Άγχος - Ανάλυση, Δεδομένα & Διαχείριση

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η καθημερινότητα του μοντέρνου ανθρώπου περιβάλλεται από έντονες αλλαγές τόσο ως προς τη δομή των αλληλεπιδράσεων στη σημερινή κοινωνία όσο και από την διαφορετική σε σχέση με παλαιότερα προσέγγιση στη σύναψη των ανθρώπινων επαφών με την έλευση της τεχνολογίας τις τελευταίες δεκαετίες.

Η προσαρμοστικότητα που καλείται ο σύγχρονος άνθρωπος να έχει, οι υψηλές απαιτήσεις της κοινωνίας καθώς και του ρυθμού της ζωής, αρκετές φορές μπορούν να οδηγήσουν ένα άτομο να αισθανθεί ότι ασφυκτιά διότι το άγχος και η πίεση δεν προκαλούνται μόνο από έναν παράγοντα αλλά από πολλαπλούς.

Ζητήματα που πυροδοτούν το άγχος μπορούν να προκύψουν από την οικονομική ανασφάλεια και τις απαιτήσεις στο εργασιακό περιβάλλον μέχρι την αίσθηση έλλειψης χρόνου και της (σχεδόν) αναπόφευκτης σύγκρισης με άλλους χρήστες στα κοινωνικά δίκτυα αφήνοντας τους ένα αίσθημα ότι δεν εξελίσσονται ή βρίσκονται σε μία χαμηλότερη κοινωνική θέση σε σχέση με άλλα άτομα.

Τι είναι το άγχος

Ως άγχος ορίζεται η αντίδραση του οργανισμού απέναντι σε μία συνθήκη που δυνητικά επιφέρει κίνδυνο ή δυσκολία. Συνήθως κάνει την εμφάνιση του σε καταστάσεις που το άτομο βρίσκεται κάτω από υψηλή πίεση προκαλώντας του ένα αίσθημα δυσφορίας το οποίο μπορεί να καταβάλει το άτομο τόσο ψυχικά όσο και σωματικά.

Το συγκεκριμένο συναίσθημα μοιάζει περισσότερο με το συναίσθημα του φόβου και συνοδεύεται κυρίως από: αίσθημα ανικανότητας για την περάτωση κάποιας διαδικασίας, αρνητικά σενάρια μέσω σκέψης για την τροπή ή την κατάληξη ενός ζητήματος, αίσθημα σύγχυσης κατά την διάρκεια του περιστατικού ή του λογισμού που προκάλεσε άγχος και πυροδότηση ή ανάπτυξη κάποιας ανασφάλειας που έχει τη δυνατότητα να καταβάλλει το άτομο σε μεγάλο βαθμό ή ακόμα και πλήρως.

Οφείλει να αναφερθεί σε αυτό το σημείο ότι το άγχος όντας μία φυσική απόκριση του οργανισμού σε ένα ερέθισμα το οποίο το πυροδοτεί είναι κάτι το απόλυτα φυσιολογικό όσο αυτό δεν περιβάλλει καθολικά την καθημερινότητα του ατόμου στο μεγαλύτερο μέρος της καθώς και όσο δεν υπονομεύει ή δυσκολεύει την ποιότητα ζωής ενός ανθρώπου.

Διαφορά άγχους – στρες

Ένα αρκετά συχνό φαινόμενο τείνει να είναι η ταύτιση ή ακόμα και η εναλλαγή ανάμεσα στις έννοιες άγχος και στρες, δηλαδή να γίνεται χρήση του ενός όρου αντί του άλλου σε διάφορες διατυπώσεις ή ερμηνείες με αποτέλεσμα να προκύπτει μία παρανόηση καθώς επίσης να προκαλείται και μία σύγχυση μεταξύ των δύο ορισμών.

Το γεγονός πως προκύπτει ένα τέτοιο ζήτημα είναι κάτι απόλυτα λογικό λόγω των μεγάλων ομοιοτήτων τους τόσο ως προς το αίσθημα που δημιουργούν όσο και στα κοινά ή παρόμοια αποτελέσματα που δύναται να προκαλέσουν, όμως η κατανόηση και η διαφοροποίηση τους είναι σημαντική ώστε να έχει την δυνατότητα ένα άτομο να εκφράσει ορθώς τι αισθάνεται κατά την περιγραφή ενός βιώματος.

Ορισμός του στρες

Το στρες είναι η αντίδραση η οποία προκαλείται από τον οργανισμό τη στιγμή που εκτίθεται σε ένα καινούριο και συνάμα απαιτητικό ερέθισμα.

Εκείνη την στιγμή απελευθερώνεται η αδρεναλίνη (ή αλλιώς επινεφρίνη), η οποία είναι η ορμόνη που ευθύνεται για την λήψη γρήγορων αποφάσεων, την απόκριση σε προκλήσεις και την παραμονή του ατόμου σε κατάσταση εγρήγορσης.

Το ερέθισμα το οποίο προκαλεί στο άτομο στρες μπορεί να έχει βραχυπρόθεσμο χαρακτήρα όπως για παράδειγμα διένεξη με κοντινό πρόσωπο, προθεσμία για την υλοποίηση ενός ζητήματος ή μακροπρόθεσμο χαρακτήρα όπως χρόνια ασθένεια ή δυσκολία για εύρεση εργασίας.

Ο ορισμός που παρέχεται για το στρες από το Διαγνωστικό Εργαλείο των Ψυχικών Διαταραχών,  DSM-5 είναι: «Το μοτίβο συγκεκριμένων και απροσδιόριστων αντιδράσεων ενός ατόμου σε ένα ερέθισμα που του προκαλεί δυσφορία ή ανισορροπία και επιβάρυνση ή επηρεάζει την ικανότητα του να το διαχειριστεί».

Ορισμός του άγχους

Το άγχος είναι η αντίδραση του οργανισμού απέναντι σε ένα ερέθισμα που ακόμη και με το πέρας του ερεθίσματος εκείνη μπορεί να παραμείνει ίδια.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό του άγχους είναι πως το άτομο μπορεί να βιώσει το συγκεκριμένο συναίσθημα σε πολλαπλές καταστάσεις και ανεξαρτήτως του ερεθίσματος που υπάρχει όποιο κι αν είναι. Αφορά σε μία εσωτερική διαδικασία του ατόμου που προκαλεί μία μίξη αρνητικών συναισθημάτων (π.χ. φόβος, πίεση, ταραχή κ.α.) πριν το γεγονός που το πυροδοτεί, κατά τη διάρκεια αλλά και με το πέρασμα του γεγονότος.

Κλινικά ο ορισμός για το άγχος εστιάζει στην δυσφορία που προκαλείται συναισθηματικά σε σχέση με ένα -κατά πάσα πιθανότητα- γεγονός αρνητικού χαρακτήρα ή κίνδυνο και όχι αναγκαστικά με αυτούσια την αντίδραση στον εξωτερικό παράγοντα.

Ο ορισμός για το άγχος βάσει το Διαγνωστικό Εργαλείο των Ψυχικών Διαταραχών – DSM 5 ορίζεται ως: « Η ανησυχητική πρόβλεψη ενός μελλοντικού κινδύνου ή ατυχίας που συνοδεύεται από αισθήματα ανησυχίας, δυσφορίας ή σωματικών συμπτωμάτων και έντασης. Η εστίαση του προβλεπόμενου κινδύνου μπορεί να είναι εσωτερική ή εξωτερική (φαινομενική ή όχι)».

Διάκριση Άγχους και Στρες: Μια Απλοποιημένη Προσέγγιση

Στην ουσία με μία πιο απλοποιημένη εξήγηση το στρες είναι κάτι που προκαλείται από έναν σχετικά πιο ξεκάθαρο εξωτερικό παράγοντα ενώ το άγχος όχι απαραίτητα.

Το στρες αναφέρεται στο ζήτημα που προέκυψε ενώ το άγχος στο ζήτημα που μπορεί να προκύψει.

Επειδή λοιπόν είναι αρκετά λεπτή η γραμμή διαχωρισμού τους πάρα πολλές φορές παρουσιάζονται ως ταυτόσημοι όροι, ακόμη κι αν δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Πρόκειται για δύο παρόμοιους αλλά ανεξάρτητους όρους οι οποίοι μπορούν να λειτουργήσουν συνδυαστικά.

Ένα παράδειγμα για να υπάρξει καλύτερη κατανόηση στην λειτουργία και τον μηχανισμό τους είναι να υπάρξει μία υπόθεση που ένα άτομο αργεί για να πάει στη δουλειά του. Η συνειδητοποίηση ότι άργησε για να πάει στο εργασιακό του περιβάλλον του προκαλεί στρες. Ξαφνικά η κίνηση στον δρόμο ή η αναμονή του (δηλαδή ο χρόνος που περνάει) σε ένα σημείο ώσπου να επιβιβαστεί σε ένα μέσο μεταφοράς (π.χ. ταξί, τρόλεϊ, λεωφορείο κ.λπ.) μετατρέπεται σε στρεσογόνο παράγοντα.

Οι σκέψεις κατά τη διάρκεια που εκτυλίσσονται αυτές οι ενέργειες ως προς το τι μπορεί να του επιφέρει η αργοπορία του, για παράδειγμα επίπληξη από έναν προϊστάμενο, δημιουργούν εύφορο έδαφος την ανάπτυξη άγχους. Σε συνδυασμό αυτά τα δύο (στρες και άγχος) μπορούν να προκαλέσουν σε ένα άτομα αρνητικά συναισθήματα (λ.χ. ανησυχία, ταραχή, πίεση, φόβο κ.ο.κ.) που αν αναπτυχθούν σε μεγάλο βαθμό είναι δυνατό να επιφέρουν συναισθήματα δυσφορίας σε ακόμη υψηλότερη ένταση.

Γενικά, η ύπαρξη του άγχους και του στρες σε ήπια επίπεδα μπορούν να ωφελήσουν ένα άτομο ως προς την αποδοτικότητα και την ανταπόκριση του σε διάφορες καταστάσεις και συνθήκες της ζωής του με αντίκρισμα να είναι πιο αποτελεσματικό αρκεί να μην φτάνουν σε τέτοιο βαθμό που επισκιάζουν και κατακλύζουν την καθημερινότητα.

Επίπεδα άγχους

Όπως προαναφέρθηκε το άγχος κυμαίνεται από ήπια ως πιο υψηλά επίπεδα. Στο κάθε επίπεδο τα συναισθήματα που κυριαρχούν το άτομο είναι διαφορετικά όπως και ο τρόπος με τον οποίο εμφανίζονται. Παρακάτω θα αναφερθούν αυτά τα επίπεδα καθώς και η εξήγηση τους.

Ελάχιστου βαθμού

Στην περίπτωση της ελάχιστης αγχώδους συμπτωματολογίας το άτομο έχει την ικανότητα να ενεργεί με ελάχιστες παρεμβολές. Η εστίαση σε καθημερινές υποχρεώσεις κατά βάση δεν παρεμποδίζεται και το άτομο αισθάνεται αποδοτικό για το μεγαλύτερο διάστημα της μέρας. Η απουσία του άγχους θα ήταν κάτι το επιθυμητό, όμως σε αυτά τα επίπεδα άγχους το άτομο μπορεί να αποδώσει εξίσου κατά την διάρκεια της μέρας και μάλιστα υπάρχει περίπτωση λόγω του χαμηλού επιπέδου να μην γίνει αντιληπτό από το ίδιο το άτομο.

Ήπιου βαθμού

Στην περίπτωση της ήπιας αγχώδους συμπτωματολογίας ο άνθρωπος που το βιώνει ενδέχεται για παράδειγμα να αισθάνεται αμηχανία σε κοινωνικές συναναστροφές. Σε αυτό το επίπεδο άγχους υπάρχει περίπτωση να κάνουν την εμφάνιση τους μυϊκοί ή στομαχικοί πόνοι αλλά η αίσθηση που θα προκαλέσουν θα είναι σε σχετικά μικρή ένταση. Αυτό το επίπεδο άγχους κάνει την εμφάνιση του από την παιδική ηλικία ως την ενηλικίωση και κρίνεται πως κατατάσσεται σε θέση της κλίμακας που το καθιστά πιο διαχειρίσιμο, δηλαδή το άτομο μπορεί να αποδώσει κανονικά απλά μπορεί να εμφανίσει κάποια σημάδια αμηχανίας εντός κάποιων συνθηκών ή αλληλεπιδράσεων.

Μέτριου βαθμού

Στην περίπτωση της μέτριας αγχώδους συμπτωματολογίας το άτομο ενδέχεται να έρθει αντιμέτωπο με ακανόνιστο ωράριο ύπνου ή μερική απώλεια όρεξης. Παρόλο που θα είναι σε αισθητό βαθμό το άτομο θα παραμένει λειτουργικό. Υπάρχει ενδεχόμενο μαζί με την μειωμένη όρεξη το άτομο να έχει και έντονους πονοκεφάλους και σαν αποτέλεσμα αυτών των παραγόντων να βιώσει καταστάσεις πανικού σε ρυθμιζόμενο πλαίσιο προκαλώντας του νευρικότητα σε κάποιες περιπτώσεις.

Έντονου βαθμού

Στη περίπτωση της έντονης αγχώδους συμπτωματολογίας τα συμπτώματα της αποτελούν βασικά διαγνωστικά κριτήρια κλινικού τύπου αγχώδους διαταραχής. Τα άτομα που το άγχος τους κατατάσσεται σε αυτό τον βαθμό τείνουν να καταγράφουν αυξημένα επίπεδα σε κλίμακες δυσφορίας καθώς και μειωμένη λειτουργικότητα. Πολλές φορές αυτός ο βαθμός άγχους συνοδεύεται από μείζονα κατάθλιψη, επιδεινώνοντας έτσι τη κατάσταση του ατόμου. Τα συμπτώματα σε αυτό το επίπεδο άγχους κάνουν την εμφάνιση τους με συχνότητα και διάρκεια και ενδέχεται να περιλαμβάνουν αισθήματα έντονης φοβίας ή πανικού, ταχυκαρδία καθώς ακόμα και να οδηγήσουν σε κοινωνική απόσυρση. Οι συγκεκριμένες επιπτώσεις μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα για το άτομο την απώλεια εργασίας και τις αυξημένες ανάγκες για υγειονομική περίθαλψη. Παράλληλα, ορισμένοι άνθρωποι ενδέχεται να καταφεύγουν στη χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών ως μέσο διαχείρισης των συμπτωμάτων τους.

Βαρέος βαθμού

Στη περίπτωση της βαρέους αγχώδους συμπτωματολογίας το άτομο είναι πιθανό να έρχεται αντιμέτωπο σε μεγάλη συχνότητα με κρίσεις πανικού. Σε αυτό το επίπεδο άγχους το άτομο κατακλύζεται από συναίσθημα φόβου, ταραχής ή εσωτερικής έντασης που σχετίζεται με ζητήματα της καθημερινότητας. Υπάρχει η περίπτωση η εκδήλωση αυτού του βαθμού άγχους να συνοδεύεται από συμπτώματα όπως αίσθημα επικείμενου κινδύνου, εφίδρωση, κόπωση, αϋπνία, μυϊκοί πόνοι και απομάκρυνση από κοινωνικές επαφές καθώς και δυσκολία αποχώρησης από περιβάλλοντα που αισθάνεται ασφάλεια όπως πχ η κατοικία του.

Σε γενικές γραμμές, το άγχος αποτελεί μια φυσιολογική αντίδραση του ανθρώπου, η οποία χαρακτηρίζεται από νευρικότητα ή ανησυχία απέναντι σε συμβάντα με αβέβαιο αποτέλεσμα. Πρόκειται για ένα συναίσθημα που εκδηλώνεται σε μεγάλο ποσοστό ανθρώπων ανά διαστήματα. Στη περίπτωση που το άγχος καταλήγει να είναι επίμονο και κατακλυσμιαίο, υπάρχει η πιθανότητα αυτό να αποτελεί ένδειξη πως το άτομο πάσχει από κάποια αγχώδη διαταραχή. Ωστόσο, οι αγχώδεις διαταραχές είναι αρκετά συχνές και μπορούν να λάβουν αποτελεσματική αντιμετώπιση.

Αγχώδεις διαταραχές

Το άγχος βιώνεται διαφορετικά από τον κάθε άνθρωπο, όμως στην περίπτωση των αγχωδών διαταραχών υπάρχει διαφοροποίηση από τα φυσιολογικά συναισθήματα νευρικότητας και στρες, με αποτέλεσμα να επιφέρουν άγχος ή φόβο σε αρκετά υψηλά επίπεδα.  

Οι συνηθέστερες διαγνώσεις στις αγχώδεις διαταραχές συναντώνται στις γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, διαταραχή πανικού, διαταραχή κοινωνικού άγχους (κοινωνική φοβία), διαταραχή άγχους αποχωρισμού και φοβίες.

Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή (ΓΑΔ)

Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή πρόκειται για μία χρόνια πάθηση του ατόμου η οποία του επιφέρει σε μεγάλη συχνότητα αισθήματα που προκαλούν άγχος για ένα εκτενές φάσμα θεμάτων ή καταστάσεων προκύπτουν στην καθημερινότητα.

Συμπτώματα ψυχολογικού και σωματικού χαρακτήρα ποικίλουν από άτομο σε άτομο αλλά αφορούν τη δυσκολία συγκέντρωσης, την αϋπνία και την μειωμένη ποιότητα ύπνου, την ταραχή, τη ζάλη καθώς και το αίσθημα παλμών (δηλαδή την υποκειμενική αίσθηση ότι η καρδιά χτυπάει έντονα, γρήγορα ή ακανόνιστα, το λεγόμενο «φτερούγισμα», δεν αφορά απαραίτητα την ταχυπαλμία αυτό το αίσθημα, παρόλο που δημιουργείται εύκολα αυτή η παρανόηση).

Διαταραχή Πανικού

Η διαταραχή πανικού αφορά αιφνίδιες και επανειλημμένες εξάρσεις φόβου που δύναται να έχουν διάρκεια μερικών λεπτών ή και ακόμα παραπάνω. Υπάρχει περίπτωση οι συγκεκριμένες κρίσεις να προκληθούν χωρίς κάποιο άμεσο ερέθισμα.

Το άτομο που έχει κρίση πανικού μπορεί να εκδηλώσει μια απότομη έξαρση ψυχικών και σωματικών συμπτωμάτων όπως είναι η αίσθηση απώλειας ελέγχου, η θεώρηση ότι περνάει έμφραγμα ή ακόμη και πως βρίσκεται στα πρόθυρα του θανάτου.

Διαταραχή Κοινωνικού Άγχους (Κοινωνική Φοβία)

Η διαταραχή κοινωνικού άγχους αφορά αίσθημα φόβου ή τρόμου κατά την επαφή με κοινωνικά περιβάλλοντα. Δεν αποτελεί απλά ένα αίσθημα ανησυχίας έναντι μίας κοινωνικής εκδήλωσης αλλά πρόκειται για έντονη ταραχή όσον αφορά κοινωνικές συναναστροφές τύπου συνάξεις, τηλεφωνικές συνομιλίες, ψώνια, ραντεβού με άλλον άνθρωπο, έναρξη συζητήσεων, σχολή, δουλειά κα.

Διαταραχή άγχους αποχωρισμού

Η διαταραχή άγχους αποχωρισμού αφορά την έντονη ανησυχία αποχωρισμού από συγκεκριμένο πρόσωπο, από σύνολο ατόμων ή κατοικίδια. Ενώ υπάρχει η θεώρηση πως η συγκεκριμένη διαταραχή συναντάται σε άτομα κατά την παιδική ηλικία μπορεί να παρουσιαστεί εξίσου και σε ενήλικες.

Φοβία

Φοβία είναι ο υπέρμετρος και ανεξέλεγκτος φόβος που εκδηλώνεται με συγκεκριμένα ερεθίσματα όπως αντικείμενα, ζώα, μέρη, καταστάσεις ή συναισθήματα. Ενδεικτικά παραδείγματα αποτελούν η αγοραφοβία (φόβος που συνδέεται με ανοιχτούς χώρους ή με την αίσθηση αδυναμίας διαφυγής) και η ακροφοβία (ισχυρός φόβος απέναντι στα ύψη).

Μετατραυματική Αγχώδης Διαταραχή (ΜΑΔ – PTSD)

Η μετατραυματική αγχώδης διαταραχή παρουσιάζεται ύστερα από ένα πάρα πολύ στρεσογόνο, τρομακτικό ή οδυνηρό γεγονός. Πολλές φορές εμφανίζεται μέσω εφιαλτών και «αναδρομών στο παρελθόν», κατά τις οποίες το άτομο ξαναζεί το γεγονός που το τραυμάτισε. Τα άτομα που πάσχουν από ΜΑΔ αισθάνονται ενοχές και απομόνωση σε μεγάλη συχνότητα καθώς επίσης παρουσιάζουν ευερεθιστότητα.

Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD)

Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή αφορά εμμονές και καταναγκασμούς που επιφέρουν άγχος στην περίπτωση που δεν πραγματοποιηθούν συγκεκριμένες ενέργειες και «τελετουργίες» στην καθημερινή ζωή. Η συγκεκριμένη διαταραχή προκαλεί την αίσθηση απώλειας ελέγχου όταν δεν εκτελούνται αυτές οι διεργασίες που για τα άτομα είναι στην ουσία το στοιχείο της «ασφάλειας».

Ορισμένα άτομα που πάσχουν από αγχώδεις διαταραχές ενδέχεται να παρουσιάζουν ταυτόχρονα παραπάνω από μία αγχώδεις ή άλλες ψυχιατρικές διαταραχές, ένα φαινόμενο που ονομάζεται «συννοσηρότητα».

Ενδεικτικά, η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή παρουσιάζει συχνά συσχέτιση με άλλες ψυχικές διαταραχές όπως η κατάθλιψη ή η μείζων καταθλιπτική διαταραχή (ΜΚΔ), η διπολική διαταραχή και η διαταραχή χρήσης ουσιών (ΔΧΟ).

Άγχος υψηλής λειτουργικότητας

Το γεγονός πως το άγχος (κυρίως σε ήπιο βαθμό και χαμηλά επίπεδα) έχει τη δυνατότητα να προσφέρει οφέλη στο άτομο, όπως για παράδειγμα να το κάνει πιο αποδοτικό, μερικές φορές παρερμηνεύεται στο ότι χάρις το άγχος το άτομο αποδίδει.

Τι είναι το άγχος υψηλής λειτουργικότητας

Το άγχος υψηλής λειτουργικότητας αφορά τη συνειδητή επιλογή του ατόμου για εμπλοκή σε καταστάσεις που του επιφέρουν άγχος και στην παρουσίαση σωματικών συμπτωμάτων που προκύπτουν από το άγχος. Σε αυτό το πλαίσιο, το άτομο θεωρεί ότι τα συμπτώματα που συνδέονται με τις αγχώδεις διαταραχές επιφέρουν ορισμένα οφέλη. Στα συγκεκριμένα άτομα η εμπειρία έντονου άγχους θεωρείται αναγκαία διότι τα αυξημένα επίπεδα άγχους βοηθάν στη διατήρηση ελέγχου, στην επιδίωξη της τελειότητας και την αποφυγή πιθανών κινδύνων. Με αυτό τον τρόπο καταλήγουν να το εντάσσουν στη καθημερινότητα τους. Παρόλο που δεν έχει ταξινομηθεί ακόμη ως διαταραχή, το άγχος υψηλής λειτουργικότητας αφορά μία κατάσταση στην οποία, όπως κάθε μορφή υπερβολής, επιβαρύνει το άτομο σημαντικά καθώς και το οδηγεί σε εξάντληση.

Συμπτώματα άγχους υψηλής λειτουργικότητας

Μία αξιοσημείωτη διάκριση που παρατηρείται ανάμεσα στα γενικά συμπτώματα του άγχους υψηλής λειτουργικότητας και στις αγχώδεις διαταραχές είναι πως σε αυτό το πλαίσιο τα άτομα αφομοιώνουν τα ψυχικά και σωματικά συμπτώματα που προκαλεί το έντονο άγχος στη καθημερινότητα τους και δρουν με βάση αυτά.

Τα συμπτώματα που παρουσιάζει ένα άτομο με άγχος υψηλής λειτουργικότητας είναι τα ακόλουθα:

• Εμφάνιση υπέρμετρα τελειοθηρικών και ελεγκτικών συμπεριφορών δίχως δυνατότητα διακοπής από το άτομο
• Προσπάθεια επίτευξης της τελειότητας τάση να μην δυσαρεστεί τους άλλους
• Παρουσίαση σωματικών αντιδράσεων στο υπέρμετρο άγχος, όπως σκάλισμα των νυχιών, δάγκωμα των νυχιών, χτύπημα των ποδιών και ανάπτυξη σχετικών τικ ( π.χ. τρέμουλο, πόνοι σε πλάτη και αυχένα, εφίδρωση)
• Τάση για τη δημιουργία αρνητικών σκέψεων και καταστροφικών σεναρίων
• Κακή ποιότητα ύπνου ως συνέπεια των αγχωδών σκέψεων (αίσθημα κόπωσης όταν ξυπνάει, τρίξιμο των δοντιών κατά τη διάρκεια του ύπνου κ.α
• Εστίαση καθαρά στο αποτέλεσμα (δηλαδή σε στόχους και επιτεύγματα) αντί για απόλαυση της δραστηριότητας στην προσπάθεια να «αγγίξει» την τελειότητα
• Απόκτηση καινούριων συνηθειών για την αντιμετώπιση του υπέρμετρου άγχους (π.χ. ανάπτυξη κάποιου εθισμού, υπερκατανάλωση τροφής, υπερκόπωση)
• Εκδήλωση ανησυχίας στο παρόν για ένα ενδεχόμενο αρνητικό γεγονός στο μέλλον που το άτομο εκλαμβάνει την ανησυχία αυτή ως ωφέλιμη
• Προσπάθεια για ανάκληση αρνητικών εμπειριών του παρελθόντος, θεωρώντας ότι αυτές θα προσφέρουν βοήθεια ως προς την αντιμετώπιση πιθανών καταστροφικών καταστάσεων
• Σχολαστικότητα, τελειομανία, προσοχή στη λεπτομέρεια είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά στα άτομα με άγχος υψηλής λειτουργικότητας που πολλές φορές εκλαμβάνονται ως θετικά από τον περίγυρο κι έτσι τα άτομα με άγχος υψηλής λειτουργικότητας θεωρούνται «λειτουργικά».

Ένα από τα βασικά γνωρίσματα του άγχους υψηλής λειτουργικότητας είναι το συγκεκριμένο φαινόμενο, δηλαδή ότι εξωτερικά δε γίνεται αντιληπτό κάποιο πρόβλημα ούτε διακρίνεται κάποια δυσκολία. Παρόλο αυτά, η συγκεκριμένη αντίληψη καταλήγει να γίνεται σημαντικό εμπόδιο ως προς την αναγνώριση των αρνητικών συνεπειών του άγχους υψηλής λειτουργικότητας και καθυστερεί την αναζήτηση κατάλληλων τρόπων αντιμετώπισης.

Ο κύκλος του άγχους υψηλής λειτουργικότητας

Κατά την εκδήλωση και διατήρηση του άγχους υψηλής λειτουργικότητας διαμορφώνεται ένας φαύλος, αυτοενισχυόμενος κύκλος. Στη περίπτωση που η έντονη προσήλωση στους στόχους και η ανάγκη για τελειότητα συνδυάζονται με ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις που προβάλλουν το άγχος ως κάτι χρήσιμο ή ωφέλιμο, μεγιστοποιείται η πιθανότητα ανάπτυξης αυτού του τύπου άγχους.
Ένα άτομο που βρίσκεται συνεχόμενα σε κατάσταση εγρήγορσης, εργάζεται ασταμάτητα, κινείται με βιασύνη και αποζητά τον πλήρη έλεγχο εξαιτίας του άγχους του, μπορεί να οδηγηθεί στο εσφαλμένο συμπέρασμα πως μόνο μέσω της έντονης αγχώδους εμπειρίας είναι σε θέση να πετύχει τους στόχους του.

Σε αυτό το σημείο ενεργοποιείται ο κύκλος. Ακόμα και όταν αντιλαμβάνεται ανά περιόδους τη σωματική κόπωση και τη συναισθηματική εξουθένωση, συνεχίζει να συνυπάρχει με τα συμπτώματα του άγχους.

Με το πέρασμα του καιρού, μειώνεται η ικανότητα αντικειμενικής αξιολόγησης των καταστάσεων καθώς και η ικανότητα θέασης των πραγμάτων από διαφορετικές οπτικές γωνίες ενώ παράλληλα περιορίζεται η ευχαρίστηση από τις δραστηριότητες. Ο λόγος που γίνεται αυτό είναι γιατί οι δυσλειτουργικές πεποιθήσεις ενισχύονται όλο και περισσότερο. Η διαρκής ανησυχία ξεκινά σταδιακά να θεωρείται ως ο βασικός και καθοριστικός παράγοντας επιτυχίας.

Δίχως να αντιλαμβάνεται ακριβώς τις συνέπειες αυτής της έντονης κατάστασης στην καθημερινότητα του, το άτομο καταλήγει να φθείρεται. Εάν η επιβάρυνση αυτή δεν αναγνωριστεί άμεσα κι αν δεν υπάρξει κάποιου είδους παρέμβαση τότε αυτός ο φαύλος κύκλος συνεχίζεται και παγιώνει.

Μηχανισμός του Άγχους

Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν νιώσει άγχος ανά καιρούς και κατά βάση δεν τους είναι δύσκολο να αναγνωρίσουν σωματικά συμπτώματα που προκαλούνται από αυτό (εφίδρωση, δερματικοί ερεθισμοί όπως κνίδωση, ταχυπαλμία κ.λπ.). Αυτό που ενδέχεται να μην γνωρίζουν είναι τι συμβαίνει στον μηχανισμό του εγκεφάλου κατά τη φάση του άγχους.

Μεγάλο μέρος αυτού σχετίζεται με χημικές διεργασίες του εγκεφάλου. Το άγχος και το στρες οδηγούν στην έκκριση κορτιζόλης -της λεγόμενης «ορμόνη του στρες»- που μπορεί να βοηθήσει ώστε ένα άτομο να ανταπεξέλθει σε μια δύσκολη κατάσταση, όμως στη περίπτωση που παραμένει σε υψηλά επίπεδα για μεγάλο χρονικό διάστημα προκαλεί επιβάρυνση. Το χρόνια στρες έχει συνδεθεί με αρκετά ψυχικά αλλά και σωματικά προβλήματα υγείας.

Εγκεφαλικές Δομές και Άγχος

Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται το άγχος και το στρες μέσω του λιμβικού συστήματος, το οποίο αποτελείται από τον ιππόκαμπο, την αμυγδαλή, τον υποθάλαμο και τον θάλαμο. Το λιμβικό σύστημα είναι αυτό το οποίο σχετίζεται με τα συναισθήματα και την μνήμη ενώ εμπλέκεται και σε λειτουργίες όπως ο φόβος, το στρες και τα κίνητρα. Ακόμη, συμβάλλει στον έλεγχο των αυτόνομων λειτουργιών του οργανισμού, δηλαδή όσων εκτελούνται αυτόματα δίχως τη συνειδητή παρέμβαση του ατόμου.

Ιππόκαμπος

Ο ιππόκαμπος αποτελεί μια εγκεφαλική δομή η οποία είναι υπεύθυνη για την επεξεργασία και την οργάνωση  πληροφοριών και συνδέεται με διάφορους τύπους μνήμης όπως η βραχυπρόθεσμη, η μακροπρόθεσμη και η χωρική. Ο τρόπος λειτουργίας του στην αποθήκευση εμπειριών μπορεί να επηρεάσει το άγχος, ιδιαίτερα όταν δημιουργούνται συνδέσεις μεταξύ αγχωτικών εμπειριών του παρελθόντος και αντιδράσεις σε παρόμοιες καταστάσεις.

Αμυγδαλή

Η αμυγδαλή ευθύνεται για τις συναισθηματικές αντιδράσεις, κυρίως το φόβο. Επιπλέον, η αμυγδαλή σχετίζεται με το άγχος και την επιθετικότητα ενώ παράλληλα συμμετέχει στη μνήμη και την λήψη αποφάσεων. Μέσω της συγκεκριμένης λειτουργίας ο εγκέφαλος κάνει σύνδεση τις παλαιότερες εμπειρίες με τις αντιδράσεις σε στρεσογόνα ερεθίσματα.

Υποθάλαμος

Ο υποθάλαμος είναι υπεύθυνος για την ρύθμιση του αυτόνομου νευρικού συστήματος και είναι το ένα από τα τρία μέρη του άξονα υποθάλαμος – υπόφυση – επινεφρίδια (HPA), Είναι για τη ρύθμιση των αντιδράσεων στο στρες και τον τρόπο αντιμετώπισης του. Ακόμη, έχει τον ρόλο συντονιστή στο ενδοκρινικό σύστημα, το οποίο αφορά τη ρύθμιση της θερμοκρασίας και της όρεξης που είναι δύο λειτουργίες οι οποίες μπορούν να επηρεαστούν σε μεγάλο βαθμό από το άγχος και το στρες.

Νευροβιολογικοί Μηχανισμοί του Άγχους

Μία αντίδραση που είναι ευρέως διαδεδομένη είναι η αντίδραση «μάχη ή φυγή (fight or flight)». Πέρα από την συγκεκριμένη αντίδραση υπάρχουν το πάγωμα και ο κατευνασμός, οι οποίες εκφράζουν τους βασικούς τρόπους με τους οποίους ανταποκρίνονται οι άνθρωποι σε αγχωτικές καταστάσεις.

« Όταν ενεργοποιείται η αντίδραση του άγχους, η αμυγδαλή αναλαμβάνει τον έλεγχο – αυτή είναι η αντίδραση μάχης/φυγής/παγώματος/κατευνασμού», τονίζει η δρ. Amy Marschall. Συνεχίζει λέγοντας ότι όταν το άτομο βρίσκεται σε συνθήκες άμεσου κινδύνου τότε η άμεση αντίδραση μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική ως προς την επιβίωση, διότι βοηθά στην απομάκρυνση της απειλής.

Παρόλο αυτά, η αμυγδαλή «προσπερνάει» τον μετωπιαίο λοβό – δηλαδή το μέρος του εγκέφαλου που έχει την ευθύνη για την λογική σκέψη, τη γλώσσα και τον έλεγχο των παρορμήσεων- με αποτέλεσμα, όταν το άτομο βρίσκεται σε κατάσταση έντονου άγχους, να μπορεί να αντιδρά με τρόπους που δεν συνάδουν με τη συνήθη συμπεριφορά του.

Μάχη (Fight)

Τα άτομα που έχουν ως άμεση αντίδραση στο στρες τη «μάχη», τείνουν να έχουν μια ροπή προς την επιθετικότητα και τις συγκρούσεις όταν βρίσκονται σε καταστάσεις υψηλής πίεσης. Όταν ενεργοποιείται αυτή η αντίδραση το άτομο μπορεί να βιώσει αυξημένη έκκριση αδρεναλίνης και έντονο θυμό, καθώς επίσης και σωματικές αντιδράσεις όπως επιτάχυνση καρδιακού ρυθμού και μεγαλύτερη αρτηριακή πίεση. Παράλληλα, το άτομο μπορεί να είναι σε υπερβολική εγρήγορση έναντι του κινδύνου προκαλώντας του ένταση ή ευερεθιστικότητα.

Φυγή (Flight)

Η αντίδραση της «φυγής» αποτελείται από επιθυμία του ατόμου για απομάκρυνση ώστε να αποφύγει την παραμονή του στην εκάστοτε συνθήκη που παρουσιάζεται μία απειλή για να μην μπει στη διαδικασία να την αντιμετωπίσει. Ενδέχεται το άτομο να οδηγηθεί σε πανικό υπό την αίσθηση ότι βρίσκεται παγιδευμένο σε μια κατάσταση. Σε αυτή την περίπτωση το άτομο νιώθει ότι περιβάλλεται από απειλές – είτε πραγματικές είτε φανταστικές- και σκοπός του είναι να τις αποφύγει με κάθε μέσο και κόστος.

Πάγωμα (Freeze)

Η αντίδραση του «παγώματος» αναφέρεται στην περίπτωση που ένα άτομο «παγώνει» ενώ εκτυλίσσεται μία συνθήκη που είναι απειλητική για το ίδιο. Σε μία τέτοια κατάσταση τα άτομα αναστέλλουν κάθε ενέργεια που περιέχει δράση (όπως είναι η μάχη ή η φυγή ή η οποιαδήποτε πράξη που απαιτεί σωματική και ψυχική κινητοποίηση).

Όταν το άτομο βρίσκεται σε κατάσταση «παγώματος» ενδέχεται να νιώσει αποκομμένο από το σώμα του ή ότι απομακρύνεται ψυχικά από το παρόν ενώ παράλληλα βιώνει συναισθηματική ατονία ή σύγχυση και δυσκολεύεται να λάβει αποφάσεις ή να αναλάβει δράση. Επιπλέον, ενδέχεται να παρουσιαστούν σωματικά συμπτώματα, όπως συγκράτηση της αναπνοής, μούδιασμα ή ακινησία. Σε μερικές περιπτώσεις είναι πιθανό ακόμη και να χαθεί η ικανότητα της ομιλίας. Η συγκεκριμένη αντίδραση συνδέεται με το αίσθημα του έντονου τρόμου.

Κατευνασμός (Fawn)

Η αντίδραση του «κατευνασμού» ενεργοποιείται όταν σε κάποιες αγχωτικές συνθήκες η υποχώρηση μοιάζει να είναι πιο ασφαλής επιλογή από ότι η ανάληψη δράσης. Στην αντίδραση του «κατευνασμού» το άτομο δείχνει υποταγή απέναντι στο άτομο που του προκαλεί αίσθημα φόβου και προσπαθεί να ικανοποιήσει τις ανάγκες του άλλου ατόμου αντί για τις δικές του.

Η συγκεκριμένη αντίδραση παρατηρείται σε άτομα που αναζητούν διαρκώς την αποδοχή των άλλων ή δυσκολεύονται να βάλουν όρια. Κάπως έτσι τα άτομα μπαίνουν σε μια φάση που υποχωρούν και συμφωνούν ή κάνουν αυτό που τους ζητούν οι άλλοι ενώ παραγκωνίζουν τα θέλω τους και παραμελούν τις επιπτώσεις που θα έχει κάτι τέτοιο στους ίδιους με σκοπό την αποφυγή εντάσεων, διαφωνίας, δυσάρεστων συνεπειών ή τιμωρίας.

Η Επίδραση του Άγχους στον Εγκέφαλο

Το άγχος και οι συνέπειες του στον εγκέφαλο επιδρούν κατά βάση στα κέντρα ρύθμισης των συναισθημάτων και όχι στις ανώτερες γνωστικές περιοχές. Δηλαδή, το ασυνείδητο «συναισθηματικό» τμήμα του εγκεφάλου υφίσταται όλο το στρες, διαφοροποιώντας τον τρόπο αντίδρασης σε πηγές άγχους.

Είναι αρκετοί οι τύποι αγχωδών διαταραχών με μερικά συμπτώματα τα οποία επικαλύπτονται. Η διαρκής εμπειρία κάποιας ή συνολικά των διαταραχών ενεργοποιεί σε υπερβολικό βαθμό το λιμβικό σύστημα με αποτέλεσμα την επιβάρυνση του νευρικού συστήματος. Σε επίπεδο φυσικών επιπτώσεων προκαλείται υψηλή αρτηριακή πίεση, καρδιολογικά προβλήματα, αύξηση βάρους και επιπλέον χρόνιες παθήσεις όπως ο διαβήτης ή ο καρκίνος. Σε επίπεδο επιπτώσεων στην ψυχική υγεία είναι οι αγχώδεις διαταραχές(δηλαδή, μια συνεχόμενη ανθυγιεινή και μη χρήσιμη αντίδραση στο στρες) και η κατάθλιψη.

Το χρόνιο στρες καθώς και οι αγχώδεις διαταραχές προκαλούν μεταβολές στην λειτουργία του εγκεφάλου. Σύμφωνα με την δρ. Romanoff, η διαρκής αγχώδης κατάσταση οδηγεί στην υπερβολική ενεργοποίηση του συστήματος μάχης ή φυγής του εγκεφάλου. Βάση ερευνών το συνεχόμενο άγχος προκαλεί ανάπτυξη της αμυγδαλής, του τμήματος του εγκεφάλου που αντιδρά σε απειλητικά ερεθίσματα και δημιουργεί την αντίδραση φόβου. Αυτό εντείνει τις αντιδράσεις σε τέτοιου είδους ερεθίσματα, ειδικά σε εκείνα που οδηγούν σε φόβο ή θυμό. Η συγκεκριμένη αλλαγή στο «κύκλωμα του φόβου» επιδρά αρνητικά στον ιππόκαμπο, που επεξεργάζεται μνήμες και πληροφορίες, όπως επίσης και στον προμετωπιαίο φλοιό (ο οποίος συνδέεται με την προσωπικότητα του ατόμου), δυσκολεύοντας τη λειτουργία τους.

Επιπλέον, από τη χρόνια αγχώδη κατάσταση επηρεάζεται και η λήψη αποφάσεων. Όταν ο εγκέφαλος εκτίθεται σε συνεχόμενο άγχος τότε ξεκινά να διαμορφώνει μία αντίληψη που τα βλέπει όλα υπό το πρίσμα «ζωής – θανάτου» , με αποτέλεσμα το άτομο να λαμβάνει πιο ακραίες αποφάσεις και να κάνει υπερεκτίμηση πιθανών κινδύνων.

Σε βάθος χρόνου όσο περισσότερο ένα άτομο βιώνει αγχωτικές καταστάσεις τόσο παραπάνω το άγχος επιδρά στην αναδιαμόρφωση του εγκεφάλου ώστε να προσαρμοστεί σε αυτό, κάνοντας πιο πιθανό το άτομο να αντιδρά με ανθυγιεινό τρόπο στο άγχος σε μελλοντικό χρόνο, φτιάχνοντας έναν φαύλο κύκλο από τον στρεσογόνο παράγοντα στην αντίδραση του στρες κι από εκεί στον επόμενο στρεσογόνο παράγοντα.

Επιπολασμός και Μετρήσιμες αλλαγές στον εγκέφαλο

Σύμφωνα με μελέτες στα άτομα με άγχος διακρίνονται αλλαγές τόσο στη δομή όσο και στη λειτουργία του εγκεφάλου. Σε άτομα με άγχος παρουσιάζονται χαμηλότερα επίπεδα GABA ή μεταβολές στη λειτουργία των υποδοχέων GABA με αποτέλεσμα να προκύπτει υπερδραστηριότητα του εγκεφάλου. Προηγμένες απεικονιστικές τεχνικές έχουν δείξει υπερδραστηριότητα στην αμυγδαλή, η οποία έχει σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση των συναισθημάτων, κυρίως σε άτομα με αγχώδεις διαταραχές.

Τι είναι το GABA

Το GABA ή αλλιώς γάμμα – αμινοβουτυρικό οξύ ή γ – αμινοβουτηρικό οξύ (προφέρεται γκάμπα), πρόκειται για τον κύριο ανασταλτικό νευροδιαβιβαστή του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος (ΚΝΣ) κι έναν από τους πολλούς νευροδιαβιβαστές στα θηλαστικά (όπως η ντοπαμίνη και η σεροτονίνη). Είναι γνωστό ύστερα από μελέτες ότι δρα στα περισσότερα τμήματα του εγκεφάλου καθώς επίσης έχει συμμετοχή στο 40% των ανασταλτικών συνάψεων. Το GABA συνδέεται με τις διαταραχές ύπνου, τη κατάθλιψη και τις διαταραχές άγχους.

Δεδομένου ότι οι αγχώδεις διαταραχές είναι συχνό φαινόμενο, είναι σημαντική η κατανόηση των νευροβιολογικών τους βάσεων. Επιπλέον, η μελέτη των εγκεφαλικών αλλαγών βοηθά να γίνει πιο ξεκάθαρος ο τρόπος που αλληλοεπιδρούν τα διαφορετικά τμήματα του εγκεφάλου.

Αγχώδης Εγκέφαλος – Φυσιολογικός Εγκέφαλος: Οι Βασικές Διαφορές

Ο εγκέφαλος των ατόμων με άγχος παρουσιάζει διαφοροποιήσεις σε σχέση με τον φυσιολογικό εγκέφαλο, διότι παρουσιάζει αυξημένη δραστηριότητα σε πολλές περιοχές, όπως η αμυγδαλή. Αντίθετα, ο προμετωπιαίος φλοιός, που συμβάλει στη ρύθμιση των συναισθημάτων, εμφανίζει μειωμένη δραστηριότητα στα άτομα με άγχος.

Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα των αγχωδών διαταραχών. Η κατανόηση αυτών των διαφορών μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη πιο στοχευμένων και  αποτελεσματικών θεραπευτικών προσεγγίσεων, που εστιάζουν στις συγκεκριμένες εγκεφαλικές δυσλειτουργίες που συνδέονται με το άγχος.

Δεδομένα Ερευνών

Στατιστικά στοιχεία

Βάση στατιστικών στοιχείων οι αγχώδεις διαταραχές είναι πολύ συχνές σε παγκόσμιο επίπεδο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), περίπου 284 εκατομμύρια άτομα, που αντιστοιχούν στο 3,6 % του παγκόσμιου πληθυσμού, έχουν παρουσιάσει κάποια μορφή αγχώδους διαταραχής. Από αυτούς το 63%, που αντιστοιχεί σε 179 εκατομμύρια άτομα, είναι γυναίκες ενώ οι άνδρες ανέρχονται στα 105 εκατομμύρια.

Με βάση το Αμερικανικό Ινστιτούτο Μετρήσεων και Αξιολόγησης Υγείας (Institute for Health Metrics and Evaluation – IHME), εκτιμάται ότι πάνω από το ένα έκτο του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δηλαδή περίπου 84 εκατομμύρια άτομα, παρουσίασε κάποιο ζήτημα ψυχικής υγείας για το έτος 2016. Σε επίπεδο κρατών – μελών, η πιο συχνή ψυχική διαταραχή είναι η αγχώδης διαταραχή, δεδομένου ότι σχεδόν 25 εκατομμύρια άτομα, που αντιστοιχούν στο 5,4 % του πληθυσμού, πάσχουν από αγχώδεις διαταραχές.

Επιδημιολογικά δεδομένα

Το άγχος είναι μία από τις πιο συχνές ψυχικές διαταραχές σε όλο τον κόσμο και κατά το έτος 2020 σημείωσε αισθητή αύξηση. Βάση τις αναλύσεις του GBD 2019/2020, οι αγχώδεις διαταραχές εντάσσονται στα πιο συχνά αίτια μακροχρόνιας δυσλειτουργίας, με ακόμη δεκάδες εκατομμύρια καινούργιες περιπτώσεις να οφείλονται στις επιπτώσεις της πανδημίας.

Μετα-αναλύσεις που έγιναν σε ειδικούς και γενικούς πληθυσμούς (2021-2023) καταγράφουν υψηλή επικράτηση συμπτωμάτων άγχους ανάμεσα σε άτομα παιδικής/εφηβικής ηλικίας, άτομα που φοιτούν και εργάζονται στον τομέα της υγείας, με ποσοστά που πολλές φορές ξεπερνούν το 20-30% κατά την οξεία φάση της πανδημίας και εξακολουθούν να κυμαίνονται σε υψηλά επίπεδα κατά τα επόμενα έτη.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, διαχρονικές μελέτες (2021-2022) σε αρκετά κράτη αναφέρουν σταθερά αυξημένα επίπεδα πιθανής αγχώδους διαταραχής, με το φύλο να αποτελεί ισχυρό προσδιοριστικό παράγοντα ( υψηλότερα στις γυναίκες), την μοναξιά, την οικονομική αβεβαιότητα και την χρόνια νόσο.

Στην Ελλάδα παρόλο που τα εθνικά αντιπροσωπευτικά δεδομένα εξακολουθούν να είναι σε περιορισμένα, τα υπάρχοντα ευρήματα και οι συγκρίσεις μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών υποδεικνύουν ότι η επίπτωση του άγχους παραμένει υψηλή μετά την οικονομική κρίση και την πανδημία COVID – 19, σε συνδυασμό με υποδιάγνωση και περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας.

Επιπλέον, η νεότερη βιβλιογραφία ενισχύει τη σχέση ανάμεσα στο χρόνιο άγχος και τις σωματικές καταστάσεις όπως αρτηριακή υπέρταση, προβλήματα ύπνου, σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και αυτοάνοσα, τονίζοντας ότι είναι αναγκαία η ανάπτυξη ολοκληρωμένων διεπιστημονικών παρεμβάσεων και η έγκαιρη αναγνώριση των περιπτώσεων, κυρίως σε ευάλωτους πληθυσμούς.

Κατανόηση του Άγχους

Κάποτε ο Γούντι Άλεν είπε « Δεν μπορείς να αλλάξεις το παρελθόν, αλλά μπορείς να καταστρέψεις το παρόν με το να στεναχωριέσαι για το μέλλον».

Κάπως έτσι με πολύ απλά λόγια θα μπορούσε να περιγράψει κανείς ένα μικρό μέρος της αιτίας του άγχους, ενός ζητήματος που απασχολεί πάρα πολλά άτομα και βάση δεδομένων στην σύγχρονη εποχή. Δεν είναι κακό να έχει κάποιος άγχος, ίσα – ίσα πολλές φορές μπορεί να οδηγήσει το άτομο στο να είναι πιο αποδοτικό, αρκεί να μην το κυριεύσει. Αυτό είναι που πρέπει να το θυμάται ο καθένας, ακόμη κι αν καταντά «κουραστικό» από την επανάληψη, όμως όσο κι αν αναφερθεί δύσκολα κανείς που το βιώνει το αφουγκράζεται πλήρως και μπορεί να το κάνει κτήμα του.

Το μεγάλο θέμα με το άγχος είναι ότι οφείλει να χρησιμοποιείται ως εργαλείο για να αποδώσει το άτομο κι όχι να γίνεται το άτομο εργαλείο στα χέρια του άγχος αδρανοποιώντας το εν τέλει (σ.σ.: το άτομο) εντελώς. Για να επιτευχθεί αυτό πρέπει αρχικά ο άνθρωπος να κατανοήσει το άγχος.

Ερωτήσεις-κλειδιά στον εαυτό μας για κατανόηση του άγχους

• Τι αισθάνομαι σωματικά όταν αγχώνομαι;
• Τι συναισθήματα έχω την στιγμή που βιώνω άγχος;
• Με ποιον τρόπο μεταβάλλονται αυτά τα συναισθήματα;
• Ποιες είναι οι αυτόματες σκέψεις που κάνω όταν συμβαίνει κάτι αρνητικό;
• Πως ανταποκρίνομαι τη στιγμή που βιώνω άγχος;
• Με ποιον τρόπο διαχειρίζομαι το άγχος;
• Ο τρόπος που αντιδρώ στο άγχος έχει θετικά ή αρνητικά αποτελέσματα;
• Ο τρόπος που σκέφτομαι ή ο τρόπος που ενεργώ μήπως συντηρεί το άγχος ή/και με εμποδίζει πετύχω τους στόχους μου;
• Έχω κριτική στάση απέναντι στις αρνητικές μου σκέψεις και στις αντιδράσεις μου απέναντι στο άγχος;
• Με βοηθούν και πόσο αυτές μου οι αντιδράσεις;
• Υπάρχουν άλλοι τρόποι που μπορούν να με βοηθήσουν παραπάνω να το αντιμετωπίσω;
• Όταν κάνω σκέψεις που μου προκαλούν αρνητικά συναισθήματα, αυτές οι σκέψεις είναι ρεαλιστικές;
• Έχουν να κάνουν με το τι πραγματικά συμβαίνει ή βασίζονται σε φόβους μου; Και στη περίπτωση που όντως βρίσκομαι σε δύσκολη κατάσταση, τι μπορώ να κάνω για να τη διαχειριστώ και να έχω ένα θετικό αποτέλεσμα;

Τρόποι Διαχείρισης & Τεχνικές Χαλάρωσης

Το άγχος πρόκειται για ένα ζήτημα που αφορά σχεδόν τους πάντες λίγο – πολύ κι αποτελεί ένα από τα μείζων ζητήματα στον τομέα της ψυχολογίας ειδικότερα τα τελευταία χρόνια που έχει σημειωθεί βάση ερευνών εκθετική άνοδος.

Σημαντικό είναι να μην ξεχνάει κανείς ότι υπάρχουν για κάθε τύπο και μορφή άγχους αρκετοί τεκμηριωμένοι τρόποι διαχείρισης όπως οι τεχνικές χαλάρωση π.χ. η διαφραγματική αναπνοή, η PMR κ.α. οι οποίες βοηθούν σημαντικό ποσοστό ανθρώπων στη διαχείριση του άγχους του. Διότι δεν είναι καθόλου πρόβλημα να έχει κανείς άγχος, είναι όμως σημαντικό να μπορεί να το διαχειριστεί.

Διαφραγματική Αναπνοή (Diaphragmatic Breathing)

Η διαφραγματική αναπνοή χαρακτηρίζεται ως μία από τις πιο αποδοτικές και αποδεδειγμένες τεχνικές ελάττωσης του άγχους. Ενεργοποιεί το διάφραγμα, βοηθά στη βαθύτερη οξυγόνωση του οργανισμού και συμβάλλει στη μείωση των καρδιακών παλμών.

Τρόπος εφαρμογής:

• Καθόμαστε ή ξαπλώνουμε σε θέση που μας προσφέρει άνεση
• Βάζουμε το ένα μας χέρι στο στήθος και το άλλο μας χέρι στην κοιλιακή χώρα
• Εισπνέουμε με αργό ρυθμό από την μύτη για 4 δεύτερα φουσκώνοντας τη κοιλιά (αντί για το στήθος)
• Αργή εισπνοή από τη μύτη, επιτρέποντας τον αέρα να κατευθυνθεί βαθιά προς την κοιλιά. Το χέρι που βρίσκεται στην κοιλιακή χώρα θα πρέπει να ανεβαίνει (η κοιλιά να φουσκώνει), ενώ το χέρι στον χώρο του στήθους να μένει όσο είναι δυνατόν σταθερό
• Σφίγγουμε τους κοιλιακούς ενώ εκπνέουμε με τα χείλη ελαφρώς προτεταμένα αφήνοντας την κοιλιά να κατέβει προς τα μέσα/κάτω. Το χέρι που βρίσκεται στην κοιλιά μας πρέπει να πάει στην αρχική του θέση ενώ το χέρι που είναι πάνω στο θώρακα να παραμείνει όσο γίνεται πιο σταθερό.

Τεχνική Αναπνοής 4-7-8 (4-7-8 Breathing Technique)

Η συγκεκριμένη τεχνική έχει σκοπό την άμεση χαλάρωση, την καλύτερη ποιότητα ύπνου και την μείωση της ψυχικής διέγερσης.

Τρόπος εφαρμογής:

• Εισπνέουμε για 4 δεύτερα
• Κρατάμε την αναπνοή για 7 δεύτερα
• Εκπνέουμε για 8 δεύτερα με αργό και σταθερό ρυθμό

Αυτή η άσκηση βοηθά στην ρύθμιση της αναπνοής, μειώνει τη δραστηριότητα του νευρικού συστήματος και προκαλεί μια αίσθηση γαλήνης. Είναι ιδανική για εφαρμογή πριν από στρεσογόνες συναντήσεις, εξετάσεις ή σε φάσεις που κυριαρχούν έντονες σκέψεις.

Προοδευτική Μυϊκή Χαλάρωση (Progressive Muscle Relaxation – PMR)

Η PMR πρόκειται για μία από τις πιο επιστημονικά τεκμηριωμένες ψυχοσωματικές τεχνικές χαλάρωσης, συμβάλει στην αναγνώριση και την αποδέσμευση μυϊκής έντασης, η οποία συχνά συσσωρεύεται λόγω του άγχους.

Τρόπος εφαρμογής:

• Ξεκινάμε από τα πέλματα και προχωράμε λίγο – λίγο προς τα πάνω
• Σφίγγουμε έκαστη μυϊκή ομάδα για σχεδόν 5 δεύτερα
• Χαλαρώνουμε την ένταση για 10 – 15 δεύτερα

Όσο συνεχίζουμε σε όλο το σώμα προκύπτει μία αίσθηση βαθιάς χαλάρωσης και αποφόρτισης. Η συγκεκριμένη τεχνική είναι κατάλληλη για άτομα που αντιμετωπίζουν πονοκεφάλους, αυχενικό πόνο ή αυξημένη διέγερση του νευρικού συστήματος.

Ημερολόγιο

Η τήρηση ενός ημερολογίου μπορεί να προσφέρει πολλά οφέλη σε ένα άτομο. Όταν ένα άτομο καταγράφει τι σκέφτεται και τι αισθάνεται κατά τη διάρκεια της μέρας μπορεί να το βοηθήσει ώστε να ξεδιαλύνει σκέψεις και συναισθήματα που του προκαλούνε σύγχυση. Ένα βοηθητικό εργαλείο κατά την καταγραφή σκέψεων και συναισθημάτων στο ημερολόγιο είναι η αναπλαισίωση, δηλαδή να αναδομηθούν πεποιθήσεις και σκέψεις που ταλαιπωρούν το άτομο συναισθηματικά. Με αυτό τον τρόπο γίνεται εφικτή η αντιμετώπιση τους με μία πιο ρεαλιστική οπτική, ανακτώντας το άτομο τον έλεγχο των σκέψεων και των συναισθημάτων του.

Μερικά ακόμη εργαλεία πέρα από τεχνικές χαλάρωσης και την καταγραφή σκέψεων και συναισθημάτων σε ημερολόγιο που βοηθούν ένα άτομο να διαχειριστεί το άγχος είναι η σωστή διατροφή, η άσκηση, σταθερά ωράρια ύπνου, τα χαλαρωτικά ροφήματα όπως τσάι αντί για καφέ ή αλκοόλ, η επικοινωνία με κοντινά του άτομα, να ακούει χαλαρωτική μουσική καθώς επίσης να προσπαθεί όσο μπορεί να διακρίνει θετικά σημεία στη ζωή του (σε αυτό βοηθάει και η τήρηση ημερολογίου).

Το Άγχος και η Συμβολή του Ειδικού

Το άγχος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν εχθρός αλλά ως μήνυμα. Ένα μήνυμα του τι το προκαλεί και που πρέπει να κάνει ένα άτομο βήματα πίσω για να μην πιέζεται, όταν αυτό είναι δυνατό.

Οι τρόποι αντιμετώπισης του ποικίλουν όπως αντίστοιχα ο τρόπος που το βιώνει ο κάθε άνθρωπος.

Είναι απαραίτητο να σημειωθεί ότι όταν ένα άτομο θέλει να αντιμετωπίσει ή να μάθει να διαχειρίζεται καταστάσεις που του προκαλούν άγχος μπορεί να αποδειχθεί πολύ σημαντικό να απευθυνθεί σε κάποιον ειδικό που του ταιριάζει ώστε να λάβει πραγματική και ουσιαστική υποστήριξη.

Το άγχος χωρίς ειδικό είναι σαν τη σκιά στο σκοτάδι, γίνεται διάχυτο, δεν μπορείς να το διακρίνεις και νιώθεις σα να’ ναι παντού. Το άγχος με την καθοδήγηση ειδικού είναι σαν τη σκιά στον ήλιο. Το βλέπεις μπροστά σου και βλέπεις πως κινείται με βάση εσένα, εσύ το κατευθύνεις κι όταν πια επιλέξεις να πας παρακάτω μπορεί να σε συνοδεύει ακόμη και να σε ακολουθεί όπου πας αλλά όσο προχωράς μένει πίσω σου και δεν έχει τη δυνατότητα να σου αλλάξει τη πορεία.

Βιβλιογραφικές Πηγές

Καλπάκογλου, Θ.( 1998). «Άγχος και πανικός», Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα

Kennerley H. (2014). Ξεπερνώντας το άγχος. Πεδίο. Αθήνα 

Jacobson E. (1938). Progressive relaxation, Chicago:Univ.of Chicago Press.

Βάρβογλη Λ. (2006). Η Νευροψυχολογία του στρες στην καθημερινή ζωή. Καστανιώτης. Αθήνα 

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.).

Şahin, M. 2019, Fear, Anxiety, and Anxiety Disorders, Eurasian Journal of Social and Economic Studies.

McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904.

Gündüz, A. 2019, Cognitive Behavioral Therapies in Generalized Anxiety Disorder, Istanbul Kent University.

Διαδικτυακές Πηγές:

Papola, D., et al. (2024). Psychotherapies for Generalized Anxiety Disorder in Adults: A Systematic Review and Network Meta-Analysis. JAMA Psychiatry 81(2), 1-12. [link]

Garavito, A. R., et al. (2025). Impact of physical exercise on the regulation of brain-derived neurotrophic factor in people with neurodegenerative diseases. Frontiers in Neurology, 15. [Exercise-Induced BDNF]

Papola, D., et al. (2024). Psychotherapies for generalized anxiety disorder in adults: systematic review and network meta-analysis of randomized-controlled trials. European Psychiatry, 67(S1), S50–S51. [GAD Therapy Effectiveness]

Domínguez-Pérez, J., et al. (2025). Neural Mechanisms of Cognitive Behavioral Therapy Efficacy in Anxiety Disorders: A Scoping Review of fMRI-Based Studies That Tested the Dual Model. Life, 15(3), 493. [fMRI Dual-Model]

nhs.uk/conditions/stress-anxiety-depression/reduce-stress/ 

Mayo Clinic – Stress management through breathing
mayoclinic.org/healthy-lifestyle/stress-management/in-depth/stress-relief/art-20044476 

Harvard Medical School – The science of breathing for anxiety

health.harvard.edu/mind-and-mood/relaxation-techniques-breath-control-helps-quell-errant-stress-response 

American Psychological Association – Anxiety & behavioral relaxation
apa.org/topics/anxiety 

my.clevelandclinic.org/health/articles/22857-gamma-aminobutyric-acid-gaba 

National Center for Biotechnology Information. Evidence-Based Medical Guidance

pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17898339/ 

Singh S. The future of anxiety treatment will be drastically different. Life Science Leader. Published September 2020. Accessed February 2021. lifescienceleader.com/doc/the-future-of-anxiety-treatment-will-be-drastically-different-0001.

Ritchie H, Roser M. Mental health. Our World in Data. Published 2018. Accessed February 2021. ourworldindata.org/mental-health.

Psychosocial risks and stress at work. European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA) website. Accessed February 2021. osha.europa.eu/en/themes/psychosocial-risks-and-stress 

Meier SM, Matthiesen M, Mors O, Mortensen PB, Laursen TM, Penninx BW. Increased mortality among people with anxiety disorders: total population study. Br J Psychiatry. 2016;209(3):216-21. doi:10.1192/bjp.bp.115.171975

iatropedia.gr/psychiki-ygeia/ti-einai-i-adrenalini-kai-pos-akrivos-epidra-sto-soma-kai-ston-egkefalo/151058/ 

apa.org/topics/stress/anxiety-difference 

Wuttke-Linnemann A, Nater UM, Ehlert U et al. Sex-specific effects of music listening on couples’ stress in everyday life. Sci Rep. 2019;9(1):4880. doi:10.1038/s41598-019-40056-0

Niemiec RM. 10 new strategies for stress management. Psychology Today website. Published January 19, 2017. Accessed February 2021.

psychologytoday.com/us/blog/what-matters-most/201701/10-new-strategies-stress-management 

Foster JA, Rinaman L, Cryan JF. Stress & the gut–brain axis: regulation by the microbiome. Neurobiol Stress. 2017;7:124-136. doi:10.1016/j.ynstr.2017.03.001

psychologytoday.com/us/blog/own-your-present/202102/6-tips-professionals-high-functioning-anxiety 

psychologytoday.com/us/blog/hack-your-anxiety/201903/curious-about-the-difference-between-stress-and-anxiety 

Different Levels of Anxiety – The Recover Village, Megan Hull, Medically Reviewed by Dr. Sarah Dash, PHD (April 1st, 2022) therecoveryvillage.com/mental-health/anxiety/related/levels-of-anxiety/ 

How to Recognize and Treat Debilitating Anxiety-Beth Sissons, Medically Reviewed Lori Lorenz, PsyD (July 29th, 2021) medicalnewstoday.com/articles/debilitating-anxiety 

Torrico TJ, Abdijadid S. Neuroanatomy, Limbic System. [Updated 2023 Jul 17]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538491/ 

U.S. Department of Health and Human Services. (n.d.-a). Anxiety disorders. National Institute of Mental Health.nimh.nih.gov/health/topics/anxiety-disorders 

Kaczkurkin AN, Foa EB. Cognitive-behavioral therapy for anxiety disorders: an update on the empirical evidence. Dialogues Clin Neurosci. 2015 Sep;17(3):337-46. doi: 10.31887/DCNS.2015.17.3/akaczkurkin. PMID: 26487814; PMCID: PMC4610618.

verywellmind.com/this-is-your-brain-on-anxiety-8733665 

National Institute of Mental Health. “Any Anxiety Disorder.” November 2017. Accessed May 15, 2019.

Bandelow B and Michaelis S. “Epidemiology of anxiety disorders in the 21st century.” Dialogues Clin Neurosci, 2015. Accessed May 11, 2019.

Βιντεογραφικές Πηγές:

Understood, (2026, 17 Φεβρουάριου). Psychotherapist explains ADHD stress (and what helps) | Experts Answer [Βίντεο]. youtube.com/watch?v=t2vpxXQfPFY 

Psy2Go, (2022, 22 Οκτωβρίου).The Different Levels of Anxiety [Βίντεο].  youtube.com/watch?v=ZtBlAXo8LsY 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...