Η Σκιά της Μητρότητας, το Τραύμα και η Υπαρξιακή Κατάρρευση

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η μητροκτονία αποτελεί ένα ακραία σοκαριστικό και ταυτόχρονα θλιβερό έγκλημα, το οποίο υπερβαίνει τα όρια της ανθρώπινης λογικής και κατανόησης και αγγίζει τις πιο τραυματικές και σκοτεινές όψεις της ψυχοπαθολογίας και της κατάρρευσης του ανθρώπινου ψυχισμού. Παράλληλα προκαλεί μια ανεπανόρθωτη ρήξη στο αρχέτυπο του φυσικού και γεννεσιουργού μητρικού δεσμού.

Η μητέρα που σκοτώνει το παιδί της δεν προκαλεί απλώς μια πράξη βίας και κακοποίησης, αλλά καθρεφτίζει μια ακραία εκδήλωση αφανισμού μιας διαταραγμένης εσωτερικά πραγματικότητας, που μπορεί να πηγάζει από σοβαρές ψυχικές διαταραχές, ανεπίγνωστα διαγενεακά τραύματα ή κοινωνική απομόνωση.

Η παιδοκτονία λοιπόν, η εκ προθέσεως δολοφονία ενός παιδιού από έναν γονέα, και συγκριμένα από την μητέρα-τροφό είναι μια από τις πιο ακραίες και τραυματικές εκδηλώσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Αυτό το φαινόμενο, αν και σπάνιο, συνεχίζει να προκαλεί φρικτές σκέψεις και βαθιά υπαρξιακά ερωτήματα σχετικά με τα όρια της ανθρώπινης ψυχής, της γονική αγάπη και την κοινωνική ευθύνη.

Μια μητέρα που διαπράττει την ακραία πράξη της παιδοκτονίας βιώνει μια υπαρξιακή κατάρρευση, γιατί στην πράξη της αρνείται την ίδια την ουσία της μητρότητας, η οποία συνδέεται με τη γέννηση, την αυτοθυσία, την προστασία, την ανατροφή και τη συνέχιση της ζωής. Ψυχολογικά, αυτή η πράξη δεν αντιπροσωπεύει απλώς μια αποτυχία στο ρόλο της, αλλά μια ριζική ρήξη με την ταυτότητα της.

Η «σκιά» της, σύμφωνα με την ψυχαναλυτική προοπτική του Γιουνγκ, αναδύεται στην επιφάνεια, αποκαλύπτοντας τα πιο απωθημένα, σκοτεινά και ασυνείδητα μέρη της ύπαρξής της. Σε αυτό το σημείο, η μητέρα παύει να είναι πλέον δημιουργός, και μετατρέπεται σε δήμιο και φορέα της καταστροφής, αντικαθιστώντας κάθε τι το ζωτικό με τον ίδιο τον θάνατο. Η απώλεια ενός παιδιού συνεπάγεται και την απώλεια ενός κομματιού του εαυτού της, καθώς η παιδοκτονία θεωρείται  ακρωτηριασμός της προσωπικής της ύπαρξης.

Υπαρξιακά, αυτή η γυναίκα μένει φυλακισμένη σε μια αέναη πάλη, αφενός την κοινωνική και ψυχολογική καταδίκη και αποδοκιμασία και αφετέρου την αδυναμία να απελευθερωθεί από το προσωπικό της βάρος. Η ενοχή και η ντροπή αποτελούν μια αδιάκοπη υπενθύμιση για εκείνη, την καταδικάζουν να ζει στη σκιά μιας πράξης που όχι μόνο στέρησε τη ζωή του παιδιού της, αλλά κατέστρεψε και τον εσωτερικό της κόσμο.

Η μάνα που σκοτώνει το ίδιο της το παιδί έχει χάσει το δικαίωμα της να αυτοαποκαλείται και να αυτό προσδιορίζεται ως μάνα. Πέρα από την ειδεχθή φύση του, το φαινόμενο της μητροκτονίας εγείρει βαθιά ψυχολογικά ερωτήματα για όλους μας:

Πώς γίνεται ένας γονιός, που δίνει ζωή σε ένα παιδί τελικά να γίνεται θύτης βίας και αφανισμού; Ποιες ψυχολογικές, τραυματικές και κοινωνικές διεργασίες οδηγούν σε μια τέτοια ειδεχθή πράξη; Και ποιος είναι ο ρόλος της κοινωνίας σε αυτή την τραγωδία;

Πηγαίνοντας πίσω στον χρόνο, είναι αδύνατον να μη σταθούμε στη Μήδεια, την εμβληματική αυτή τραγική φιγούρα μητέρας-σκιάς, την αρχετυπική μορφή του γυναικείου πάθους και της οργής, που μέσα από τον Ευριπίδη, παραμένει διαχρονικό σύμβολο της σκοτεινής πλευράς της ανθρώπινης φύσης και συγκεκριμένα του ρόλου της μητρότητας.

Η πράξη της να σκοτώσει τα ίδια της τα παιδιά δεν είναι μόνο ένα προσωπικό έγκλημα, αλλά δραματική έκφραση του τι μπορεί να γεννήσει η προδοσία, η ζήλια και η συντριβή της αγάπης.

Η υπόθεση της Μήδειας απεικονίζει μοναδικά πώς η ατομική προδοσία, η κοινωνική απομόνωση και η ακραία συναισθηματική κατάρρευση μπορούν να οδηγήσουν σε ενέργειες που ξεπερνούν τους ανθρώπινους περιορισμούς και τις λογικές αντιφάσεις.

Η εγκατάλειψη του Ιάσωνα λειτουργεί ως ερέθισμα για έναν εσωτερικό συναισθηματικό τυφώνα, καθώς η Μήδεια δεν διαθέτει σταθερή κοινωνική ταυτότητα ή δίκτυο στήριξης. Η Μήδεια αισθάνεται μια έντονη υπαρξιακή μοναξιά σε όλους τους τομείς και μέσα σε αυτό το κενό, η απογοήτευση, η παραίτηση, το μίσος και η οργή μετατρέπονται σε μια αχαλίνωτη καταστροφική δύναμη.

Η μητροκτονία, αν και φρικιαστική, γίνεται η απόλυτη μορφή εκδίκησης, στερώντας τον Ιάσωνα από ένα μέλλον μέσω του θανάτου της γενιάς του, έτσι το παιδί γίνεται «συμβολικό εργαλείο εκδίκησης» και η θυσία του μετατρέπεται σε τιμωρία προς τον σύζυγο. Ψυχολογικά, η Μήδεια συμβολίζει τον κίνδυνο, την απειλή και τον θάνατο, όταν η αγάπη και η προδοσία συμπλέκονται με την απομόνωση και την απώλεια της ταυτότητας. Γίνεται έτσι ένα διαχρονικό αρχετυπικό σύμβολο της σκοτεινής διάστασης της ανθρώπινης ψυχής και της μητέρας-σκιάς.

Η παιδοκτονία αποτελεί μια από τις πιο ακραίες και απάνθρωπες μορφές βίας, η οποία δεν μπορεί να ερμηνευθεί με σαφήνεια, αλλά συνδέεται με ένα δίκτυο ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων.

Η αναζήτηση των αιτιών της συχνά αποκαλύπτει ότι τέτοιες πράξεις έχουν τις ρίζες τους σε ένα βαθύ και ανεπίγνωστο ψυχικό τραύμα, συχνά ριζωμένο σε πρώιμες παιδικές εμπειρίες βίας, παραμέλησης ή απώλειας (Bourget & Bradford, 1990).

Το παιδικό τραύμα με την μορφή της παραμέλησης, της κακοποίησης, της ψυχολογικής εγκατάλειψης ή της συναισθηματικής αστάθειας, οδηγεί στην δημιουργία παθολογικών συμπεριφορών που, υπό ορισμένες συνθήκες, μπορεί να οδηγήσουν σε ακραίες εκδηλώσεις εγκληματικής και βίαιης συμπεριφοράς. Η απώλεια ή η αίσθηση διαστρέβλωσης της ταυτότητας ως μητέρα ή πατέρας μπορεί να δημιουργήσει ένα κενό που τροφοδοτείται από αισθήματα ανεπάρκειας και αποξένωσης από τον εαυτό του (Resnick, 1969).

Ένας ακόμη παράγοντας θεωρείται η εμφάνιση σοβαρών ψυχικών διαταραχών, οι οποίες συχνά διαστρεβλώνουν ή παραμορφώνουν την αντίληψη της πραγματικότητας και βλάπτουν τη λήψη αποφάσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η επιλόχεια ψύχωση, η οποία μπορεί να συνοδεύεται από αυταπάτες ή ακουστικές ψευδαισθήσεις, οδηγώντας τη μητέρα σε ακραίες ενέργειες με την πεποίθηση ότι προστατεύει ή σώζει το παιδί της (Spinelli, 2004). Ομοίως, η μείζονα καταθλιπτική διαταραχή με ψυχωσικά στοιχεία μπορεί να εντείνει τα αισθήματα ανεπάρκειας, ενοχής και απόλυτης απελπισίας, οδηγώντας σε παιδοκτονία ως ένα μέσο σωτηρίας του παιδιού από έναν αντιληπτό μη βιώσιμο κόσμο (Friedman & Resnick, 2007).

Από υπαρξιακή σκοπιά, η παιδοκτονία εκφράζει την κατάρρευση ενός υπαρξιακού νοήματος και της ταυτότητας της μητρότητας. Η απουσία νοήματος στην ύπαρξη οδηγεί σε ένα «υπαρξιακό κενό», μέσα στο οποίο ο θάνατος ενός παιδιού βιώνεται σαν λύση στο κενό ή ως απάντηση στο παραμορφωμένο προσωπικό αδιέξοδο.  

Τέλος, η ίδια η κοινωνία με την απουσία της και την απάθεια της απέναντι σε αυτά τα άτομα, η έλλειψη κοινωνικών δομών, οι ρόλοι των φύλων και οι κοινωνικοοικονομικές πιέσεις συμβάλλουν στην ανάπτυξη αυτού του φαινομένου. Η μητρότητα και η πατρότητα, που συχνά αντιμετωπίζονται μέσα από το πρίσμα των αυστηρών πολιτισμικών κανόνων, δημιουργούν υψηλές προσδοκίες και πιέσεις που επιδεινώνουν τα συναισθήματα ανεπάρκειας σε γονείς που ήδη αντιμετωπίζουν ψυχολογικές και οικονομικές δυσκολίες (Oberman, 2003). Η κοινωνική υποτίμηση των μητέρων που «αποτυγχάνουν» στο ρόλο τους μπορεί να οδηγήσει σε βαθιά απομόνωση, αυξάνοντας τον κίνδυνο τραγικών πράξεων.

Επιπλέον, παράγοντες όπως η ανεργία, η φτώχεια και η έλλειψη κοινωνικής υποστήριξης έχουν αναγνωριστεί ως καταλύτες για τη δημιουργία μιας ατμόσφαιρας έντασης στην οποία η αφαίρεση της ζωής ενός παιδιού μπορεί να εκδηλωθεί ως πράξη απόγνωσης (Marks & Kumar, 1993). Ταυτόχρονα, η κοινωνική απομόνωση λειτουργεί ως καταλύτης, στερώντας ένα άτομο από δίκτυα υποστήριξης που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν προστατευτικά. Η έρευνα δείχνει ότι η έλλειψη κοινωνικών δεσμών και η πρόσβαση σε ψυχοκοινωνικές υπηρεσίες αυξάνει τον κίνδυνο ακραίων πράξεων (Putkonen et al., 2016).

Όπως όλοι γνωρίζουμε η ελληνική κοινωνία συγκλονίζεται από υποθέσεις παιδικής δολοφονίας τα τελευταία χρόνια.

Το προφίλ μιας μητέρας που σκοτώνει το παιδί της δεν είναι ενιαίο. Μπορεί να είναι μια ψυχικά άρρωστη γυναίκα με διαγνωσμένη διαταραχή, θύμα ενδοοικογενειακής βίας, κοινωνικά αποξενωμένη μητέρα ή γυναίκα με ανεπίλυτο παιδικό τραύμα.

Η πρόληψη της παιδοκτονίας  απαιτεί πολύ περισσότερα από απλή αυστηροποίηση ποινών. Απαιτεί έγκαιρη ψυχοκοινωνική παρέμβαση, ιδιαίτερα σε ευάλωτες οικογένειες και για μητέρες με ιστορικό ψυχικού τραύματος.

Η ίδια η κοινωνία και οι φορείς πρόληψης ψυχικής υγείας οφείλουν να διευρύνουν την οπτική τους και να εκπαιδεύσουν κατάλληλα επαγγελματίες ψυχικής υγείας, ώστε να είναι σε θέση να ανιχνεύουν σημάδια κινδύνου και να παρέχουν μακροπρόθεσμη υποστήριξη. Η επεξεργασία της ενοχής, η ανοικοδόμηση της ταυτότητας και η συμβολική επανασύνδεση με το χαμένο παιδί είναι το κλειδί για τη θεραπευτική διαδικασία.

Εν κατακλείδι, η μητρική παιδοκτονία δεν μπορεί να εξεταστεί αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα του τρόμου, του εγκλήματος ή της καταδίκης. Πίσω από κάθε τέτοια πράξη, υπάρχει σχεδόν πάντα ένας δρόμος πόνου, εγκατάλειψης και βαθιάς ψυχολογικής διαταραχής. Η πράξη μιας μητέρας που αφαιρεί τη ζωή του παιδιού της δεν είναι μόνο ένα αποτρόπαιο έγκλημα, είναι επίσης το αποκορύφωμα ενός ψυχολογικού αδιεξόδου στο οποίο το τραύμα, η υπαρξιακή μοναξιά, η σιωπή και η εγκατάλειψη έχουν διαστρεβλώσει την πραγματικότητα.

Για την αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων είναι απαραίτητη μια συλλογική προσπάθεια για την πρόληψη, την κατανόηση και τη θεραπευτική παρέμβαση. Η κοινωνία πρέπει να αναγνωρίσει και να κατανοήσει την βαθιά σύνδεση μεταξύ του παιδικού τραύματος και της μεταγενέστερης βίας, να επενδύσει σε δομές υποστήριξης και να ενθαρρύνει τον ανοιχτό διάλογο για την ψυχική υγεία.

Ταυτόχρονα, η ατομική ευθύνη δεν μπορεί να περιθωριοποιηθεί, κάθε άτομο έχει την ηθική υποχρέωση και ευθύνη να αναζητήσει βοήθεια πριν το τραύμα γίνει καταστροφικό. Χρειάζεται να εμβαθύνουμε περισσότερο στη συνειδητοποίηση του ανθρώπινου πόνου.

Μόνο με την κατανόηση, την αποδοχή και την θεραπεία από το ψυχικό τραύμα μπορεί να φτάσει κάποιος σε ουσιαστική αλλαγή και μεταμόρφωση. Έτσι, η «προσωπική τραγωδία» θα γίνει πρόσκληση για συλλογική δράση και οικοδόμηση μιας κοινωνίας που δεν αγνοεί τον πόνο, αλλά παλεύει για την ανακούφιση και την θεραπεία του.

Βιβλιογραφία:

Bourget, D., & Bradford, J. M. W. (1990). Homicidal parents. Canadian Journal of Psychiatry, 35(3), 233–238.

Resnick, P. J. (1969). Child murder by parents: A psychiatric review of filicide. American Journal of Psychiatry, 126(3), 325–334.

Putkonen, H., Amon, S., Almiron, M. P., et al. (2016). Filicide in Austria and Finland—A register-based study on all filicide cases in 1995–2005. BMC Psychiatry, 16, 325.

Spinelli, M. G. (2004). Maternal infanticide associated with mental illness: Prevention and the promise of saved lives. American Journal of Psychiatry, 161(9), 1548–1557.

Friedman, S. H., & Resnick, P. J. (2007). Child murder by mothers: Patterns and prevention. World Psychiatry, 6(3), 137–141.

Oberman, M. (2003). Mothers who kill: Coming to terms with modern American infanticide. Beacon Press.

Marks, M. N., & Kumar, R. (1993). Infanticide in England and Wales. Medicine, Science and the Law, 33(4), 329–339.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...