Πλέων ἐπὶ οἴνοπα πόντον

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Στην Φρανκφούρτη, στην σιδερένια γέφυρα του ποταμού Μάιν, μια επιγραφή στέκει ψηλά κρατώντας ζωντανό έναν στίχο από την Οδύσσεια του Ομήρου, για εκείνον που πλέει στην βαθιά κρασάτη θάλασσα, ανάμεσα σε αλλόγλωσσους ανθρώπους.

Η πόλη που αποτελεί οικονομικό πυρήνα της Ευρώπης, όπου χτυπά η καρδιά του παγκόσμιου εμπορίου μέσω του χρηματιστηρίου της, υπενθυμίζει την κινητήρια δύναμη: την πλεύση.

Τι σημαίνει όμως να βρίσκεσαι εν πλω ώστε να συνεχίσει να κινείται η ζωή στην στεριά;

Ο ΤΟΠΟΣ ΠΟΥ ΚΙΝΕΙΤΑΙ

Τα πλοία εκτός από μεταφορείς εμπορευμάτων, μεταφέρουν και χιλιάδες ανθρώπινες ψυχές. Είναι χώροι που κινούνται ανάμεσα σε διαφορετικούς τόπους, τους συνδέουν, αφομοιώνουν στοιχεία τους και τους εγκαταλείπουν συνεχώς.

Ωστόσο, ενώ μπορούν μέσα σε λίγες εβδομάδες να διασχίσουν την μισή υφήλιο, η ανθρώπινη κίνηση μέσα σε αυτά είναι σε μεγάλο βαθμό περιορισμένη και ενώ το ναυτικό επάγγελμα για πολλούς είναι ένα σύμβολο ελευθερίας και κινητικότητας, η πραγματικότητα συχνά το διαψεύδει.

Στο πλαίσιο του διεθνούς εμπορίου όπως αυτό έχει διαμορφωθεί χωρίς το φράγμα των συνόρων, την μεγαλύτερη κινητικότητα παρουσιάζουν τα εμπορεύματα και όχι οι άνθρωποι που τα μεταφέρουν δια θαλάσσης. Οι απαιτήσεις συνέπειας είναι πολύ υψηλές και οι χρόνοι παράδοσης έχουν συρρικνωθεί. Σε συνδυασμό με τα ασφυκτικά ωράρια που επικρατούν κατά την διάρκεια παραμονής σε λιμάνι, αποτελούν συχνά λόγους να μην μπορούν οι ναυτικοί να αποβιβαστούν ούτε για λίγες ώρες (Borovnik, 2025).

Ο ΧΡΟΝΟΣ ΕΝ ΠΛΩ

Το περιβάλλον της λαμαρίνας με τις κλίσεις και τον θόρυβο, φιλοξενεί μια παρατεταμένη διαβίωση μέσα σε ένα περιβάλλον που κινείται, ηχεί, επαναλαμβάνεται και δεν εγκαταλείπεται όταν τελειώσει η βάρδια. Το σώμα δεν βγαίνει ποτέ εντελώς από το εργασιακό πεδίο, αλλά κοιμάται μέσα του.

 Η ημερολογιακή ταξινόμηση του χρόνου όπως την γνωρίζουμε δεν χαρακτηρίζει πλήρως την ζωή που εκτυλίσσεται επάνω στο πλοίο, καθώς ο χρόνος δεν μετριέται με καθημερινές και Σαββατοκύριακα, αλλά με βάρδιες, γεύματα, φόρτωση και εκφόρτωση. 

Όπως συνοψίζει σε μια φράση ένας ναυτικός, στο πλοίο κάθε μέρα είναι Δευτέρα, ενώ άλλοι συμμετέχοντες στην έρευνα περιγράφουν πως νιώθουν σαν να είναι ακινητοποιημένοι στον χρόνο (Markkula, 2025).

Η διάρκεια της πλεύσης δεν βιώνεται ψυχικά ως ένα ομοιογενές χρονικό διάστημα. Συχνά στη μέση περίπου της πλεύσης εμφανίζεται έντονη η εμπειρία της επανάληψης. Όπως σε ένα τυπικό πενθήμερο ενός επαγγέλματος της στεριάς μπορεί να θυμίζει η Τετάρτη, με δεδομένη όμως την κλεισούρα και την ψυχική πίεση της διαβίωσης (Devereux, 2021).

Αυτό που φαίνεται σαν μια απλή ακολουθία αναχώρησης, πλεύσης και μετά επιστροφής, αναδύεται πιο πολύπλοκο και πιο πλούσιο ως εμπειρία: αναχώρηση, προσαρμογή, παραμονή, προσμονή επιστροφής, επιστροφή και τέλος νέα προσαρμογή. Σαν να είναι η πλεύση ένας κύκλος και η ζωή να μην βρίσκεται απλώς πάνω στο πλοίο αλλά σε κάποιο σημείο του κύκλου κάθε φορά (Devereux, 2021).

Έτσι, έχοντας υπόψιν τον διαφορετικό τρόπο που ο καθένας αντιλαμβάνεται την δική του πραγματικότητα, η κατοίκηση σε έναν κινούμενο χώρο μπορεί να μετατρέψει το πλοίο σε έναν από τους παράγοντες που διαμορφώνουν την ψυχική εμπειρία και όχι απλώς σε ένα σκηνικό όπου αυτή εκτυλίσσεται.

ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΟΤΑΝ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΑΞΙΔΕΥΕΙ;

Το πλοίο γίνεται σπίτι και αποκτά χαρακτηριστικά ενός σπιτιού χωρίς ποτέ να είναι μόνο αυτό. Εκεί ο άνθρωπος ξυπνά, κοιμάται, εργάζεται, αρρωσταίνει, γιορτάζει και περιμένει. Διατηρεί προσωπικά αντικείμενα και μικρές καθημερινές συνήθειες και εκεί μπορεί να περνάει περισσότερο χρόνο από όσο ίσως μπορεί να περνά στο σπίτι στην στεριά.

Μόνο που αυτό το σπίτι δεν μένει πουθενά και συνεχώς μετακινείται εκατοντάδες μίλια μακριά. Τα αντικείμενα παίρνουν κλίση, κάτω από το πάτωμα δουλεύουν μηχανές και έξω από το παράθυρο δεν υπάρχει γειτονιά ή ένα σταθερό τοπίο που να σου λέει «βρίσκεσαι εδώ».

Την ίδια στιγμή, το σπίτι του στην στεριά συνεχίζει να ζει χωρίς εκείνον, με μικρά ή μεγάλα γεγονότα να συμβαίνουν, χωρίς ο ίδιος να συμμετέχει ολοκληρωτικά εκεί.

Έτσι, η πλεύση αλλάζει την αίσθηση του ανήκειν καθώς δεν έχει να κάνει απλώς με την νοσταλγία και την έλλειψη αλλά ακόμα περισσότερο με το γεγονός ότι ο άνθρωπος εντάσσεται ταυτόχρονα με διαφορετικούς όρους σε δύο κοινωνικά συστήματα που απέχουν πολύ μεταξύ τους (Acejo, 2012).

Με αφορμή την αίσθηση του ανήκειν, η ανθρωπολόγος Johanna Markkula προτείνει τον όρο ship-sickness σαν ένα είδος αντίστροφης νοσταλγίας ή αποπροσανατολισμού όταν ο άνθρωπος βρίσκεται πάλι στην στεριά (Markkula, 2025).

ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΕΝΟΣ ΠΡΟΣΩΡΙΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Η ανθρώπινη ομάδα που συμπλέει είναι μια «τυχαία κοινότητα» με σαφείς ρόλους. Άνθρωποι διαφόρων εθνικοτήτων και κοινωνικών καταβολών βρίσκονται μαζί για να συνεργαστούν σε περιορισμένο χώρο, σε εικοσιτετράωρη βάση επί μήνες.

Η ιεραρχία έχει βαρύνουσα σημασία και μπαίνοντας σε αυτήν, μπαίνει κανείς σε έναν ήδη διαμορφωμένο κοινωνικό κόσμο με κανόνες και στόχους. Με την λήξη του συμβολαίου ο μικρόκοσμος αυτός εγκαταλείπεται και διαλύεται,  για να συσταθεί εκ νέου σε ένα νέο συμβόλαιο, σε μελλοντική χρονική στιγμή (Markkula, 2025).

Κι όμως, αυτός ο προσωρινός κόσμος δεν βιώνεται προσωρινά για όσο διαρκεί. Χρειάζεται μέσα σε αυτόν να εργαστεί κανείς, να σχετιστεί, να συνυπάρξει και να ανταποκριθεί στον ρόλο που δέχτηκε να εκτελέσει, σε ένα πολυεθνικό περιβάλλον όπου η κοινωνικοποίηση συμβαίνει με υποχρεωτικούς όρους και δεν λείπουν τα περιστατικά ακραίας ψυχολογικής πίεσης και εκφοβισμού (Sampson, 2021).   

Οι σχέσεις συμβαίνουν σε έναν κλειστό χώρο με έντονη την αντίφαση ανάμεσα στην οικειότητα και την αποξένωση, την σύνδεση και τον χωρισμό, την απομόνωση και την συνύπαρξη.

Πολύ συχνά χρειάζεται ακόμα και τα ψυχικά αποθέματα να φτάσουν στα όρια της εξάντλησης, καθώς ακόμα και η ασθένεια δεν πρέπει να σταθεί εμπόδιο ούτε στην εκτέλεση εντολών ούτε στην πορεία του ταξιδιού. Με τα λόγια ενός ναυτικού που παραθέτει η Helen Sampson, «εκεί ο Θεός σου είναι η δουλειά» (Sampson, 2021, p. 90).

Είναι απαραίτητο να κατοικηθεί σαν να είναι μόνιμος γνωρίζοντας ότι θα τελειώσει, ενώ ο θεωρητικά μόνιμος τόπος της στεριάς βιώνεται μόνο για ένα χρονικό διάστημα, ανάμεσα στην σύσταση πολλών παρόμοιων «τυχαίων κοινοτήτων».

Δημιουργείται ένα πολύ ιδιόμορφο υπαρξιακό σχήμα κατά το οποίο ο άνθρωπος ζει προσωρινά εκεί που βρίσκεται και απουσιάζει περιοδικά από τον δικό του τόπο. Και παραδόξως, στο πλαίσιο της εμπορικής αλυσίδας και των αυστηρών πολιτικών που εφαρμόζονται, το πλοίο προσωποποιείται και οι άνθρωποι που βρίσκονται μέσα σε αυτό αποπροσωποποιούνται (Markkula, 2025).

Η ΖΩΗ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥ

Οι δύο παράλληλοι χρόνοι που τρέχουν, ο χρόνος της πλεύσης και ο χρόνος της στεριάς, είναι εύλογο να κάνουν ένα ερώτημα να αναδυθεί: αν η ζωή μου συμβαίνει εν πλω αλλά αυτό που θεωρώ πραγματική ζωή βρίσκεται αλλού, πού ακριβώς βρίσκομαι εγώ;

Γιορτές, παιδιά που μεγαλώνουν, αγαπημένα πρόσωπα, αποκτούν ένα ψυχικό βάρος που κοιτάζει στο «αλλού». Η ζωή όμως που βιώνεται βρίσκεται στο εδώ και τώρα, σε έναν κόσμο που κινείται, γέρνει, δονείται, διακόπτεται από συναγερμούς και ήχους και δεν εγκαταλείπεται. Συμβαίνει σε μια πραγματικότητα που έχει ημερομηνία λήξης και παρ’ όλα αυτά μοιάζει ατελείωτη.

Τι αντίκτυπο έχει στον άνθρωπο η επαναλαμβανόμενη εμπειρία να κατοικεί σε κόσμους που ξέρει ότι θα εγκαταλείψει, όταν το βίωμά του είναι ένας κινούμενος τόπος ανάμεσα σε σταθερούς τόπους;

Μπορεί να αλλάξει την σχέση του με τον χώρο και τα αντικείμενα; Μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που σχετίζεται, που αντιλαμβάνεται την ιδιωτικότητα, την μονιμότητα και τον τρόπο που δεσμεύεται και αποδεσμεύεται; Και πέρα από αυτά, πόση οικειότητα χωρά στην προσωρινή φύση της πλεύσης;

Καθώς το σώμα αποκτά μια εξοικίωση με τον χώρο, μαθαίνει τους θορύβους του πλοίου, τις δονήσεις του, τον τρόπο να κινείται μέσα σε αυτό. Μαθαίνει τι να κάνει όταν υπάρχει κλίση, πού να στηριχτεί όταν υπάρχει swell, ποιός θόρυβος θεωρείται φυσιολογικός και ποιος ανησυχητικός. Το σώμα αποκτά μια γνώση του χώρου πριν μεσολαβήσει η σκέψη.

Η οικειότητα, που δεν σημαίνει απαραίτητα ασφάλεια, μπορεί να συνυπάρχει με την αβεβαιότητα. Διακόπτεται όταν ο άνθρωπος επιστρέφει για να κατοικήσει σε σταθερό έδαφος, μέχρι την επόμενη φορά που θα βρεθεί σε άλλο πλοίο για να φτιάξει από την αρχή έναν κατοικήσιμο χώρο. 

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΤΕΛΟΣ

Το στοιχείο του προσωρινού είναι πολλές φορές αυτό που κάνει ανεκτή την πλεύση. Η σύμβαση εργασίας έχει ημερομηνία λήξης και σε κάποιες περιπτώσεις αυτό μπορεί να δρα ανακουφιστικά.

Είναι πολύ πρόσφατο όμως το γεγονός της πανδημίας που ανέτρεψε πολλά δεδομένα και επηρέασε με συνταρακτικό τρόπο την ζωή χιλιάδων ναυτικών και των οικογενειών τους για όσο διήρκεσε, καθώς συνέβη το εξής παράδοξο: σε ένα επάγγελμα ταυτισμένο με την κίνηση, αφαιρέθηκε η δυνατότητα της κίνησης.

Το πλοίο είναι κατεξοχήν μέσο μετακίνησης και οι εργαζόμενοι σε αυτό ανήκουν στους ελάχιστους που περνούν σύνορα και ηπείρους ως μέρος της καθημερινής εργασίας τους. Με το κλείσιμο των συνόρων στις περισσότερες χώρες του κόσμου όμως, πολλοί βρέθηκαν σε μια παράλογη συνθήκη όπου ταξίδευαν χωρίς να μπορούν να φύγουν.

Οι άνθρωποι που είχαν οργανώσει την σκέψη τους και την παραμονή τους γύρω από ένα συγκεκριμένο χρονικό όριο, είδαν το όριο να μετακινείται σε άοριστη ημερομηνία.

Για χιλιάδες ναυτικούς που κατάφεραν να φύγουν λόγω λήξης της σύμβασής τους, τα κλειστά σύνορα ήταν ένα τεράστιο εμπόδιο για να μπορέσουν να επιστρέψουν στο σπίτι τους. Πολλοί από αυτούς, επειδή δεν διέθεταν την κατάλληλη visa, βρέθηκαν να περιορίζονται από την στενότητα του πλοίου, στην στενότητα των ξενώνων όπου διέμεναν, ορισμένοι από αυτούς έως και δύο χρόνια (Borovnik, 2025).

Η κινητικότητα του επαγγέλματός τους συνέβαλε κατά την συγκυρία της πανδημίας στο να στιγματιστούν ως «επικίνδυνοι» για την δημόσια υγεία και να εγκλωβιστούν τόσο εντός όσο και εκτός πλοίου και ανέδειξε το έλλειμμα στους όρους διασυνοριακής μετακίνησης με την μη αναγνώρισή τους ως εργαζομένους κρίσιμης σημασίας (key workers) (Borovnik, 2025).

Έτσι, η παγκόσμια συνθήκη της πανδημίας αφαίρεσε από το πλοίο την έξοδο και έσπασε την συμφωνία παραμονής σε αυτό για ορισμένο χρονικό διάστημα όπως προβλεπόταν, αποκαλύπτοντας το παράδοξο της ναυτικής κινητικότητας: κάποιος που διασχίζει τον πλανήτη συνεχώς, να μην μπορεί να επιστρέψει στο σπίτι του.

Ανέδειξε επίσης το οξύμωρο που προέκυψε από την παράδοξη θέση που βρίσκονται οι ναυτικοί, να είναι εκείνοι που κινούν το παγκόσμιο εμπόριο και ταυτόχρονα εκείνοι που το υπηρετούν (Borovnik, 2025).

ΠΛΕΩΝ ΕΠΙ ΟΙΝΟΠΑ ΠΟΝΤΟΝ ΕΠ’ ΑΛΛΟΘΡΟΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ

Οι στίχοι αυτοί του Ομήρου μας μιλούν αιώνες τώρα, αναφερόμενοι στον απέραντο κόσμο της θάλασσας και την θέση που βρίσκει ο άνθρωπος μέσα σε αυτόν. Για το πώς μέσω της πλεύσης συναντιούνται άνθρωποι και πολιτισμοί και το πώς τα αγαθά αλλάζουν χέρια μέσα από πλοία που διασχίζουν τον ορίζοντα ενώ μέσα τους υπάρχει ψυχή.

Η οικειότητα που αναπτύσσεται με την πλεύση απαιτεί προσαρμογή και κάτι ακόμα βαθύτερο: να κατοικείς χωρίς να ριζώνεις. Να δημιουργείς ζωή μέσα σε κάτι προσωρινό και αβέβαιο, χωρίς τίτλους ιδιοκτησίας και χωρίς ελευθερία κινήσεων.

Οι άνθρωποι της πλεύσης είναι κάτι περισσότερο από ανθρώπους που ταξιδεύουν, καθώς μαθαίνουν ξανά και ξανά να κατοικούν έναν κόσμο που γνωρίζουν ότι θα εγκαταλείψουν και να κατοικούν την ίδια την πορεία.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Acejo, I. (2012). Seafarers and transnationalism: Ways of belongingness ashore and aboard. Journal of Intercultural Studies, 33(1), 69-84. doi.org/10.1080/07256868.2012.633317

Borovnik, M. (2025). Borders and confinement in seafarers’ realities. In K. Peters & J. Turner (Eds.), Ocean governance (beyond) borders (pp. 223-249). Springer. doi.org/10.1007/978-3-031-71322-4_10

Devereux, H. (2021). Transitions and adjustments made by seafarers whilst at sea. In V. O. Gekara & H. Sampson (Eds.), The world of the seafarer: Qualitative accounts of working in the global shipping industry (pp. 79-86). Springer. doi.org/10.1007/978-3-030-49825-2_7

Markkula, J. (2025). Siren call of the sea: Disenchantment and estrangement of seafarers. Cultural Studies, 39(5), 717-737. doi.org/10.1080/09502386.2025.2469638

Sampson, H. (2021). The rhythms of shipboard life: Work, hierarchy, occupational culture and multinational crews. In V. O. Gekara & H. Sampson (Eds.), The world of the seafarer: Qualitative accounts of working in the global shipping industry (pp. 87-98). Springer. doi.org/10.1007/978-3-030-49825-2_8

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Χριστίνα Παναγιωτάκη - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Χριστίνα Παναγιωτάκη: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Μέσα από την Ψυχοπλοΐα προσεγγίζω θέματα προσαρμογής, απώλειας, ανθεκτικότητας και προσωπικής ανάπτυξης, ιδιαιτέρως για ανθρώπους που ζουν ή εργάζονται σε συνθήκες αυξημένης ευθύνης και παρατεταμένης απουσίας, καθώς και για τις οικογένειές τους.

Εξειδικεύσεις:

Κατάθλιψη Πένθος απώλεια Εργασιακό στρες | Burnout

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ - Online & Διά ζώσης
Βρες τον Θεραπευτή που είναι κατάλληλος για εσένα | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου με Δωρεάν 1η συνεδρία.