Η Πιο Επικίνδυνη Μορφή Βίας Δεν Αφήνει Πάντα Μελανιές

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Η βία σε μια σχέση δεν αρχίζει όταν σηκώνεται ένα χέρι. Αρχίζει πολύ νωρίτερα. Τη στιγμή που αρχίζεις να αμφισβητείς τη δική σου πραγματικότητα.

Μιλάμε με άνεση για διαπραγματεύσεις στις αίθουσες συνεδριάσεων, στα δικαστήρια και στην πολιτική. Δυσκολευόμαστε όμως να αναγνωρίσουμε ότι μερικές από τις πιο σύνθετες και σκληρές διαπραγματεύσεις εκτυλίσσονται πίσω από κλειστές πόρτες, μέσα σε σχέσεις όπου η εξουσία γίνεται όπλο και η ασφάλεια παύει να είναι δεδομένη.

Όταν η συζήτηση στρέφεται στην ενδοοικογενειακή βία, ένα ερώτημα ακούγεται σχεδόν πάντα: «Γιατί δεν φεύγει απλώς;» Είναι μια ερώτηση που γεννιέται από μια βαθιά παρανόηση και ακόμη περισσότερο, αποκαλύπτει ότι συχνά δεν κατανοούμε τη διαπραγμάτευση που λαμβάνει χώρα μέσα σε μια κακοποιητική σχέση.

Η κακοποίηση ως διαπραγμάτευση εξουσίας

Στον πυρήνα της, η ενδοοικογενειακή βία δεν αφορά την αδυναμία διαχείρισης του θυμού. Αφορά την εξουσία και τον έλεγχο. Πρόκειται για μια διαρκή και συστηματική προσπάθεια κυριαρχίας πάνω στις αποφάσεις του άλλου, περιορισμού της αυτονομίας του και σταδιακής αποδυνάμωσης της αίσθησης ότι έχει πραγματικές επιλογές. Στη θεωρία των διαπραγματεύσεων, η δύναμη ενός ανθρώπου εξαρτάται από τις εναλλακτικές που διαθέτει. Όσο περισσότερες και πιο ρεαλιστικές είναι οι επιλογές του, τόσο μεγαλύτερη είναι και η διαπραγματευτική του ισχύς.

Οι κακοποιητικοί σύντροφοι φαίνεται να το κατανοούν αυτό, ακόμη κι αν δεν το γνωρίζουν θεωρητικά. Σταδιακά αποδυναμώνουν κάθε εναλλακτική του συντρόφου τους. Τον απομονώνουν από φίλους και οικογένεια, υπονομεύουν την οικονομική του ανεξαρτησία, διαβρώνουν την αυτοπεποίθησή του και καλλιεργούν συναισθηματική εξάρτηση. Η διαδικασία αυτή σπάνια είναι αιφνίδια. Εγκαθίσταται μέσα από εκατοντάδες μικρές καθημερινές αλληλεπιδράσεις, στις οποίες ο έλεγχος παρουσιάζεται ως ενδιαφέρον, η ζήλια ως αγάπη και ο περιορισμός ως προστασία.

Με τον χρόνο, το άτομο αρχίζει να αμφισβητεί όχι μόνο τις επιλογές του, αλλά και την ίδια του την κρίση. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο ο φόβος. Είναι η αίσθηση ότι δεν υπάρχουν πραγματικές επιλογές. Από έξω, η αποχώρηση μπορεί να μοιάζει εύκολη. Από μέσα, όμως, όλες οι εναλλακτικές μπορεί να φαίνονται επικίνδυνες, απρόσιτες ή ακόμη και καταστροφικές.

Ο μύθος του «Απλώς φύγε»

Πολλοί άνθρωποι βλέπουν μια κακοποιητική σχέση μέσα από ένα καθαρά λογικό πρίσμα: αν ο πόνος είναι μεγαλύτερος από το όφελος, τότε η αποχώρηση μοιάζει η προφανής λύση. Η πραγματικότητα όμως δεν λειτουργεί σαν μια μαθηματική εξίσωση.

Η ψυχολογική κακοποίηση αλλοιώνει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σκέφτεται και αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα. Ο ψυχολογικός χειρισμός (gaslighting) το οδηγεί να αμφισβητεί ακόμη και τη δική του μνήμη, τα συναισθήματα και την κρίση του. Παράλληλα, οι επαναλαμβανόμενοι κύκλοι κακοποίησης και μεταμέλειας, η σκληρότητα που ακολουθείται από τρυφερότητα, συγγνώμες και υποσχέσεις αλλαγής, δημιουργούν έναν ισχυρό ψυχολογικό δεσμό που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο την απομάκρυνση. Από συστημική σκοπιά, αυτή η αλλαγή δεν αφορά μόνο το άτομο αλλά και τη σχέση. Δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, μέσα στον οποίο κάθε προσπάθεια του θύματος να προστατεύσει τον εαυτό του χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για ακόμη περισσότερο έλεγχο. Σταδιακά, η πραγματικότητα του ενός αρχίζει να ορίζεται από τον άλλον.

Σε μια θεραπεία ζεύγους, για παράδειγμα, μπορεί να ακούσουμε έναν σύντροφο να λέει: «Δεν της απαγορεύω να βγει. Απλώς της λέω ότι οι φίλες της την επηρεάζουν αρνητικά.», και εκείνη να απαντά σχεδόν απολογητικά: «Ίσως να έχει δίκιο... Συνήθως εγώ υπερβάλλω.» Για κάποιον που ακούει μόνο αυτή τη συζήτηση, πρόκειται ίσως για μια συνηθισμένη διαφωνία. Αν όμως αυτό εντάσσεται σε ένα σταθερό μοτίβο απομόνωσης, υποτίμησης και αμφισβήτησης της πραγματικότητας του άλλου, τότε δεν μιλάμε για μια δυσλειτουργική επικοινωνία, αλλά για καταναγκαστικό έλεγχο.

Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη. Η θεραπεία ζεύγους προϋποθέτει ότι και οι δύο σύντροφοι μπορούν να εκφραστούν με σχετική ελευθερία και ασφάλεια. Όταν όμως υπάρχει ενεργή κακοποίηση ή καταναγκαστικός έλεγχος, η ασφάλεια αυτή δεν υπάρχει. Σε αυτές τις περιπτώσεις, προτεραιότητα δεν είναι η βελτίωση της επικοινωνίας, αλλά η προστασία εκείνου που υφίσταται τη βία. Παράλληλα, γνωρίζουμε ότι η στιγμή της αποχώρησης είναι συχνά η πιο επικίνδυνη φάση μιας κακοποιητικής σχέσης. Πολλές μελέτες δείχνουν ότι ο κίνδυνος σοβαρής βίας αυξάνεται όταν το θύμα επιχειρεί να φύγει. Με όρους διαπραγμάτευσης, όταν εκείνος που ασκεί τον έλεγχο αντιλαμβάνεται ότι χάνει την κυριαρχία του, συχνά κλιμακώνει τη βία. Έτσι, αυτό που από έξω μοιάζει με παθητικότητα μπορεί στην πραγματικότητα να είναι μια συνεχής εκτίμηση κινδύνου.

Η αόρατη διαπραγμάτευση

Οι άνθρωποι που ζουν σε κακοποιητικές σχέσεις βρίσκονται καθημερινά σε μια αδιάκοπη εσωτερική διαπραγμάτευση.

Αν υπακούσω, θα προστατεύσω τα παιδιά μου;
Αν φύγω, θα πραγματοποιήσει τις απειλές του;
Θα μπορέσω να επιβιώσω οικονομικά μόνη μου;
Θα με πιστέψει κανείς;

Αυτά δεν είναι θεωρητικά ερωτήματα. Είναι καθημερινές αποφάσεις επιβίωσης. Ο φόβος παίζει καθοριστικό ρόλο. Η έρευνα στις διαπραγματεύσεις δείχνει ότι ο φόβος περιορίζει τις επιλογές που αντιλαμβανόμαστε ότι έχουμε και μας κάνει πιο διστακτικούς απέναντι στο ρίσκο. Όταν ένας άνθρωπος ζει για μεγάλο χρονικό διάστημα υπό απειλή, ο εγκέφαλος δίνει προτεραιότητα στην άμεση επιβίωση και όχι στη μακροπρόθεσμη ελευθερία. Έτσι, η προσωρινή αποκλιμάκωση της έντασης μπορεί να μοιάζει ασφαλέστερη από την αβεβαιότητα της φυγής.

Από μια συστημική οπτική, όμως, οι αποφάσεις αυτές δεν λαμβάνονται ποτέ μέσα σε κενό. Επηρεάζονται από τα παιδιά, τις οικογένειες προέλευσης, τις οικονομικές συνθήκες, τις κοινωνικές προσδοκίες, αλλά και από τα κυρίαρχα πολιτισμικά αφηγήματα γύρω από το τι σημαίνει «καλή σύζυγος», «καλή μητέρα» ή «δεμένη οικογένεια». Όσο περισσότερα συστήματα ενισχύουν τη σιωπή ή τη διατήρηση της σχέσης «πάση θυσία», τόσο δυσκολότερο γίνεται για το άτομο να φανταστεί ότι υπάρχει ένας ασφαλής δρόμος διαφυγής. Αυτό που οι άλλοι ερμηνεύουν ως αδυναμία, μπορεί στην πραγματικότητα να είναι μια διαρκής προσπάθεια διαχείρισης ενός εξαιρετικά ασταθούς και επικίνδυνου συστήματος.

Το κόστος της φράσης «Απλώς φύγε»

Η φράση «Απλώς φύγε» μετατρέπει ένα πολυδιάστατο πρόβλημα σε μια φαινομενικά απλή επιλογή. Παραβλέπει την οικονομική εξάρτηση, τις ανησυχίες για την επιμέλεια των παιδιών, τις πολιτισμικές ή θρησκευτικές πιέσεις, τις δυσκολίες που σχετίζονται με τη μετανάστευση, το κοινωνικό στίγμα, τις συνέπειες στην εργασία, αλλά και τον αυξημένο κίνδυνο κλιμάκωσης της βίας. Ταυτόχρονα, μεταφέρει, έστω και άθελά της, ένα μέρος της ευθύνης στο θύμα, αντί να στρέψει την προσοχή στη συμπεριφορά του θύτη και στα κοινωνικά συστήματα που επιτρέπουν, δικαιολογούν ή διευκολύνουν την κακοποίηση.

Από τη σκοπιά της διαπραγμάτευσης, ουσιαστική επιλογή υπάρχει μόνο όταν υπάρχουν και ουσιαστικές εναλλακτικές. Χωρίς σχέδιο ασφάλειας, οικονομικούς πόρους, νομική προστασία και κοινωνική υποστήριξη, η αποχώρηση δεν είναι μια απλή απόφαση. Είναι μια εξαιρετικά υψηλού κινδύνου κίνηση.

Ο ρόλος της υποστήριξης

Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που βοηθούν κάποιον να απομακρυνθεί από μια κακοποιητική σχέση είναι η ύπαρξη ενός δικτύου υποστήριξης. Με όρους διαπραγμάτευσης, οι σύμμαχοι διευρύνουν τόσο τις πραγματικές όσο και τις αντιλαμβανόμενες επιλογές. Αυτό το δίκτυο μπορεί να αποτελείται από φίλους που ακούν χωρίς να κρίνουν, εργοδότες που προσφέρουν διακριτικότητα και ευελιξία, νομικούς που γνωρίζουν τις μορφές καταναγκαστικού ελέγχου, επαγγελματίες ψυχικής υγείας εκπαιδευμένους στο τραύμα και οργανισμούς που βοηθούν στον σχεδιασμό της ασφάλειας.

Εξίσου σημαντικό είναι οι επαγγελματίες να μπορούν να διακρίνουν τη διαφορά ανάμεσα σε μια σχέση με υψηλή σύγκρουση και σε μια σχέση όπου υπάρχει καταναγκαστικός έλεγχος. Οι δύο καταστάσεις μοιάζουν επιφανειακά, όμως διαφέρουν ουσιαστικά. Στην πρώτη, η σύγκρουση είναι αμοιβαία. Στη δεύτερη, η ισορροπία ισχύος έχει διαρραγεί και ο ένας σύντροφος ασκεί συστηματικό έλεγχο πάνω στον άλλον. Η υποστήριξη όμως δεν ξεκινά με συμβουλές. Ξεκινά με την πίστη. Όταν κάποιος αποκαλύπτει ότι κακοποιείται, η σημαντικότερη πρώτη αντίδραση δεν είναι να του πούμε τι πρέπει να κάνει.

Είναι να του πούμε:

«Σε πιστεύω.»
«Δεν είσαι τρελή.»
«Δεν σου αξίζει αυτό.»

Αυτές οι φράσεις αποκαθιστούν κάτι που η κακοποίηση διαβρώνει συστηματικά, την εμπιστοσύνη του ανθρώπου στον ίδιο του τον εαυτό.

Όταν η βία δεν μένει στο σπίτι

Η ενδοοικογενειακή βία δεν περιορίζεται στους τέσσερις τοίχους ενός σπιτιού. Ακολουθεί τους ανθρώπους στην εργασία τους, μέσα από παρενοχλήσεις, παρακολούθηση, απουσίες που σχετίζονται με την ασφάλεια και τη μειωμένη συγκέντρωση που προκαλεί το χρόνιο στρες.

Οι οργανισμοί που θεωρούν την ενδοοικογενειακή βία αποκλειστικά «προσωπική υπόθεση» υποτιμούν τις επιπτώσεις της στην απόδοση, στην ασφάλεια και στην κουλτούρα του εργασιακού περιβάλλοντος.

Η κακοποίηση δεν είναι μόνο ιδιωτικό ζήτημα. Είναι ζήτημα δημόσιας υγείας, ανθρώπινων δικαιωμάτων και κοινωνικής ευθύνης.

Από την κατανόηση στη δράση

Ίσως, τελικά, χρειάζεται να αλλάξουμε το ίδιο το ερώτημα. Όχι: «Γιατί δεν φεύγει;» Αλλά:

Ποια εμπόδια περιορίζουν τις επιλογές του/ της;
Ποιους κινδύνους προσπαθεί καθημερινά να διαχειριστεί;
Πώς μπορούμε, ως κοινωνία, να διευρύνουμε με ασφάλεια τις εναλλακτικές που έχει;

Η ενσυναίσθηση δεν είναι επιείκεια. Είναι βαθιά κατανόηση της πραγματικότητας και η κατανόηση δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε τη βία, σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας χωρίς να απλουστεύουμε τις επιλογές των ανθρώπων που ζουν μέσα σε αυτή.

Όταν αρχίσουμε να βλέπουμε τις αόρατες διαπραγματεύσεις που δίνουν καθημερινά οι άνθρωποι ανάμεσα στην ασφάλεια και την επιβίωση, στη σταθερότητα και την κλιμάκωση, στην ελπίδα και τον φόβο, τότε ίσως μπορέσουμε να αντικαταστήσουμε την κριτική με την ουσιαστική υποστήριξη. Γιατί η πιο επικίνδυνη μορφή βίας δεν είναι πάντοτε εκείνη που αφήνει σημάδια στο σώμα. Είναι εκείνη που, αργά και αθόρυβα, πείθει έναν άνθρωπο ότι δεν μπορεί πλέον να εμπιστεύεται τον εαυτό του και ίσως τότε να ξεκινά η σημαντικότερη διαπραγμάτευση από όλες: εκείνη που επιστρέφει σε έναν άνθρωπο το δικαίωμα να επιλέξει ξανά τη ζωή του.

Πηγές:

Dichter, M. E., Thomas, K. A., Crits-Christoph, P., Ogden, S. N., & Rhodes, K. V. (2018). Coercive control in intimate partner violence: Relationship with women’s experience of violence, use of violence, and danger. Psychology of violence, 8(5), 596.

Herman, J. L. (2015). Trauma and recovery: The aftermath of violence--from domestic abuse to political terror. Hachette uK.

Johnson, M. P. (2012). A typology of domestic violence: Intimate terrorism, violent resistance, and situational couple violence. Upne.

Karakurt, G., Whiting, K., Van Esch, C., Bolen, S. D., & Calabrese, J. R. (2016). Couples therapy for intimate partner violence: A systematic review and meta‐analysis. Journal of marital and family therapy, 42(4), 567-583.

Stark, E., & Hester, M. (2019). Coercive control: Update and review. Violence against women, 25(1), 81-104.

World Health Organization. (2024). Violence against women prevalence estimates, 2023: Global, regional and national prevalence estimates for intimate partner violence against women and global and regional prevalence estimates for non-partner sexual violence against women. World Health Organization.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...