Το σπίτι δεν είναι χώρος αλλά χρόνος

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Αν με ρωτήσεις πού είναι το σπίτι μου, δεν ξέρω τι να απαντήσω, μου είπε κάποτε ένας ναυτικός. Ήξερα ότι για πολλούς μήνες ζει σε ένα πλοίο. Όμως δεν ήξερα ότι όταν λέμε σπίτι, δεν εννοούμε όλοι το ίδιο πράγμα.

Συνηθίζουμε να σκεφτόμαστε το σπίτι ως έναν συγκεκριμένο τόπο. Μια διεύθυνση, ένα κτήριο, εκεί που όταν επιστρέφουμε βρίσκονται οι άνθρωποι και τα πράγματά μας. Για κάποιους όμως η λέξη «σπίτι» δεν χωρά τόσο εύκολα σε μια διεύθυνση στο google maps.

Μπορεί να είναι το σπίτι που έφτιαξαν την δική τους οικογένεια, το πατρικό που εξακολουθεί να είναι οικείο, το σπίτι της γιαγιάς, ακόμα και ένας χώρος προσωρινός όπου πέρασαν τόσο πολύ χρόνο, ώστε έπαψε κάποτε να τους είναι ξένος.

Κάθε ένας τέτοιος τόπος έχει κρατήσει σχέσεις, συνήθειες και ολόκληρα κομμάτια ζωής. Η δυσκολία να απαντήσει στην ερώτηση πιθανόν να μην βρίσκεται στο ότι δεν έχει σπίτι, αλλά ότι ένας μόνο τόπος δεν αρκεί για να περιγράψει το σπίτι.

Όταν όμως ένας άνθρωπος μοιράζει την ζωή του μεταξύ στεριάς και θάλασσας, είναι μόνο δική του αυτή η πολλαπλότητα; Ή την μοιράζονται μαζί του οι άνθρωποι που αποκαλεί οικογένεια;

Ο χρόνος που μοιράζεται

Μέσα στις οικογένειες όπου ανήκει ο καθένας μας, υπάρχουν πράγματα που μοιάζουν αυτονόητα και σπάνια στεκόμαστε να τα παρατηρήσουμε: ποιος κάθεται το βράδυ στο τραπέζι για φαγητό και ποιος λείπει; Ποιος φεύγει το πρωί και πότε επιστρέφει; Ποιός πηγαίνει το παιδί στο σχολείο; Πότε λύνονται οι διαφωνίες και πότε γιορτάζονται τα καλά νέα; Όλες αυτές οι επαναλήψεις διαμορφώνουν έναν κοινό χρόνο, όχι απλώς την καθημερινότητα.

Από μια συστημική οπτική, η οικογένεια δεν αποτελεί απλώς το άθροισμα των μελών της.  Οι ρόλοι, οι συνήθειες και οι μικρές τελετουργίες της δημιουργούν έναν κοινό ρυθμό που συχνά γίνεται αντιληπτός μόνο όταν κάτι τον διαταράξει.

Αυτό το ζωντανό σύστημα βρίσκεται σε άμεση σχέση με τον χώρο του και τον χρόνο που περνά μαζί και έτσι γεννιέται μια δυναμική σχέση μεταξύ ανθρώπων, χώρου και χρόνου.

Συνήθως ο ρυθμός αυτός φτιάχνεται επάνω σε μια σχετικά σταθερή καθημερινότητα. Τα μέλη μπορεί να λείπουν πολλές ώρες, να έχουν διαφορετικά προγράμματα και υποχρεώσεις, υπάρχουν όμως σημεία στα οποία οι χρόνοι τους συναντιούνται ξανά. Είναι σαν να γίνεται ο «χρονικός προσανατολισμός» η επανάληψη αυτών των συναντήσεων: γνωρίζουμε πού ανήκουμε αλλά και πότε θα βρούμε ο ένας τον άλλον.

Στις ναυτικές οικογένειες όμως οι απουσίες δεν μετριούνται σε ώρες αλλά σε μήνες, τελειώνουν με την επιστροφή και επαναλαμβάνονται με την επόμενη αναχώρηση. Δεν βρίσκονται έξω από τον οικογενειακό χρόνο αλλά γίνονται μέρος της οργάνωσής του.

Ο χρόνος που κατοικείται

Ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει κάθε δωμάτιο του σπιτιού του και, επιστρέφοντας μετά από μήνες, να χρειάζεται να μάθει ξανά ένα μέρος της ζωής που συνέβη μέσα σε αυτό. Ο χώρος μπορεί να παραμένει γνώριμος, αλλά ο χρόνος που μεσολάβησε δεν του ανήκει με τον ίδιο τρόπο. Τον γνωρίζει μέσα από αφηγήσεις και γεγονότα που του έχουν μεταφέρει άλλοι, μέσα από τηλεφωνήματα και φωτογραφίες.

Κατοικώ κάπου δεν σημαίνει μόνο ότι έχω θέση στον χώρο αλλά ότι έχω θέση και στον χρόνο. Σημαίνει ότι έχω θέση στα μικρά και αυτονόητα, τα πράγματα που δεν χρειάζεται να μου εξηγήσει κανείς. Στις συνήθειες και τους κανόνες του χώρου, στις προσδοκίες και στους ρόλους που αποδίδονται.

 Το ίδιο το σπίτι κουβαλά μια χρονική συνέχεια. Τα αντικείμενα, οι χώροι του αλλά και οι συνήθειες που γεννήθηκαν μέσα του, συνδέονται με όσα έχουν συμβεί εκεί αλλά και με εκείνα που περιμένουμε να συμβούν. Εκεί που το παρελθόν μου έχει χτίσει αυτό που είμαι σήμερα και μπορώ να φεύγω και να επιστρέφω σε αυτόν τον χώρο που συνδέεται στενά με την ταυτότητά μου.

Ήδη από την δεκαετία του 1980, οι Werner, Altman και Oxley μίλησαν για «εγγενώς χρονικές ποιότητες» που εμπεριέχει το σπίτι: όπως οι σχέσεις των ανθρώπων δεν είναι στατικές, έτσι και η σχέση τους με τον χώρο τους ρέει και μεταβάλλεται μέσα στον χρόνο. Το σπίτι αποκτά έτσι ιστορία, συνέχεια και ρυθμό μέσα στον χρόνο.

Στα σπίτια με τις επαναλαμβανόμενες απουσίες όμως, αυτή η συνέχεια δεν εξαφανίζεται, αναγκάζεται να πάρει διαφορετική μορφή. Ο κοινός χρόνος δεν είναι πάντοτε ταυτόχρονος. Αποτελείται από γεγονότα που κάποιοι έζησαν και κάποιοι έμαθαν αργότερα, από καθημερινότητες που συνέχισαν να υπάρχουν παράλληλα.

Υπό αυτήν την έννοια, το σπίτι δεν είναι κάτι που κατακτάται μία φορά και παραμένει ίδιο. Η Willecke το προσεγγίζει ως μια διαδικασία που ανακαλύπτεται ξανά και ξανά και μπορεί να συνδέεται με περισσότερους από έναν τόπους. Η ιστορία του κάθε προσώπου είναι μοναδική και δεν έχει γραφτεί μόνο σε ένα οίκημα. Το τι βιώνεται ως σπίτι δεν εξαρτάται από έναν μόνο παράγοντα ούτε μπορεί να γενικευτεί εύκολα.

Ο Paananen περιγράφει την οικειότητα που αισθανόμαστε στο σπίτι, μια οικειότητα που του προσδίδει μια χρονική τάξη: γνωρίζουμε τι συμβαίνει εκεί, τι επαναλαμβάνεται, αποκτούμε μια αίσθηση ασφάλειας και ελέγχου, έναν ρυθμό.

Και ίσως τελικά αυτό που κατοικούμε είναι ένας χώρος και την ίδια στιγμή ένας γνώριμος χρόνος. Ένας τόπος που αισθανόμαστε οικειότητα με τα πράγματα, και ταυτόχρονα οικειότητα με τον εαυτό μας.

Τα ανοίγματα του χρόνου

Ο ναυτικός που είπε ότι δεν ξέρει να πει με σιγουριά πού είναι το σπίτι του, δεν εννοούσε μόνο τα υπάρχοντά του. Έψαχνε τα κλειδιά του σπιτιού του όταν επέστρεψε από ταξίδι μηνών και ανησύχησε ότι τα άφησε στο άλλο σπίτι του: στην καμπίνα του πλοίου.

Όταν επέστρεψε, έψαχνε μέσα στο σπίτι πράγματα που θυμόταν πού βρίσκονταν,  αλλά είχαν αλλάξει θέση. Και δεν ήταν μόνο τα αντικείμενα. Στον χρόνο που είχε μεσολαβήσει, στα απογεύματα και στα Σαββατοκύριακα είχαν αλλάξει ώρες και συνήθειες που κάποτε αποτελούσαν την οικογενειακή ζωή και τώρα ανήκαν σε έναν παρελθοντικό χρόνο.

Τελικά τα κλειδιά άνοιγαν το σπίτι ή απλώς μια πόρτα; Εκτός από τα αντικείμενα που έψαχνε όταν επέστρεψε μέσα στο σπίτι, μήπως είχε μετακινηθεί και κάτι άλλο;

Χρόνια πριν, η Thomas είχε καταγράψει μια παρόμοια, φαινομενικά ασήμαντη εικόνα: μια σύζυγος περιέγραφε τον ναυτικό άνδρα της να επιστρέφει και να ανοίγει ντουλάπια και συρτάρια, να κοιτάζει το ψυγείο και να μετακινεί ελαφρώς αντικείμενα. Η ίδια αναρωτιόταν αν προσπαθούσε να εξοικειωθεί με το σπίτι ή απλώς να αφήσει το σημάδι του.

Η Thomas είδε σε τέτοιες κινήσεις κάτι περισσότερο: μια προσπάθεια του ναυτικού να ξαναβρεί την θέση του μέσα στο σπίτι. Ίσως λοιπόν, όταν ένας άνθρωπος επιστρέφει, να μην ψάχνει μόνο πού βρίσκονται τα πράγματα, αλλά και πού βρίσκεται ο ίδιος μέσα σε έναν χρόνο που συνέχισε να κυλά όσο εκείνος έλειπε.

Οι Slišković και Juranko, μελετώντας συντρόφους ναυτικών περιγράφουν αυτήν την εμπειρία ως μια μορφή «διπλής ζωής» ή ενός «διπλού εαυτού», που διαμορφώνεται γύρω από τις περιόδους παρουσίας και απουσίας του ναυτικού.

Η οικογένεια αυτή μοιράζεται την ίδια ιστορία, όχι όμως την ίδια εμπειρία. Ζουν την ίδια περίοδο της ζωής τους αλλά δεν την έχουν ζήσει μαζί ολόκληρη. Η επαναλαμβανόμενη επαγγελματική απουσία δημιουργεί, εκτός από γεωγραφική απόσταση, και χρονική απόσταση.

Η οικογενειακή ιστορία συνεχίζει να γράφεται αλλά, για μεγάλες περιόδους, τα μέλη της δεν βρίσκονται στις ίδιες σελίδες. Η επιστροφή στο σπίτι είναι επιστροφή σε γνώριμο τόπο, όμως κυρίως είναι συνάντηση  στον χρόνο που έχει μεσολαβήσει. Και οι ξεχωριστές εμπειρίες που χτίστηκαν, έχουν την ανάγκη να συναντηθούν για να γίνουν ιστορία.

Απόσταση χωρίς χιλιόμετρα

Κάποιος μπορεί να επιστρέφει κάθε βράδυ στην ίδια διεύθυνση και παρ’ όλα αυτά να βρίσκεται έξω από αυτό που βιώνεται ως κοινός χρόνος, επειδή η κοινή στέγη δεν τον εγγυάται. Η δουλειά του είναι στην στεριά. Απέχει μόνο 10 χιλιόμετρα από το οίκημα, αλλά 14 ώρες απουσίας κάθε μέρα από το σπίτι.

Πώς ένα σύστημα καταφέρνει να δημιουργεί συνέχεια στην ιστορία του όταν ο χρόνος είναι κατακερματισμένος;

Η χρονική συνέχεια δεν απαιτεί να μοιράζονται οι άνθρωποι όλον τον χρόνο τους, αλλά να καταφέρνει ένα μέρος αυτού του χρόνου να γίνει κοινό. Στις μικρές επαναλήψεις και στις συνήθειες που επιβιώνουν της απόστασης και εμπεριέχουν ένα «εμείς».

Στις ναυτικές οικογένειες αυτό γίνεται περισσότερο ορατό επειδή οι χρόνοι χωρίζονται κυριολεκτικά. Οι χρόνοι του πλοίου και της στεριάς κινούνται παράλληλα χωρίς να είναι αναγκαστικά ασύνδετοι. Κάποιες οικογένειες βρίσκουν τρόπους να δημιουργούν περάσματα ανάμεσά τους και, χωρίς να καταργούν την απόσταση, να δημιουργούν μια χρονική συνέχεια μέσα σε αυτήν.  

Πληροφορίες που μοιράζονται και συνήθειες που επιβιώνουν της απόστασης επιτρέπουν στον απόντα να συμμετέχει σε κάτι από τον χρόνο του σπιτιού. Έτσι η κοινή ιστορία μπορεί να συνεχίσει να γράφεται, ακόμα και όχι κάτω από την ίδια στέγη.

Αυτή ακριβώς η δυνατότητα να είναι κάποιος απών και ταυτόχρονα παρών δημιουργεί μια ιδιόμορφη συνθήκη. Όταν το σπίτι στερείται μια φυσική παρουσία αλλά διατηρεί την ψυχική παρουσία ενός μέλους, η απουσία αποκτά χαρακτηριστικά αμφίσημης απώλειας.

Στα σπίτια με επαναλαμβανόμενες επαγγελματικές απουσίες όμως, η παρουσία και η απουσία δεν αποτελούν οριστικές καταστάσεις. Εναλλάσσονται και μαζί τους αλλάζει ξανά και ξανά ο κοινός χρόνος.

Με κάθε επιστροφή και με κάθε αναχώρηση, οι οικείες καθημερινές ρουτίνες αλλάζουν, η κοινή ιστορία όμως δεν αρχίζει από την αρχή. Συνεχίζεται.

Πού βρίσκεται τελικά το σπίτι;

Αν δεν υπάρχει εύκολη απάντηση στην ερώτηση «πού είναι το σπίτι σου;», τότε ίσως η απάντηση δεν μπερδεύεται κάπου ανάμεσα σε διαφορετικά σπίτια, αλλά στην λάθος διατυπωμένη ερώτηση. Γιατί το σπίτι δεν βρίσκεται μόνο κάπου.

Αυτό το γνωρίζουν καλύτερα οι οικογένειες που έχουν μάθει να μετρούν απουσίες, επειδή για αυτούς το σπίτι δεν βρίσκεται μόνο στο «πού» αλλά και στο «πότε», δηλαδή στον χρόνο που καταφέρνουν να έχουν κοινό.

Για αυτούς που απουσιάζουν και για όσους μένουν παρόντες, ο χώρος παραμένει: οι τοίχοι, τα δωμάτια, τα κλειδιά. Σπίτι όμως γίνεται όταν οι άνθρωποι προλαβαίνουν, έστω και για λίγο, να κατοικήσουν στον ίδιο χρόνο.

Disclaimer: Το παρόν άρθρο έχει αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη επαγγελματική υποστήριξη.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Bortz, P., Berrigan, M., VanBergen, A., & Gavazzi, S. M. (2019). Family systems thinking as a guide for theory integration: Conceptual overlaps of differentiation, attachment, parenting style and identity development in families with adolescents. Journal of Family Theory & Review, 11(4), 544-560. doi.org/10.1111/jftr.12354

Gribble, R., & Fear, N. T. (2022). Living separately during the week: Influences on family functioning, health, and well-being of UK naval families. Journal of the Royal Navy Medical Service, 102(3), 148-153. doi.org/10.3138/jmvfh-2021-0062

Paananen, O.-P. (2022). Affective familiarity and the experience of home: A phenomenological exploration. Metodo, 10(1), 79-108. doi.org/10.19079/metodo.10.1.79

Slišković, A., & Juranko, A. (2019). Dual life of seafarers’ families: Descriptive study of perspectives of seafarers’ partners. Community, Work & Family, 22(5), 629-646. doi.org/10.1080/13668803.2019.1579172

Thomas, M. (2003). Lost at sea and lost at home: The predicament of seafaring families. Seafarers International Research Centre.

Werner, C. M., Altman, I., & Oxley, D. (1985). Temporal aspects of homes: A transactional perspective. In I. Altman & C. M. Werner (Eds.), Home environments (pp. 1-32). Springer. doi.org/10.1007/978-1-4899-2266-3_1

Willecke, M. (2025). Temporariness in the life course of multi-local residents: Processuality of home. Population, Space and Place, 31(2), e70007. doi.org/10.1002/psp.70007

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Χριστίνα Παναγιωτάκη - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Χριστίνα Παναγιωτάκη: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Μέσα από την Ψυχοπλοΐα προσεγγίζω θέματα προσαρμογής, απώλειας, ανθεκτικότητας και προσωπικής ανάπτυξης, ιδιαιτέρως για ανθρώπους που ζουν ή εργάζονται σε συνθήκες αυξημένης ευθύνης και παρατεταμένης απουσίας, καθώς και για τις οικογένειές τους.

Εξειδικεύσεις:

Κατάθλιψη Πένθος απώλεια Εργασιακό στρες | Burnout

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.