράγματα δεν γίνονται όπως θέλει, να αναπτύσσει αυτορρύθμιση, υπευθυνότητα και ανθεκτικότητα. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό στην πορεία προς την αυτονομία.

Συχνά φοβόμαστε ότι αν θέσουμε όρια, θα χάσουμε τη σχέση μας με το παιδί. Ότι θα απομακρυνθεί, θα πληγωθεί, θα απορρίψει εμάς ή τη φροντίδα μας.
Όμως συμβαίνει το αντίθετο.

Τα σταθερά και τρυφερά όρια ενισχύουν τη σχέση. Τα παιδιά που μεγαλώνουν με σαφή και αναπτυξιακά κατάλληλα όρια, προβλεψιμότητα και σεβασμό προς τις ανάγκες τους νιώθουν ότι ο κόσμος είναι οργανωμένος, άρα ασφαλής. Ξέρουν τι να περιμένουν. Και, κυρίως, ξέρουν ότι υπάρχει κάποιος που κρατά το «κουτί» όταν εκείνα βγαίνουν εκτός.

Η γονεϊκή παρουσία δεν μετριέται μόνο όταν όλα είναι ήσυχα. Μετριέται κυρίως όταν έρχεται η σύγκρουση. Όταν μπορούμε να πούμε «όχι» με καλοσύνη. Να αντέξουμε τον θυμό του παιδιού χωρίς να τον πάρουμε προσωπικά. Χωρίς να αποσυρθούμε, να φωνάξουμε ή να προσπαθήσουμε να ελέγξουμε τη σχέση.

Να πούμε, σιωπηλά ή φωναχτά: «Ξέρω ότι δεν σου αρέσει. Δεν άλλαξα γνώμη. Και είμαι εδώ».

Αυτό το «είμαι εδώ» είναι το πιο ισχυρό μήνυμα που μπορούμε να δώσουμε σε μια στιγμή σύγκρουσης. Είναι ο πυρήνας της συναισθηματικής ανθεκτικότητας, τόσο του παιδιού όσο και του ενήλικα.

Υπάρχει ένα κοινωνικό αφήγημα γύρω από τη θετική διαπαιδαγώγηση που την ταυτίζει με την απουσία ορίων. Στην πραγματικότητα ισχύει το αντίθετο: τα σταθερά και τρυφερά όρια είναι πυλώνας της ασφαλούς προσκόλλησης.

Και όσο πιο σταθερά και κατανοητά είναι, τόσο περισσότερο το παιδί νιώθει ότι μπορεί να εξερευνήσει τον κόσμο χωρίς να χαθεί. Επειδή ξέρει πού ακριβώς βρίσκεται. Ξέρει τι να περιμένει. Και αυτό του δίνει την αίσθηση ασφάλειας που χρειάζεται για να μεγαλώσει.

Τα όρια δεν καταπιέζουν το παιδί. Του μαθαίνουν ότι η ελευθερία δεν σημαίνει ασυδοσία και η φροντίδα δεν σημαίνει «σε αφήνω να κάνεις ό,τι θέλεις».

Το να μάθουμε τα παιδιά να σέβονται τα όρια τα προετοιμάζει για τις περιπτώσεις όπου χρειάζεται να πουν «όχι» ή να δεχτούν το «όχι» από άλλους. Κι αυτό είναι ένα από τα πιο πολύτιμα δώρα που μπορούμε να τους κάνουμε.
[…]

Μερικές φορές, τα «όχι» που λέμε εμείς στα παιδιά δεν είναι τα μόνα που χρειάζονται προσοχή. Εξίσου σημαντικά είναι και τα ψεύτικα «ναι» που τους ζητάμε, ενώ ξέρουμε από πριν ότι δεν θα τα σεβαστούμε. Αυτή η ασυνέπεια ανάμεσα σε αυτό που λέμε και σε αυτό που τελικά κάνουμε αποτελεί ένα ύπουλο εμπόδιο στη σχέση εμπιστοσύνης με το παιδί μας. Πόσες φορές ρωτάμε:– «Θες να βάλεις το μπουφάν σου;»– «Θες να κάνεις εμβόλιο;»– «Να πάμε για ύπνο;»

Και μετά, όταν το παιδί πει «όχι», που είναι απολύτως φυσικό και αναμενόμενο, εμείς αγνοούμε την απάντηση και προχωράμε όπως είχαμε ήδη αποφασίσει. Όσο καλοπροαίρετα και αν ξεκινάμε, τελικά δεν σεβόμαστε την απάντησή του κι εκείνο νιώθει ότι εξαπατήθηκε. Δεν φταίει το «όχι» του παιδιού, φταίει το ότι εμείς το καλέσαμε να απαντήσει χωρίς να είμαστε ανοιχτοί σε αυτή την απάντηση. Το παιδί διαισθάνεται πότε έχει λόγο και πότε του δίνουμε μια ψευδή αίσθηση ελέγχου. Και όταν αντιληφθεί ότι η επιλογή ήταν ψεύτικη, η εμπιστοσύνη κλονίζεται.

Τα παιδιά μαθαίνουν για τη συναίνεση και την αυτονομία ακόμα και από τις πιο μικρές, καθημερινές στιγμές. Αν θέλουμε να καλλιεργήσουμε σεβασμό για το σώμα τους, την άποψή τους και την ελευθερία τους, πρέπει να είμαστε ξεκάθαροι. Και ταυτόχρονα να παραμένουμε σταθεροί σε αυτό που (ενημερωμένα) αποφασίσαμε όταν πρόκειται για ζητήματα υγιεινής, υγείας και ασφάλειας.

Δεν είναι ερώτηση αν δεν χωράει το «όχι»

Αντί να αποφεύγουμε το «όχι» ή να καμουφλάρουμε τα όρια πίσω από δήθεν ερωτήσεις, μπορούμε να πούμε αλήθειες με καλοσύνη. Για παράδειγμα, δεν χρειάζεται να παρουσιάσουμε την ανάγκη για βούρτσισμα των δοντιών, ιατρικών εξετάσεων ή παρεμβάσεων και ύπνου ως δημοψήφισμα, μπορούμε όμως να πούμε:

• «Ξέρω ότι δεν θέλεις να βουρτσίσεις τα δόντια σου. Είναι όμως κάτι που χρειάζεται να κάνουμε κάθε βράδυ για να παραμένουν γερά. Θες να ξεκινήσεις εσύ ή να σου τα βουρτσίσω εγώ;»
• «Είναι τρομακτικό και άβολο να σου παίρνουν αίμα. Είμαι εδώ μαζί σου. Θα γίνει γρήγορα και μετά θα τελειώσει. Θες να κάθεσαι ή να σε κρατάω στην αγκαλιά μου;»
• «Το εμβόλιο δεν είναι ευχάριστο, το καταλαβαίνω. Είναι όμως αυτό που μας προστατεύει. Θα σε κρατάω στην αγκαλιά μου όσο το κάνει η γιατρός και για όσο με χρειάζεσαι εκεί».
• «Σε πέντε λεπτά θα πάμε για ύπνο. Τι θα κάνεις πρώτα; Θα βάλεις τις πιτζάμες ή θα πλύνεις τα δόντια σου;

Όταν το «όχι» δεν αποτελεί επιλογή, μπορούμε να δώσουμε κάποιο «ναι» που έχει νόημα: στη στάση του σώματος, στη σειρά των πραγμάτων, στο ποιος κρατάει την οδοντόβουρτσα, στο αν θα γίνει με μουσική ή με το αγαπημένο αρκουδάκι. Η επιλογή εντός πλαισίου δεν είναι απώλεια ελέγχου. Είναι ένδειξη σεβασμού και συνέπειας. Είναι μια μορφή ενδυνάμωσης που χτίζει αυτονομία και εμπιστοσύνη. «Υπάρχουν πράγματα που χρειάζεται να κάνουμε, αλλά μέσα σε αυτά, η δική σου φωνή μετράει».

Τι μπορούμε να κάνουμε όταν λέμε «όχι» και το παιδί θυμώνει;

Δεν μπορούμε και δεν χρειάζεται να αποφύγουμε τον θυμό του παιδιού μας. Αντίθετα, μπορούμε να τον υποδεχθούμε με σταθερότητα, καλοσύνη και συναισθηματική παρουσία. Κάθε τέτοια στιγμή είναι μια ευκαιρία να καλλιεργήσουμε εμπιστοσύνη, χωρίς να εγκαταλείψουμε τα όρια που θεωρούμε σημαντικά.

Μένουμε σταθεροί
Δεν αλλάζουμε γνώμη για να αποφύγουμε το ξέσπασμα. Αν το όριο ήταν συνειδητή και ενημερωμένη επιλογή μας, το εφαρμόζουμε με συνέπεια. Αυτό δεν σημαίνει ακαμψία, σημαίνει ότι είμαστε αξιόπιστοι.

Αναγνωρίζουμε το συναίσθημα
«Σε βλέπω. Δεν σου άρεσε το “όχι” μου. Είναι δύσκολο, το καταλαβαίνω».
Το παιδί χρειάζεται να ξέρει ότι, ακόμα κι αν δεν συμφωνούμε με την αντίδρασή του, αναγνωρίζουμε και σεβόμαστε τα συναισθήματά του.

Αναπνέουμε
Όχι μόνο κυριολεκτικά. Αναπνέουμε για να μη χαθούμε στον δικό μας θυμό, στην ενοχή ή στον πανικό. Χρειάζεται πρώτα να ρυθμίσουμε τον εαυτό μας για να μπορέσουμε να συνοδεύσουμε το παιδί.

Δεν φοβόμαστε τον θυμό
Ο θυμός είναι ένα φυσικό, υγιές συναίσθημα. Δεν είναι απειλή, εκτός αν το αντιμετωπίσουμε σαν τέτοια. Αν το παιδί μας νιώσει ότι το θυμωμένο του κομμάτι απωθεί τη γονεϊκή αγάπη, τότε μαθαίνει να τον κρύβει ή να τον μετατρέπει σε επιθετικότητα.

Διατηρούμε τη σχέση
Δεν παγώνουμε. Δεν απομακρυνόμαστε τιμωρητικά. Δεν του λέμε «όταν ηρεμήσεις, θα ξαναμιλήσουμε» με αποδοκιμαστικό ύφος. Μένουμε παρόντες, όσο γίνεται, με σταθερότητα και ευγένεια. Η παρουσία μας είναι πιο θεραπευτική από κάθε εξήγηση.

Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο Τα λάθη που θα κάνεις της Φωτεινής Καραγρηγόρη που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα στο dioptra.gr και σε όλα τα συνεργαζόμενα βιβλιοπωλεία.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...