Κοινωνική στήριξη στην τρίτη ηλικία

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις πρώτος όλα τα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Με την κοινωνική στήριξη στην τρίτη ηλικία ασχολείται η επιστήμη της γεροντολογίας. Έρευνες σε διαφορετικές κοινωνίες και πολιτισμούς έχουν καταδείξει τη σύνδεση της κοινωνικής στήριξης με την υγεία και την ευημερία κατά τη διάρκεια του γήρατος (Fernández–Ballesteros, 2002).

Η κοινωνική στήριξη, σύμφωνα με τους Broese Van Groenou και Van Tilburg (1997), διακρίνεται σε έμπρακτη και συναισθηματική.

Η πρώτη έχει να κάνει με τις ικανότητες του ηλικιωμένου να εκτελεί καθημερινές δραστηριότητες, όπως τα ψώνια του, τη φροντίδα του σπιτιού και την προσωπική υγιεινή.
Η δεύτερη, αν και χρειάζεται πάντοτε, συνήθως προκύπτει σε περίπτωση απώλειας συζύγου ή μέλους της οικογένειας, όπως και σε περίπτωση μετάβασης σε οίκο ευγηρίας.

Πάντως, και στις δύο περιπτώσεις η κοινωνική στήριξη καθίσταται περισσότερο απαραίτητη όταν μειώνονται οι φυσικές ικανότητες του ηλικιωμένου και απογοητεύεται λόγω απώλειας κάποιων σημαντικών συνηθειών του.

Και ενώ οι περισσότεροι ερευνητές έχουν καταλήξει στην άποψη ότι η συναισθηματική και έμπρακτη στήριξη αρκούν ως τύποι της κοινωνικής στήριξης, ο House (1981) διαχώρισε την υποστηρικτική συμπεριφορά σε τέσσερις (4) τύπους, τη συναισθηματική, την έμπρακτη, την πληροφοριακή και την αξιολογική1. Βέβαια, είναι επόμενο οι κοινωνικές ανάγκες να διαφέρουν από άτομο σε άτομο, σχετιζόμενες με την κουλτούρα του, τις επιλογές του και τον τρόπο προσαρμογής του στο διαρκώς μεταβαλλόμενο χρονικά και κοινωνικά πλαίσιο της ζωής του (Lewis, 1997).

Κοινοτική φροντίδα

Ο ρόλος της κοινωνικής στήριξης είναι ισάξιος με την πρόληψη της σωματικών και ψυχικών προβλημάτων. Προς τούτο, οι ερευνητές θεωρούν απαραίτητο τον συνδυασμό πρόληψης προγραμμάτων υγείας με προγράμματα ενίσχυσης της κοινωνικής στήριξης μέσω της τοπικής αυτοδιοίκησης (Λαζαρίδη, 2018).

Η κοινοτική φροντίδα των ηλικιωμένων παρέχεται από το κράτος και την κεντρική αυτοδιοίκηση από τις παρακάτω υπηρεσίες:

Τα Κέντρα Ανοικτής Προστασίας Ηλικιωμένων (Κ.Α.Π.Η.): αποτελούν υπηρεσίες τοπικού επιπέδου και γίνονται σ’ αυτές δεκτά άτομα άνω των 60 ετών, κάτοικοι του Δήμου λειτουργίας του Κ.Α.Π.Η. Λειτουργεί λέσχη με παροχή καθημερινής φροντίδας, ψυχαγωγικά προγράμματα, κοινωνικές και ιατρικές υπηρεσίες, το δε προσωπικό είναι μερικής απασχόλησης, με στόχο την κάλυψη σωματικών, ψυχολογικών και κοινωνικών προβλημάτων των ηλικιωμένων, ώστε να παραμένουν ενεργά μέλη της κοινωνίας (Πουλοπούλου - Έμκε, 1999).

Τα προγράμματα «Βοήθεια στο σπίτι»: πρόκειται για υπηρεσίες πρακτικού ενδιαφέροντος σε μέλη των Κ.Α.Π.Η. στο σπίτι τους, όπως ιατρική φροντίδα, φυσικοθεραπεία, νοσηλεία, ψώνια, καθαριότητα κ.ά. (ό.π.).

Οι λέσχες φιλίας του Δήμου Αθηναίων: ιδρύθηκαν το 1985 και προσφέρουν σε ηλικιωμένους δημότες Αθηναίους φροντίδα, ψυχαγωγία, κοινωνικές υπηρεσίες, δημιουργική απασχόληση και ιατρική πρόληψη (Σταθόπουλος, 1999).

Τα Κέντρα Φροντίδας Οικογένειας (ΚΕΦΟ) του ΕΟΠ: μόνιμοι χώροι όπου συναντώνται τα άτομα τρίτης ηλικίας για να αξιοποιήσουν ομαδικά τον ελεύθερο χρόνο τους και να αναπτύξουν την κοινωνικότητά τους (Πουλοπούλου - Έμκε 1999).

Το Πρόγραμμα Ageing Well Europe: πρόκειται για πανευρωπαϊκό πρόγραμμα υγείας για ηλικιωμένους, με στόχο την προαγωγή της καλής υγείας και την ανεξάρτητη ζωή. Στην Ελλάδα ξεκίνησε το 1996 από την Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία (ό.π.).

Φροντίδα των ηλικιωμένων από την οικογένεια

Πρωταγωνιστικός είναι ο ρόλος της οικογένειας στο κοινωνικό δίκτυο του ατόμου, με πρώτιστη τη συμβολή του συζύγου ή της συζύγου και ακολούθως των παιδιών και των πλησιέστερων συγγενών. Οι ηλικιωμένοι, όσο αυξάνεται η ηλικία τους, εξαρτώνται περισσότερο από την οικογένεια, με την έννοια ότι ζητούν ή αποδέχονται βοήθεια από αυτήν για την αντιμετώπιση των σωματικών και ψυχολογικών αναγκών τους (Horgas, Wahl, & Baltes, 1996).

Αυτή η εξάρτηση επηρεάζεται στους ηλικιωμένους από τη σωματική αδυναμία, τη χρήση φαρμάκων, την ψυχική υγεία και την αλληλεπίδραση του κοινωνικού περιβάλλοντος και εκδηλώνεται στον σωματικό, νοητικό και οικονομικό τομέα αλλά και στις διαπροσωπικές σχέσεις, την προσωπικότητα και τη συμπεριφορά τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις η εξάρτηση δημιουργεί προβλήματα στον δεχόμενο βοήθεια ηλικιωμένο και την οικογένειά του, σε άλλες όμως βοηθάει στην προσαρμογή στον νέο τρόπο ζωής.

Η εξάρτηση μεγαλώνει, όταν ο ηλικιωμένος πάσχει από χρόνιες ασθένειες, καθώς η φροντίδα γίνεται περισσότερο δύσκολη και για μεγάλο χρονικό διάστημα. Περισσότερο οι γυναίκες, σύζυγοι ή παιδιά, αναλαμβάνουν τη φροντίδα του ηλικιωμένου, ενώ οι άνδρες συμμετέχουν περισσότερο οικονομικά (Κωσταρίδου- Ευκλείδη, 1999). Ακόμη και σήμερα, στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, η οικογένεια διαδραματίζει παγκοσμίως σημαντικό ρόλο στη φροντίδα των ηλικιωμένων, μικρότερη ή μεγαλύτερη, ανάλογα με την απόσταση του εξαρτημένου και του φροντιστή – μέλους της οικογένειας (Πουλοπούλου – Έμκε, 1999).

Δεν πρέπει να παραβλέπεται όμως και το γεγονός ότι υπάρχουν και οικογένειες των οποίων τα μέλη δεν φροντίζουν τους ηλικιωμένους είτε λόγω αδιαφορίας είτε λόγω της ύπαρξης δικών τους συναισθηματιών και οικονομικών προβλημάτων (Πανέρα,1999).

Κοινωνικές/διαπροσωπικές ανάγκες των ηλικιωμένων κατά την πανδημία

Οι ηλικιωμένοι, περισσότερο από άλλες ηλικιακές ομάδες, είναι εκείνοι οι οποίοι κατά πλειοψηφία υπέστησαν και εξακολουθούν να υφίστανται σε ορισμένες περιπτώσεις επιπτώσεις του κορονοϊού πνευματικά, ψυχολογικά και σωματικά. Καθημερινά, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, οι ηλικιωμένοι ζούσαν με τον φόβο της προσβολής από τον ιό και την πιθανότητα θανάτου, ανησυχούσαν για τα παιδιά και τα εγγόνια τους και ουσιαστικά παρέμειναν έγκλειστοι, με συνέπειες στην ψυχική τους υγεία, λόγω της κοινωνικής απομόνωσης και της μοναξιάς (Φουσέκη, 2020).

Η καθημερινότητά τους είχε ανατραπεί, με συνέπεια την αύξηση του άγχους και του θυμού, επιδεινούμενη από την άγνοια ή ελλιπή γνώση και εξοικείωσή τους με το διαδίκτυο, γεγονός το οποίο δεν τους επέτρεπε να αξιοποιήσουν τον χρόνο τους, φθάνοντας ορισμένες φορές σε σημείο ανάγκης για ψυχολογική στήριξη (ό.π.).

Η αναγκαστική απομόνωση και η έλλειψη επαφής με οικεία πρόσωπα διατάραξε την ψυχική τους ομαλότητα, καθώς η μοναξιά και ο υψηλός αριθμός θανάτων σε μεγάλες ηλικίες αύξησε τα ποσοστά κατάθλιψης, φόβου και άγχους, επηρεάζοντας σημαντικά τη γνωστική λειτουργία τους (Stanskovska et al., 2020· Yang et al., 2020· Dubey et al., 2020).

Οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των ηλικιωμένων ήταν ακόμα πιο έντονες σε ομάδες ευάλωτες, οι οποίες διέτρεχαν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης του ιού. Μεταξύ αυτών και οι άστεγοι, οι οποίοι δεν μπορούσαν να λάβουν μέτρα πρόληψης, και οι φιλοξενούμενοι σε δομές, οι οποίοι, αν και είχαν όλη την πρέπουσα φροντίδα και υγειονομική περίθαλψη, αναγκαστικά έρχονταν συχνά σ’ επαφή μεταξύ τους, ζώντας με τον φόβο μετάδοσης της νόσου (Dubey et al., 2020).

Γενικά, η μοναξιά των ηλικιωμένων, κυρίως σε προχωρημένη ηλικία, αυξήθηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας με το μέτρο της κοινωνικής απόστασης και απομόνωσης, επηρεάζοντας την ευεξία τους σε σωματικό και ψυχολογικό επίπεδο και αυξάνοντας το άγχος του θανάτου. Σε δυσμενέστερη θέση βρέθηκαν όσοι αντιμετώπιζαν προβλήματα υγείας και δεν μπορούσαν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους, με αποτέλεσμα να γίνουν εντονότερα η μοναξιά, η αβεβαιότητα και το άγχος τους (Delam & Izanloo, 2020).

Η κοινωνική και συναισθηματική μοναξιά τούς δημιούργησε την αίσθηση κοινωνικής ανεπάρκειας, της εξάρτησης από άλλους και της μη αποδοχής από το κοινωνικό σύνολο. Σε συναισθηματικό επίπεδο, οι ηλικιωμένοι, έχοντας χάσει πολλές από τις επαφές τους, αισθάνονταν ότι βρίσκονταν σε κενό, ενώ σε κοινωνικό επίπεδο θεωρούσαν ότι η θέση τους στην κοινωνία είχε υποβιβαστεί.
Έρευνες σχετικά με τη μοναξιά των ηλικιωμένων και τα δημογραφικά – κοινωνικά χαρακτηριστικά τους κατέδειξαν ότι υπάρχουν σημαντικές διαφορές στο επίπεδο της μοναξιάς ανάλογα με την ηλικία, το οικογενειακό και το εκπαιδευτικό επίπεδο. Η ηλικία είναι το κυριότερο χαρακτηριστικό που επηρεάζει τη μοναξιά, δηλαδή όσο αυξάνεται η ηλικία τόσο αυξάνονται και τα επίπεδα της μοναξιάς (Heidinger & Richter, 2020).

Δημοσκόπηση του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν σχετικά με την επίδραση στο αίσθημα της μοναξιάς λόγω πανδημίας COVID-19 καθόρισε ως παράγοντες της μοναξιάς για τούς ηλικιωμένους την ηλικία, το φύλο, την οικογενειακή κατάσταση, το εκπαιδευτικό επίπεδο και την κοινωνική υποστήριξη.

Τα αποτελέσματα της έρευνας κατέδειξαν ότι η μοναξιά αυξήθηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας κυρίως σε όσους ζούσαν μόνοι και δεν επικοινωνούσαν με συγγενείς, φίλους ή γείτονες. Αποδείχτηκε ότι το αίσθημα της μοναξιάς ήταν εντονότερο σε γυναίκες και σε όσους αντιμετώπιζαν προβλήματα υγείας.

Γενικά, η δημοσκόπηση έδειξε ότι το 52% των ηλικιωμένων που ζουν μόνοι νοιώθουν την ανάγκη συντροφικότητας, σε σύγκριση με το 39% που ζουν με άλλους ή εργάζονται (Piette et al., 2020).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Broese Van Groenou, M. & Van Tilburg, T. (1997). Changes in the support networks of older adults in the Netherlands. Journal of Cross-Cultural Gerontology, 12:23-44.

Delam, H. & Izanloo, S. (2020). Increased Death Anxiety in the Elderly During Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Pandemic.

Dubey, S., Biswas, P., Ghosh, R., Chatterjee, S., Dubey, M., Chatterjee, S., Lahiri, D. & Lavieh, C. (2020). Psychosocial impact of COVID-19. Diabetes & Metabolic Syndrome: Clinical Research & Reviews, 14(5), 779–788.

Fernández–Ballesteros, R., (2002). Social support and Quality of life Among Older People in Spain. Journal of Social Issues, 58(4): 645-659.

Heidinger, T. & Richter, L. (2020). The effect of COVID-19 on loneliness in the elderly. An empirical comparison of pre-and peri-pandemic loneliness in community-dwelling elderly. Frontiers in Psychology, 2595.

Horgas, A., Wahl, H. & Baltes, M. (1996). Dependency in late life. In The Practical Handbook of Clinical Gerontology (Carstensen L.L. & Edelstein B.A. eds). Sage, Thousand Oaks, CA, pp. 54– 75.

House, J.S. (1981). Work stress and social support. ΜΑ: Addison-Wesley.

Κωσταρίδου – Ευκλείδη, Α. (1999). Η ανάπτυξη στην ενήλικη ζωή και το γήρας στο Θέματα γηροψυχολογίας και γεροντολογίας. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Λαζαρίδη, Κ.Ε. (2018). Διερεύνηση της Ποιότητας Ζωής και Υγείας των ατόμων Τρίτης Ηλικίας. Έρευνα στα έγγαμα μέλη των Λεσχών Φιλίας του Δήμου Αθηναίων (διδακτορική εργασία). Αθήνα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

Lewis, J. (1997). Housing and social support needs of elderly persons: a needs assessment in an independent living facility. Evaluation and Program Planning, 20(3):269-277.

Πανέρα, Ε. (1999). Κοινωνική υποστήριξη ηλικιωμένων στο Θέματα γηροψυχολογίας και γεροντολογίας. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Παρασκευοπούλου, Ε. (2019). Κοινωνικότητα και τρόπος ζωής στην τρίτη ηλικία (διπλωματική εργασία). Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Σχολή Κοινωνικών Επιστημών, Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής.

Piette, J., Solway, E., Singer, D., Kirch, M., Kullgren, J. & Malani, P. (2020). Loneliness among older adults before and during the COVID-19 pandemic. University of Michigan National Poll on Healthy Aging.

Πουλοπούλου – Έμκε, Η. (1999). Έλληνες Ηλικιωμένοι Πολίτες, Παρελθόν, Παρόν & Μέλλον. Αθήνα: Έλλην.

Stankovska, G., Memedi, I., Dimitrovski, D. (2020). Coronavirus covid-19 disease. Mental health and psychosocial support. Society resister, 4(2), 33-48.

Σταθόπουλος, Π. (1999). Κοινωνική Πρόνοια, μια γενική θεώρηση. Αθήνα: Έλλην.

Yang, Y., Li, W., Zhang, O., Zhang, L., Cheung, T. & Xiang, Y. (2020). Mental health services for older adults in China during the COVID-19 outbreak. The lancet psychiatry, 7(4), 19.

Φουσέκη, Ε. (2020). Παγκόσμια Ημέρα Τρίτης Ηλικίας: Να προφυλάξουμε τους ηλικιωμένους από πιθανή μετάδοση του ιού και να τους στηρίζουμε ψυχολογικά. 

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...