Από το σώμα στις λέξεις: μια διαφορετική ματιά στα ψυχοσωματικά

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Υπάρχουν στιγμές που το σώμα φαίνεται να ξέρει κάτι πριν από εμάς.

Το στομάχι που σφίγγεται πριν ακόμη αναγνωρίσουμε ότι φοβόμαστε. Ο πονοκέφαλος που επιστρέφει σε περιόδους πίεσης. Η ταχυκαρδία, η δύσπνοια, ο επίμονος πόνος, η έξαρση στο δέρμα ή η κόπωση που εμφανίζεται τη στιγμή που εμείς επιμένουμε ότι «είμαστε καλά».

Συχνά ακολουθούν εξετάσεις, ιατρικές επισκέψεις και μια προσπάθεια να απαντηθεί το πιο άμεσο ερώτημα: «Τι έχω;». Και κάποιες φορές, ανάμεσα στις απαντήσεις, ακούγεται και η φράση «είναι από το άγχος».

Για τον άνθρωπο που υποφέρει, αυτή η φράση μπορεί να είναι ιδιαίτερα απογοητευτική. Μπορεί να ακούγεται σαν να σημαίνει ότι το σύμπτωμα δεν είναι πραγματικό, ότι «είναι όλα στο μυαλό του» ή ότι το άγχος είναι πολύ ασαφές και, επομένως, δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί από ό,τι ένα οργανικό σύμπτωμα. Ο πόνος όμως είναι πραγματικός, όπως πραγματική είναι και η σωματική εμπειρία του άγχους, του φόβου, της απώλειας ή της χρόνιας έντασης.

Η ψυχοσωματική προσέγγιση δεν προσπαθεί να αποφασίσει αν ένα σύμπτωμα ανήκει στο σώμα ή στην ψυχή. Ξεκινά από μια διαφορετική υπόθεση: ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να χωριστεί τόσο εύκολα στα δύο. Το σώμα, η ψυχική ζωή, οι σχέσεις και οι συνθήκες στις οποίες ζούμε αλληλεπιδρούν διαρκώς.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε σωματικό σύμπτωμα έχει ψυχολογική προέλευση. Κάθε νέο, επίμονο ή ανησυχητικό σύμπτωμα χρειάζεται την κατάλληλη ιατρική διερεύνηση.

Η ψυχοθεραπεία δεν αντικαθιστά την ιατρική φροντίδα. Μπορεί όμως, όταν αυτό είναι χρήσιμο, να προσθέσει ένα δεύτερο ερώτημα δίπλα στο «τι έχει το σώμα μου;»: Τι μου συμβαίνει αυτή την περίοδο της ζωής μου;

Τι σημαίνει τελικά ψυχοσωματικό;

Στην καθημερινή γλώσσα χρησιμοποιούμε συχνά τη φράση «έχω τα ψυχοσωματικά μου» για οτιδήποτε εμφανίζεται στο σώμα σε μια περίοδο πίεσης. Επιστημονικά, η εικόνα είναι πιο σύνθετη.

Στην κλασική ψυχοσωματική παράδοση γινόταν διάκριση ανάμεσα στα ψυχοσωματικά νοσήματα, όπου υπάρχει οργανική πάθηση και ψυχολογικοί παράγοντες μπορεί να επηρεάζουν την εμφάνιση ή την πορεία της, και στη σωματοποίηση, όπου η ψυχική δυσφορία βιώνεται ή εκφράζεται κυρίως μέσα από σωματικές ενοχλήσεις. Σήμερα αυτή η διάκριση δεν θεωρείται τόσο απόλυτη. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει μια διαγνωσμένη σωματική νόσο και ταυτόχρονα η συναισθηματική του κατάσταση, το άγχος και ο τρόπος με τον οποίο βιώνει τα συμπτώματα να αποτελούν σημαντικό μέρος της συνολικής του εμπειρίας.

Κάποιες φορές είναι δύσκολο να βρούμε λέξεις γι’ αυτό που νιώθουμε

Στη δεκαετία του 1960, οι Pierre Marty και Michel de M’Uzan περιέγραψαν έναν τρόπο σκέψης που ονόμασαν pensée opératoire, όρος που έχει αποδοθεί ως «χρηστική» ή «μηχανιστική» σκέψη. Παρατήρησαν ανθρώπους που μπορούσαν να περιγράφουν με μεγάλη ακρίβεια γεγονότα και πρακτικές λεπτομέρειες, ενώ δυσκολεύονταν να μιλήσουν για επιθυμίες, φαντασιώσεις και συναισθήματα.

Λίγα χρόνια αργότερα, ο Peter Sifneos χρησιμοποίησε τον όρο αλεξιθυμία για να περιγράψει, μεταξύ άλλων, τη δυσκολία ενός ανθρώπου να αναγνωρίσει και να βάλει σε λέξεις τα συναισθήματά του.

Αλεξιθυμία δεν σημαίνει απουσία συναισθήματος. Ο άνθρωπος αισθάνεται. Μπορεί όμως να δυσκολεύεται να καταλάβει τι ακριβώς αισθάνεται, να διαφοροποιήσει ένα συναίσθημα από κάποιο άλλο και να το συνδέσει με όσα συμβαίνουν στη ζωή του.

Ένα ασαφές «δεν είμαι καλά» μπορεί να γίνεται ευκολότερα αντιληπτό ως σφίξιμο στο στήθος, πόνος στο στομάχι ή εξάντληση παρά ως θυμός, φόβος, θλίψη ή ματαίωση.

Αυτό δεν αφορά όλους τους ανθρώπους που εμφανίζουν σωματικά συμπτώματα ούτε αποτελεί από μόνο του ένδειξη ψυχοσωματικής νόσου. Μας βοηθά όμως να σκεφτούμε τι μπορεί να συμβαίνει όταν το σώμα είναι πιο εύκολα προσβάσιμο στη συνείδηση από ό,τι το συναίσθημα.

Ο «μηχανιστικός άνθρωπος»

Ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Σάββας Σαββόπουλος τοποθετεί τη «μηχανιστική λειτουργία» ακριβώς μέσα στο πεδίο της ψυχοσωματικής. Στο βιβλίο του Ο μηχανιστικός άνθρωπος: Σιωπές της ψυχής, ρωγμές του σώματος εξετάζει τι μπορεί να συμβεί όταν τραυματικές εμπειρίες δεν βρίσκουν επαρκείς ψυχικούς τρόπους για να αναπαρασταθούν, να συνδεθούν με συναισθήματα και να αποκτήσουν νόημα. Η μηχανιστική σκέψη περιγράφεται ως ένας τρόπος προστασίας από τον ψυχικό πόνο, που ταυτόχρονα περιορίζει την ικανότητα επεξεργασίας της εμπειρίας.

Πρόκειται για έναν άνθρωπο που μπορεί εξωτερικά να φαίνεται εξαιρετικά λειτουργικός. Εργάζεται, οργανώνει, αναλαμβάνει ευθύνες, λύνει προβλήματα, προσαρμόζεται. Αν τον ρωτήσει κανείς τι συνέβη μέσα στην ημέρα του, πιθανότατα θα μπορεί να το περιγράψει με μεγάλη ακρίβεια. Αν όμως τον ρωτήσει πώς ένιωσε μέσα σε όλα αυτά, η απάντηση μπορεί να είναι πολύ πιο δύσκολη.

Η ζωή οργανώνεται γύρω από το «τι πρέπει να κάνω» και λιγότερο γύρω από το «τι αισθάνομαι», «τι επιθυμώ» ή «τι σημαίνει αυτό για μένα». Μπορεί, δηλαδή, να βιώνει πολύ έντονες συγκινήσεις χωρίς να διαθέτει πάντα τις ψυχικές αναπαραστάσεις και τις λέξεις που θα του επέτρεπαν να τις αναγνωρίσει και να τις επεξεργαστεί.

Η προσκόλληση στο συγκεκριμένο, στο πρακτικό και στη δράση μπορεί μάλιστα να λειτουργεί προστατευτικά. Το να συνεχίζω, να οργανώνω και να «κάνω αυτό που χρειάζεται» με προστατεύει κάποιες φορές από μια εμπειρία που θα ήταν πολύ επώδυνη αν σταματούσα για να τη νιώσω.

Ένας άνθρωπος μπορεί, για παράδειγμα, να αντιμετωπίζει μια σημαντική απώλεια οργανώνοντας με εντυπωσιακή αποτελεσματικότητα όλες τις πρακτικές λεπτομέρειες. Να συνεχίζει να εργάζεται, να φροντίζει τους άλλους και να απαντά ότι «είναι καλά». Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πενθεί. Μπορεί να σημαίνει ότι ο ψυχικός πόνος δεν έχει ακόμη βρει έναν τρόπο να αναγνωριστεί και να γίνει σκέψη.

Στην ψυχοσωματική προσέγγιση, ενδιαφέρον παρουσιάζει ακριβώς αυτό το σημείο: τι συμβαίνει όταν μια εμπειρία δεν μπορεί εύκολα να συμβολοποιηθεί, να γίνει φαντασίωση ή να ειπωθεί;

Δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι όσα δεν λέγονται «μετατρέπονται» αυτομάτως σε σωματική νόσο. Μια τέτοια εξήγηση θα ήταν απλουστευτική και συχνά ενοχοποιητική για τον ίδιο τον ασθενή. Μπορούμε όμως να αναρωτηθούμε πώς σώμα και ψυχισμός συμμετέχουν μαζί στη διαχείριση όσων μας συμβαίνουν. Ίσως, λοιπόν, το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται τόσο στο να «αποκωδικοποιήσουμε» το σώμα, όσο στο να διευρύνουμε τους τρόπους με τους οποίους ένας άνθρωπος μπορεί να βιώνει, να σκέφτεται και να επικοινωνεί την εμπειρία του.

Από το σύμπτωμα στο βίωμα: παραδείγματα από δυαδικές και ομαδικές θεραπείες

Τα παραδείγματα από τις συνεδρίες είναι πολλά και ενδεικτικά: 

Μια γυναίκα με επαναλαμβανόμενες γαστρεντερικές ενοχλήσεις παρατηρεί στη διάρκεια της θεραπείας ότι τα συμπτώματά της εντείνονται συχνά όταν αισθάνεται ότι οι απαιτήσεις των άλλων την ξεπερνούν. Παρ’ όλα αυτά, δυσκολεύεται να αναγνωρίσει θυμό ή δυσαρέσκεια και συνηθίζει να απαντά σε κάθε δυσκολία με το επόμενο πρακτικό βήμα.

Σταδιακά αρχίζει να μπορεί να πει: «Νομίζω ότι είμαι θυμωμένη, αλλά νιώθω ότι δεν έχω δικαίωμα να είμαι». Δεν είναι ζητούμενο να πούμε ότι ο θυμός «προκάλεσε» το σύμπτωμα. Όμως, μια εμπειρία που μέχρι τότε γινόταν αισθητή κυρίως μέσα από το σώμα αρχίζει να αποκτά λέξεις και συναισθηματικό νόημα.

Αντίστοιχα, ένας άνδρας με χρόνια σωματική νόσο μιλά σε θεραπευτική ομάδα κυρίως για εξετάσεις, φάρμακα και ιατρικά δεδομένα. Κάποια στιγμή ένα άλλο μέλος τού λέει: «Ξέρω πολλά για την ασθένειά σου, αλλά δεν ξέρω πώς είναι για σένα να τη ζεις». Η παρατήρηση αυτή αρχικά τον ενοχλεί. Σταδιακά όμως αναγνωρίζει ότι, όταν φοβάται ή νιώθει ευάλωτος, καταφεύγει στις πρακτικές λεπτομέρειες. Η ομάδα τού δίνει τη δυνατότητα να δει αυτή τη δυσκολία όχι μόνο μέσα από τον θεραπευτή, αλλά μέσα από πολλές διαφορετικές σχέσεις. Και, μέσα από τις λέξεις των άλλων, να αρχίσει σταδιακά να βρίσκει και τις δικές του.

Γιατί η ομαδική ψυχοθεραπεία μπορεί να έχει ιδιαίτερη σημασία;

Η ομαδική ανάλυση αντιμετωπίζει τον άνθρωπο όχι μόνο ως ένα άτομο με έναν εσωτερικό ψυχικό κόσμο, αλλά ως πρόσωπο που διαμορφώνεται και υπάρχει μέσα σε ένα δίκτυο σχέσεων.

Για έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ή να εκφράσει τη συναισθηματική του εμπειρία, η ομάδα προσφέρει πολλές διαφορετικές σχέσεις ταυτόχρονα. Μέσα από το καθρέφτισμα, τις αντιδράσεις των άλλων, τις ταυτίσεις, τις συγκρούσεις και το μοίρασμα, ένα μέλος μπορεί να αναγνωρίσει στον άλλον κάτι που δεν μπορούσε ακόμη να δει στον εαυτό του. Μπορεί, κατά κάποιον τρόπο, να δανειστεί προσωρινά τις λέξεις κάποιου άλλου μέχρι να βρει τις δικές του.

Στην ομαδικοαναλυτική θεωρία ιδιαίτερη σημασία έχει η έννοια της ομαδικής μήτρας (matrix): του κοινού δικτύου επικοινωνίας και σχέσεων που δημιουργείται ανάμεσα στα μέλη. Η ομάδα μπορεί να λειτουργήσει ως ένας χώρος που «κρατά» δύσκολες εμπειρίες, μειώνει την απομόνωση και επιτρέπει σε συναισθήματα που μέχρι τότε εκφράζονταν κυρίως εξωλεκτικά να αποκτήσουν σταδιακά λόγο και νόημα.

Μελέτες ομαδικής ψυχοθεραπείας σε ανθρώπους με χρόνια σωματικά νοσήματα έχουν διερευνήσει, μεταξύ άλλων, αλλαγές στην ικανότητα αναγνώρισης και έκφρασης συναισθημάτων. Φυσικά, τα αποτελέσματα χρειάζεται να διαβάζονται με προσοχή και ασφαλώς δεν σημαίνουν ότι η ψυχοθεραπεία «θεραπεύει» μια οργανική νόσο.

Η αξία της βρίσκεται αλλού: στη δυνατότητα του ανθρώπου να αποκτήσει μεγαλύτερη πρόσβαση στην ψυχική και διαπροσωπική εμπειρία που συνοδεύει τη ζωή μέσα σε ένα σώμα που πάσχει.

Από το σώμα στις λέξεις

Η ψυχοθεραπεία δεν έχει ως στόχο να κάνει το σώμα να σωπάσει. Ούτε να ανακαλύψει πίσω από κάθε σύμπτωμα ένα κρυμμένο συναίσθημα. Μπορεί όμως να βοηθήσει έναν άνθρωπο να αποκτήσει περισσότερους τρόπους να αντιλαμβάνεται όσα του συμβαίνουν. Να συνδέει μια σωματική αίσθηση με μια εμπειρία, μια εμπειρία με ένα συναίσθημα, ένα συναίσθημα με μια σχέση.

Να μπορεί να αναρωτηθεί όχι μόνο «τι έχω;», αλλά και «τι μου συμβαίνει;».

Και κάποιες φορές, μέσα στη θεραπευτική σχέση (ή μέσα στις πολλές σχέσεις μιας ομάδας) κάτι που μέχρι τότε μπορούσε μόνο να βιωθεί αρχίζει να μπορεί και να ειπωθεί. Αυτή ακριβώς να είναι μία από τις σημαντικότερες διαδρομές της ψυχοθεραπείας: από το σώμα στις λέξεις.

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.

Behr, H., & Hearst, L. (2005). Group-Analytic Psychotherapy: A Meeting of Minds. Whurr.

Brown, D. G. (1985). The psychosoma and the group. Group Analysis, 18(2), 93–101.

Lipowski, Z. J. (1984). What does the word “psychosomatic” really mean? A historical and semantic inquiry. Psychosomatic Medicine, 46(2), 153–171.

Marty, P., & de M’Uzan, M. (1963). La pensée opératoire. Revue française de psychanalyse, 27, 345–356.

Poulsen, A. (1991). Psychodynamic, time-limited group therapy in rheumatic disease—A controlled study with special reference to alexithymia. Psychotherapy and Psychosomatics, 56(1–2), 12–23.

Sifneos, P. E. (1973). The prevalence of “alexithymic” characteristics in psychosomatic patients. Psychotherapy and Psychosomatics, 22(2–6), 255–262.

Σαββόπουλος, Σ. (2025). Ο μηχανιστικός άνθρωπος: Σιωπές της ψυχής, ρωγμές του σώματος. Εκδόσεις Παπαδόπουλος.

Taylor, G. J., Bagby, R. M., & Parker, J. D. A. (1997). Disorders of Affect Regulation: Alexithymia in Medical and Psychiatric Illness. Cambridge University Press.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Σταματίνα Κατσίβελη - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Σταματίνα Κατσίβελη: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Πιστεύω ότι η αλλαγή αρχίζει στη σχέση. Στην κλινική μου εργασία με ενδιαφέρει ιδιαίτερα ο τρόπος με τον οποίο οι σχέσεις, η προσωπική ιστορία και η ανάγκη για σύνδεση διαμορφώνουν την εμπειρία του εαυτού.

Εξειδικεύσεις:

Διαταραχές Ύπνου Διαχείριση Θυμού Κατάθλιψη

4 χρόνια εμπειρίας

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.