Ακρόαση άρθρου......
Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR
«Είσαι παράλογη.»
«Μην είσαι τόσο ευαίσθητος.»
«Γίνεσαι παρανοϊκός.»
«Πλάκα έκανα, εσύ όλα τα παίρνεις σοβαρά.»
«Δεν έγινε ποτέ έτσι όπως το λες.»
«Πάλι υπερβάλλεις.»
Αν κάποιες από αυτές τις φράσεις σάς ακούγονται οικείες, ίσως δεν πρόκειται απλώς για μια δύσκολη συζήτηση ή για έναν καβγά. Ίσως πρόκειται για μια μορφή χειραγώγησης που σταδιακά σας οδηγεί να αμφισβητείτε όχι μόνο τι συνέβη, αλλά και τη δική σας αντίληψη, το συναίσθημα και την κρίση σας.
Αυτό είναι το gaslighting. Και είναι τόσο ύπουλο ακριβώς επειδή δεν τραυματίζει μόνο μέσα από αυτό που λέγεται, αλλά μέσα από την αργή διάβρωση της εμπιστοσύνης στον εαυτό. Στο τέλος, το πιο οδυνηρό δεν είναι μόνο η συμπεριφορά του άλλου, αλλά ότι αρχίζετε να αναρωτιέστε αν μπορείτε πια να πιστεύετε εσάς.
Ο όρος και η ταινία
Ο όρος gaslighting δεν είναι τυχαίος. Προέρχεται από την ταινία Gaslight [ελλ. τίτλος Εφιάλτης] (1944) , στην οποία ο Γκρέγκορι χειραγωγεί συστηματικά τη γυναίκα του, Πόλα, προσπαθώντας να την πείσει ότι χάνει το μυαλό της. Ανάμεσα σε άλλα, χαμηλώνει τα φώτα του σπιτιού και, όταν εκείνη το παρατηρεί, ο ίδιος το αρνείται. Το ίδιο κάνει και με άλλα γεγονότα, μικρά και μεγάλα: τα διαψεύδει, τα αντιστρέφει, τα παρουσιάζει σαν αποκυήματα της φαντασίας της. Σιγά σιγά, η Πόλα αρχίζει να μην αμφιβάλλει μόνο για εκείνον, αλλά για την ίδια της την αντίληψη. Ο τίτλος της ταινίας προέρχεται ακριβώς από τις λάμπες υγραερίου που χειρίζεται ο Γκρέγκορι, αρνούμενος την αλλαγή του φωτισμού, προκειμένου η Πόλα να αρχίσει να αμφισβητεί την αντιληπτική της ικανότητα και να πειστεί για την ψυχική της ασθένεια.
Το «gaslighting» αναφέρεται για πρώτη φορά ως όρος της θεραπευτικής πρακτικής από τους Barton & Whitehead (1969), και συζητείται για πρώτη φορά από τους Calef & Weinshel (1981) όμως μέχρι πολύ πρόσφατα χρησιμοποιούνταν κυρίως στην καθομιλουμένη, κατά κόρον σε λαϊκά έντυπα και ελάχιστα σε ακαδημαϊκά περιβάλλοντα (Abramson, 2025, σ. 17).
Την τελευταία δεκαετία, έχει υπάρξει ευρύ και διεπιστημονικό ενδιαφέρον όσον αφορά την θεωρητική και κλινική κατανόηση του φαινομένου. Είναι εντυπωσιακή η αυξανόμενη συχνότητα με την οποία ακούω δηλώσεις όπως «μου κάνει gaslighting», ή «με κατηγορεί για gaslighting» από θεραπευόμενους και θεραπευόμενές μου.
Τι είναι, τέλος πάντων, το gaslighting?
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...Πρόκειται για μια μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης μέσα από την οποία ένα άτομο οδηγείται να αμφισβητεί τη μνήμη, την κρίση, το συναίσθημα και τελικά την ίδια του την αίσθηση πραγματικότητας. Δεν μιλάμε απλώς για ψέμα ή για διαφωνία για το πώς έγιναν τα πράγματα.
Φυσικά, οι άνθρωποι μπορεί να ξεχνούν, να αμύνονται, να αρνούνται, να διαστρεβλώνουν περιστασιακά γεγονότα ή να δυσκολεύονται να αναλάβουν ευθύνη, χωρίς αυτό να σημαίνει αυτομάτως gaslighting. Αυτό που κάνει το gaslighting κάτι πιο συγκεκριμένο και πιο επικίνδυνο, είναι το αποτέλεσμα που έχει στο άλλο άτομο.
Εν τέλει, δεν αλλοιώνονται μόνο τα γεγονότα, διαβρώνεται και η εμπιστοσύνη που έχει κανείς/μια στον εαυτό του/ης. Το θύμα του gaslighting δεν έχει μόνο την αίσθηση ότι οι αντιδράσεις, οι αντιλήψεις, οι αναμνήσεις, ή οι απόψεις του είναι αβάσιμες, τόσο ώστε να χαρακτηρίζονται «τρελές», αλλά και την αίσθηση ότι δεν είναι ικανό να έχει «σωστές» αντιλήψεις, ή εύστοχες αντιδράσεις (Abramson, 2025, σ. 31).
Με άλλα λόγια, το άτομο που υφίσταται gaslighting καταλήγει να αμφισβητεί την ίδια του τη σκέψη, την ίδια του τη συλλογιστική ικανότητα. Αυτό το στοιχείο είναι ιδιαιτέρως σημαντικό, γιατί διακρίνει το gaslighting από άλλες μορφές χειραγώγησης: το gaslighting αναπτύσσεται συνήθως μέσα στον χρόνο, με επανάληψη και συστηματικότητα. Γι’ αυτό και είναι δύσκολο να αποτυπωθεί σε κάποιο παράδειγμα που περιγράφει μόνο ένα επεισόδιο.
«Όλα στο μυαλό σου είναι.», «Έχεις πρόβλημα μνήμης.», «Αντιδράς έτσι γιατί δεν είσαι καλά.», «Πάλι τα δραματοποιείς.» Καθεμία από αυτές τις φράσεις, μεμονωμένα, μπορεί να ακουστεί πολύ εύκολα σε οποιαδήποτε κουβέντα και δεν είναι αρκετή για να περιγράψει το φαινόμενο. Όταν όμως επαναλαμβάνονται μέσα σε μια σημαντική σχέση, όταν συνοδεύονται από συστηματική διάψευση του βιώματος του άλλου/της άλλης και όταν καταλήγουν να τον/την κάνουν να σκέφτεται «μήπως τελικά φταίω εγώ; μήπως το φαντάστηκα; μήπως δεν μπορώ να εμπιστευτώ τον εαυτό μου;», τότε πλησιάζουμε πολύ περισσότερο σε αυτό που ονομάζουμε gaslighting.
ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΩΜΑΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΣΧΕΣΙΑΚΟ ΤΡΑΥΜΑ
Εγκαιρη εγγραφή: έως 30 Ιουλίου 2026 | Διοργάνωση: PSYVERSITY
Τα σεμινάρια απευθύνονται σε Επαγγελματίες Ψυχικής Υγείας που έχουν ενδιαφέρον να εξειδικευθούν στη θεραπεία του ψυχικού τραύματος υπό το πρίσμα της Προσωποκεντρικής Προσέγγισης στην Θεραπεία.
Κλινικά, αυτό που παρατηρείται συχνά είναι ότι το άτομο δεν έρχεται λέγοντας εξαρχής «υπέστην gaslighting». Έρχεται λέγοντας έμμεσα ή άμεσα ότι έχει μπερδευτεί, ότι ζητά συνεχώς επιβεβαίωση από τρίτους, ότι απολογείται εύκολα, ότι δεν ξέρει πια αν έχει δίκιο να θυμώνει ή να πληγώνεται, ότι μετά από ορισμένες συζητήσεις νιώθει εξαντλημένο, ένοχο ή «τρελό». Μπορεί να έχει αρχίσει να κρατά μηνύματα, ημερομηνίες ή αποδείξεις όχι μόνο για να αποδείξει κάτι στον άλλον, αλλά για να πείσει τον ίδιο του τον εαυτό ότι αυτό που έζησε πράγματι συνέβη. Μπορεί επίσης να έχει χάσει τη σιγουριά του σε άλλους τομείς της ζωής του, να δυσκολεύεται να πάρει αποφάσεις ή να εξαρτάται όλο και περισσότερο από την εκδοχή του άλλου για το τι είναι σωστό, αληθινό ή «λογικό».
Αυτό είναι ίσως το πιο τραυματικό στοιχείο του gaslighting: ότι δεν μας ζητά απλώς να πιστέψουμε ένα ψέμα, αλλά να εγκαταλείψουμε, λίγο λίγο, την εμπιστοσύνη στη δική μας εμπειρία. Για να αξιοποιήσουμε και την κλασική ατάκα της ποπ κουλτούρας, το gaslighting ξεκινά από το «αγάπη μου, δεν είναι αυτό που νομίζεις» για να καταλήξει στο «αγάπη μου, δεν μπορείς να σκεφτείς».
Και βέβαια, αντίθετα με ό,τι φαίνεται να νομίζουν οι περισσότεροι/ες, το gaslighting δεν αφορά μόνο τις ερωτικές σχέσεις. Μπορεί να εμφανιστεί και μέσα στην οικογένεια. Όταν, για παράδειγμα, ένα παιδί ή ένας έφηβος ακούει διαρκώς ότι «φαντάζεται πράγματα», «είναι υπερβολικός» ή «θυμάται λάθος» κάθε φορά που εκφράζει πόνο ή διαμαρτυρία.
Μπορεί να εμφανιστεί στον χώρο της εργασίας, όταν ένας άνθρωπος οδηγείται να αμφισβητεί την επαγγελματική του επάρκεια όχι μέσα από εποικοδομητική κριτική, αλλά μέσα από συνεχή αποδιοργάνωση, διαστρέβλωση και αντιστροφή ευθυνών.
Μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και σε θεσμικά ή ιατρικά πλαίσια, όταν κάποιος βιώνει ένα σύμπτωμα ή έναν πόνο και αντιμετωπίζεται επανειλημμένα σαν να είναι «υπερβολικός», «δραματικός» ή «όλα είναι στο κεφάλι του» (βλ. Sebring, 2021)
Γιατί είναι τόσο ισχυρό;
Το ερώτημα που προκύπτει σχεδόν αβίαστα είναι το εξής: γιατί το gaslighting είναι τόσο αποτελεσματικό; Και γιατί ένας άνθρωπος μπορεί να παραμένει μέσα σε μια τέτοια δυναμική ακόμη κι όταν υποφέρει;
Η πιο εύκολη απάντηση θα ήταν να πει κανείς ότι ο θύτης είναι απλώς χειριστικός ή ότι το θύμα είναι υπερβολικά ευάλωτο. Όμως αυτό θα ήταν μια πολύ φτωχή και, εν τέλει, άδικη ανάγνωση. Όπως υπονοήσαμε και παραπάνω, το gaslighting δεν αποκτά τη δύναμή του μόνο από τις προθέσεις αυτού που το ασκεί, αλλά και από τη φύση της σχέσης μέσα στην οποία εκτυλίσσεται. Συνήθως πρόκειται για μια σχέση που έχει σημασία: μια σχέση αγάπης, εξάρτησης, οικειότητας, κύρους ή ανάγκης. Και όταν η σχέση έχει τέτοιο συναισθηματικό βάρος, η φωνή του άλλου μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη βαρύτητα από τη δική μας εσωτερική αίσθηση.
Όσο πιο σημαντικό είναι για εμάς το άλλο άτομο, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να απορρίψουμε τη δική του εκδοχή της πραγματικότητας. Θέλουμε να υπερασπιστούμε τη σχέση, να διατηρήσουμε τον δεσμό, να μη βρεθούμε αντιμέτωποι/ες με την απόρριψη, την ενοχή ή τη μοναξιά. Έτσι, κάποια στιγμή το άτομο αρχίζει να κάνει πίσω όχι μόνο στη διαφωνία, αλλά και μέσα του. Σαν να είναι ασφαλέστερο να αμφισβητήσει τον εαυτό του παρά να διακινδυνεύσει τη σχέση.
Το gaslighting γίνεται ακόμη πιο ισχυρό όταν συναντά ήδη υπάρχουσες ευαλωτότητες: χαμηλή αυτοεκτίμηση, φόβο εγκατάλειψης, ιστορικό υποτίμησης, παλαιότερες εμπειρίες στις οποίες το άτομο έμαθε ότι το συναίσθημά του είναι υπερβολικό, ότι «κάνει λάθος» ή ότι η πραγματικότητά του δεν έχει εγκυρότητα. Αν, για παράδειγμα, κάποιος/α έχει μεγαλώσει ακούγοντας συστηματικά «μην κάνεις έτσι», «δεν είναι αυτό που νομίζεις», «θυμάσαι λάθος», τότε το gaslighting δεν εισβάλλει σε κενό έδαφος. Πατά πάνω σε μια ήδη εύθραυστη σχέση με τον εαυτό.
Υπάρχει, ωστόσο, και κάτι ακόμη. Το gaslighting δεν ασκείται πάντοτε μέσα από ανοιχτή βία ή επιθετικότητα. Συχνά ασκείται μέσα από μια παράδοξη οικειότητα, μια φαινομενική βεβαιότητα, έναν τόνο «λογικής» και «ψυχραιμίας» που κάνει τον άλλον να φαίνεται πιο νηφάλιος, πιο συγκροτημένος, πιο αξιόπιστος από εμάς. Κάπως έτσι, η φωνή του άλλου αρχίζει να ακούγεται πιο αληθινή από τη δική μας.
Πότε χρειάζεται να το υποψιαστείτε
Χρειάζεται να το υποψιαστείτε όταν παρατηρείτε ότι μέσα σε μια συγκεκριμένη σχέση καταλήγετε συστηματικά να αμφιβάλλετε για τον εαυτό σας. Όταν, για παράδειγμα, μετά από συζητήσεις φεύγετε μπερδεμένοι/ες, αποδιοργανωμένοι/ες ή ένοχοι/ες χωρίς να καταλαβαίνετε ακριβώς γιατί. Όταν νιώθετε την ανάγκη να εξηγείτε ξανά και ξανά τι εννοούσατε, τι αισθανθήκατε, τι συνέβη, και παρ’ όλα αυτά η δική σας εκδοχή δεν φαίνεται ποτέ να έχει βάρος. Όταν αρχίζετε να ζητάτε επιβεβαίωση από τρίτους για κάτι που παλιότερα θα θεωρούσατε αυτονόητο. Όταν απολογείστε εύκολα για το πώς νιώθετε. Όταν πιάνετε τον εαυτό σας να σκέφτεται διαρκώς: «μήπως όντως φταίω εγώ;»
Ένα ακόμη σημαντικό σημάδι είναι η σταδιακή απώλεια εμπιστοσύνης στον εαυτό σας. Όχι μόνο μέσα στη συγκεκριμένη σχέση, αλλά και γενικότερα. Μπορεί να αρχίσετε να δυσκολεύεστε να πάρετε αποφάσεις, να φοβάστε ότι θα κρίνετε λάθος, να αναζητάτε συνεχώς εξωτερική επιβεβαίωση ή να αισθάνεστε ότι δεν έχετε πια πρόσβαση στη δική σας βεβαιότητα. Όταν η αυτοαμφισβήτηση γίνεται μόνιμο υπόστρωμα της σχέσης, τότε χρειάζεται να σταθεί κανείς/καμιά πολύ πιο σοβαρά σε αυτό που συμβαίνει.
Τι βοηθά; - επιστροφή στην προσωπική μας εμπειρία και όρια.
Το πρώτο που βοηθά είναι η ονομασία της εμπειρίας. Όχι με την έννοια της γρήγορης ετικέτας, αλλά με την έννοια του να μπορέσει κανείς/καμιά να δει πιο καθαρά τι του/της συμβαίνει. Για πολλούς ανθρώπους, η ανακούφιση ξεκινά από τη στιγμή που συνειδητοποιούν ότι αυτό που βιώνουν δεν είναι απλώς «μπέρδεμα», «υπερβολική ευαισθησία» ή «κακός χαρακτήρας», αλλά μια δυναμική που τους οδηγεί σταθερά στην αυτοαμφισβήτηση.
Βοηθά επίσης να δοθεί ξανά αξία στη δική μας εμπειρία. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι κρατάμε ημερολόγιο, ότι επιστρέφουμε σε γεγονότα όπως τα θυμόμαστε, ότι μιλάμε με ανθρώπους που δεν διαστρεβλώνουν το βίωμά μας, ότι αναγνωρίζουμε πότε μια συζήτηση μας αφήνει συστηματικά σε κατάσταση σύγχυσης ή ενοχής. Δεν πρόκειται για μια ψυχρή συλλογή αποδείξεων, αλλά για μια προσπάθεια να ξαναβρούμε επαφή με το εσωτερικό μας κριτήριο.
Και, βέβαια, βοηθούν τα όρια. Όχι πάντα εύκολα, όχι πάντα άμεσα, αλλά ουσιαστικά. Να μπορεί κανείς/καμιά να αναγνωρίζει πότε μια συζήτηση γίνεται αποδιοργανωτική, πότε χρειάζεται να αποσυρθεί, πότε να μη συνεχίσει να εξηγεί ατέρμονα τον εαυτό του σε κάποιον/α που δεν τον ακούει πραγματικά.
Τι κάνουμε στη θεραπεία
Αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο στη θεραπεία: όχι απλώς να διαπιστωθεί αν «όντως έγινε έτσι», αλλά να αποκατασταθεί σταδιακά η σχέση του ατόμου με τη δική του εμπειρία. Να μπορέσει να ξαναβρεί εμπιστοσύνη στη μνήμη, στο συναίσθημα, στην κρίση και στα όριά του. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η θεραπεία επιχειρεί να επουλώσει ακριβώς το σημείο που έχει τραυματίσει το gaslighting: τη σχέση με τον εαυτό.
Σταδιακά, το άτομο αρχίζει να κατανοεί ανάγκες, φόβους, παλιότερα βιώματα ή τραύματα που αναβιώθηκαν. Γιατί, τελικά, το gaslighting μας αγγίζει στο παρόν αλλά συναντά πάντα κάτι από την ιστορία μας, και από τις πρώιμες σχέσεις μας.
Η ομαδική ψυχοθεραπεία (Foulkes, 1986; Foulkes & Anthony, 1965) προσφέρει κάτι πολύτιμο σε αυτή τη διαδικασία. Μέσα στην ομάδα, το άτομο συναντά έναν θεραπευτή/μια θεραπεύτρια, αλλά και πολλαπλά βλέμματα, πολλαπλά καθρεφτίσματα και πολλαπλές εμπειρίες σχέσης. Εκεί μπορεί να γίνει πιο ορατό πώς το άτομο ζητά επιβεβαίωση, πώς αμφισβητεί τον εαυτό του, πώς φοβάται ότι θα εκτεθεί ή ότι δεν θα γίνει πιστευτό. Ταυτόχρονα, η ομάδα μπορεί να λειτουργήσει ως ένας διαφορετικός σχεσιακός χώρος, όπου η πραγματικότητα δεν καταρρέει μέσα στην αυθαιρεσία του ενός, αλλά οικοδομείται μέσα από τη συνύπαρξη, την επικοινωνία και την αναγνώριση.
Ίσως αυτό να είναι και ένα από τα πιο ελπιδοφόρα στοιχεία της θεραπείας: ότι όταν έχει διαβρωθεί η εμπιστοσύνη στον εαυτό, η αποκατάστασή της δεν γίνεται μόνο μέσα από σκέψη, αλλά και μέσα από μια άλλη εμπειρία σχέσης. Μια σχέση στην οποία δεν χρειάζεται να αμφισβητείτε διαρκώς τον εαυτό σας για να παραμείνετε συνδεδεμένοι/ες.
Βιβλιογραφία
Abramson, K. (2014). Turning Up the Lights on Gaslighting. Philosophical Perspectives, 28(1), 1–30.
Abramson, K. (2025). Gaslighting: Ψυχολογική χειραγώγηση που οδηγεί στην αυτοαμφισβήτηση. Αθήνα: Κέλευθος.
Barton, R., & Whitehead, J. A. (1969). The Gas-Light Phenomenon. The Lancet, 293(7608), 1258–1260.
Calef, V., & Weinshel, E. M. (1981). Some Clinical Consequences of Introjection: Gaslighting. The Psychoanalytic Quarterly, 50(1), 44–66.
Sebring, J. C. H. (2021). Towards a sociological understanding of medical gaslighting in western health care. Sociology of Health & Illness, 43(9), 1951–1964.
Foulkes, S. H. (1986). Group Analytic Psychotherapy: Method and Principles. London: Routledge.
Foulkes, S. H., & Anthony, E. J. (1965). Group Psychotherapy: The Psychoanalytic Approach (2nd ed.). Harmondsworth: Penguin Books.
Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου
Σταματίνα Κατσίβελη - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Σταματίνα Κατσίβελη: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy
Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.
- Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
- Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
- Επικυρωμένη ειδίκευση
THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...
