Καλώς όρισες! Πότε φεύγεις;

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Είναι έλλειψη αγάπης ή μήπως ο φόβος ότι ο χρόνος μαζί τελειώνει πολύ γρήγορα; Υπάρχουν φράσεις που ακούγονται σκληρές μέχρι να μάθει κανείς τι κρύβεται πίσω τους.

Σύμφωνα με μια λαϊκή αφήγηση, οι παλιές καπετάνισσες των ελληνικών νησιών που έχουν μακρά ναυτική παράδοση, υποδέχονταν τον άνδρα τους με αυτές τις τέσσερις λέξεις στα χείλη: «Καλώς όρισες! Πότε φεύγεις;».

Διαδίδεται σαν πικρό αστείο και πράγματι η φράση αυτή μοιάζει σχεδόν προσβλητική. Ακούγεται ως απόρριψη και ως μια ψυχρή υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος που μόλις επέστρεψε είναι ήδη προσωρινός. Είναι όμως έλλειψη αγάπης; Είναι ξεβόλεμα;

Κάποια βιώματα είναι τόσο δύσκολο να μοιραστούν ορισμένες φορές που μπαίνουν σε ένα προσωρινό καλούπι μέχρι να γίνουν λόγια. Και όσο δεν γίνονται λόγια, το καλούπι γίνεται πιο σκληρό και καταπίνει συναισθήματα. Γεννιέται τότε κάτι πολύ πιο δύσκολο να παραδεχτεί κανείς: ότι ο χρόνος ανάμεσα στην επιστροφή και την επόμενη αναχώρηση μοιάζει πάντα αφόρητα μικρός.

Είναι αδιαφορία ή μήπως ένας ιδιαίτερος τρόπος ψυχικής επιβίωσης;

Η απουσία δεν είναι πάντα το δυσκολότερο κομμάτι

Στην παλιά ελληνική ταινία «Φουσκοθαλασσιές» η ηρωίδα υποδέχεται τον ναυτικό άνδρα της μετά από τέσσερα χρόνια αποχωρισμού, έχοντας πια μεγαλώσει τα παιδιά της που βρίσκονται στην αρχή της ενήλικης ζωής τους.

Όμως το παράδοξο είναι πως η δύσκολη φάση δεν ήταν μόνο η απουσία του αλλά και η επιστροφή του. Η παρουσία του είναι επιθυμητή και πολυαναμενόμενη, αλλά η οικογένεια έχει ήδη προσαρμοστεί στην απουσία.

Η σύντροφος έχει αναλάβει ρόλους, αποφάσεις, ευθύνες και ρυθμούς λειτουργίας που έγιναν συνήθειες. Το σπίτι έχει αποκτήσει δική του ισορροπία και ξαφνικά το σύστημα αλλάζει ξανά και για έναν λόγο που της φέρνει παράπονο, εκείνη πρέπει να λογοδοτήσει: που δεν έμαθε τα παιδιά να ορμούν στην αγκαλιά του πατέρα μόλις τον βλέπουν αλλά στέκουν αμήχανα και που έμαθαν να κρύβουν τις σκέψεις και τις προτιμήσεις τους σαν να έχουν να κάνουν με έναν άγνωστο που φιλοξενείται στο σπίτι.

Κάποιες φορές γεννιέται μια αίσθηση σε αυτά τα ζευγάρια ότι χρειάζεται να γνωριστούν από την αρχή. Ο  άνθρωπος που επιστρέφει δεν είναι επισκέπτης αλλά έχει κάτι από τον αέρα του νεοφερμένου και δημιουργείται συχνά μια αόρατη ένταση που δύσκολα περιγράφεται χωρίς ενοχές, σε κάποιον που δεν γνωρίζει.

Πώς να εξηγήσεις ότι και οι δύο αγαπιούνται αλλά και οι δύο έχουν μάθει να επιβιώνουν διαφορετικά;

Η ζωή που χωρίζεται σε κύκλους

Η δυσκολία της επιστροφής δεν αποτελεί παράδοξο αν αναλογιστεί κανείς ότι η ζωή αυτών των ζευγαριών οργανώνεται διαφορετικά από μια συνηθισμένη καθημερινότητα. Μετριέται με μεταβάσεις και όχι μόνο με ημερομηνίες. Η απουσία και η επιστροφή δεν αποτελούν μεμονωμένα γεγονότα, αλλά έναν επαναλαμβανόμενο ρυθμό που διαμορφώνει την ζωή ολόκληρου του οικογενειακού συστήματος.

Με τον καιρό, η σύντροφος που μένει πίσω μαθαίνει να λειτουργεί σε δύο διαφορετικές πραγματικότητες. Στην μία κυριαρχούν η αυτονομία, η αντοχή και η οργάνωση. Στην άλλη χρειάζεται να ξαναχτιστεί η κοινή καθημερινότητα, να μοιραστούν ξανά οι ρόλοι και οι ευθύνες και να παρθούν αποφάσεις από κοινού. Η μετάβαση από την μία κατάσταση στην άλλη δεν είναι αυτόματη.

Ίσως για τον λόγο αυτό αρκετές σύντροφοι ναυτικών περιγράφουν το βίωμά τους όχι ως μια συνεχή γραμμή ζωής αλλά σαν μια επαναλαμβανόμενη ακολουθία από αποχωρισμούς και επανεντάξεις που απαιτούν συνεχώς νέα προσαρμογή. Αυτή η συνεχής εναλλαγή συχνά δεν γίνεται αντιληπτή από όσους δεν έχουν βιώσει αντίστοιχες συνθήκες, επειδή εξωτερικά μπορεί να μοιάζει απλώς με μια συνηθισμένη περίοδο είτε απόστασης είτε εγγύτητας.

Το νευρικό σύστημα μαθαίνει την αναμονή

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αναζητεί προβλεψιμότητα και λειτουργεί πιο αποτελεσματικά όταν μπορεί να προβλέψει το περιβάλλον του. Η σταθερότητα μειώνει την ψυχική επιβάρυνση και επιτρέπει στο νευρικό σύστημα να χαλαρώσει. Όταν όμως η ζωή οργανώνεται γύρω από επαναλαμβανόμενες εναλλαγές και παύει να είναι προβλέψιμη, ο ψυχισμός χρειάζεται να προσαρμόζεται συνεχώς σε νέες συνθήκες.

Το σύστημα προσπαθεί να προστατευτεί από τη συνεχή συναισθηματική εναλλαγή:

τώρα είναι εδώ…
τώρα λείπει…
τώρα επιστρέφει…
τώρα φεύγει ξανά.

Το σώμα προσπαθεί να προσαρμοστεί σε έναν ρυθμό που αλλάζει συνεχώς, ακόμη και όταν η καρδιά θα ήθελε απλώς να ξεκουραστεί.

Ένας άνθρωπος που επί σειρά ετών χρειάζεται να διαχειρίζεται μόνος του ευθύνες και αβεβαιότητα, συχνά μπαίνει σε κατάσταση αυξημένης επιφυλακής και μαθαίνει να παραμένει διαρκώς «σε ετοιμότητα» ακόμα και σε περιόδους ηρεμίας. Για τον λόγο αυτό μερικές φορές η χαλάρωση δεν συμπίπτει με την επιστροφή του συντρόφου που έλειπε, επειδή το νευρικό σύστημα χρειάζεται χρόνο για να πιστέψει ξανά ότι μπορεί να χαμηλώσει τις άμυνες.

Ορισμένοι ψυχικοί μηχανισμοί ενεργοποιούνται πριν ακόμα συμβεί ξανά ο αποχωρισμός. Ένα μέρος αυτής της εμπειρίας θυμίζει αυτό που στην βιβλιογραφία περιγράφεται ως «προληπτική θλίψη» (anticipatory grief), την συναισθηματική αντίδραση που εμφανίζεται όταν μια επερχόμενη απώλεια ή απομάκρυνση είναι γνωστή και βιώνεται εκ των προτέρων.

Κάποιοι άνθρωποι αρχίζουν ασυνείδητα να προστατεύονται συναισθηματικά πριν ακόμα λήξει η περίοδος της παρουσίας και της συνύπαρξης. Ο αποχωρισμός δεν φέρνει μόνο σκέψεις αλλά αγγίζει βαθύτερους ψυχικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με την ασφάλεια, την εγγύτητα και την ανάγκη σύνδεσης.

Και κάπως έτσι γεννιούνται φράσεις όπως: «Καλώς όρισες! Πότε φεύγεις;»

Όχι επειδή η παρουσία δεν έχει αξία, αλλά ακριβώς επειδή έχει.

Η αόρατη κόπωση των συντρόφων

Ένα κομμάτι της ναυτικής ζωής που σπάνια συζητιέται χωρίς υπερβολές ή εξιδανικεύσεις είναι η κόπωση του ανθρώπου που μένει πίσω.

Είναι δύσκολο να εξηγήσει κανείς σε κάποιον που δεν το γνωρίζει εκ των έσω, πως για μεγάλα χρονικά διαστήματα χρειάζεται να ζει μεταξύ ευθύνης και αναμονής. Η καθημερινότητα δεν σταματά, οι υποχρεώσεις και τα προβλήματα του σπιτιού συνεχίζουν να υπάρχουν και συνήθως συγκεντρώνονται σε έναν άνθρωπο.

Αυτό που συχνά δυσκολεύονται να αντιληφθούν όσοι βρίσκονται έξω από αυτόν τον τρόπο ζωής είναι ότι η χρόνια απουσία δεν «συνηθίζεται» πάντα με τον τρόπο που φαντάζονται. Η προσαρμογή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η δυσκολία παύει να υπάρχει. Σε αρκετές περιπτώσεις σημαίνει απλώς ότι ο άνθρωπος μαθαίνει να στέκεται στις περιστάσεις παρά την κόπωση.

 Κάπως έτσι γεννιούνται φράσεις όπως «έχω συνηθίσει», «έτσι είναι η ζωή μας», «θα περάσει και αυτό, θα τα καταφέρω». Πίσω από αυτές τις απαντήσεις ίσως να μην υπάρχει πάντα η ηρεμία, αλλά η ανάγκη να δοθεί συνέχεια στην καθημερινότητα χωρίς να κλονιστεί το σπιτικό και οι άνθρωποί του.

Η κοινωνία συχνά αντιμετωπίζει την σύντροφο που μένει στην στεριά μέσα από ακραίες εικόνες: την ρομαντικοποιεί σαν μορφή αυταπάρνησης, την λυπάται γιατί είναι μόνη, την φθονεί γιατί μοιάζει ελεύθερη.

Στην πραγματικότητα, οι περισσότερες σύντροφοι ναυτικών προσπαθούν απλώς να ισορροπήσουν σε έναν τρόπο ζωής που απαιτεί μεγάλα αποθέματα ψυχικής ενέργειας.  Δεν είναι πάντα μόνες, ούτε είναι αδύναμες, ωστόσο η συνεχής προσαρμογή τις κάνει πολλές φορές ευάλωτες χωρίς να τις κάνει λιγότερο ικανές.

Ίσως αυτή να είναι η πλέον αόρατη πλευρά της συντρόφου στην ναυτική ζωή: ότι δεν είναι μόνη αλλά στέκεται μόνη και δεν είναι αδύναμη αλλά είναι ευάλωτη.

Η ζωή δεν χωρά πάντα σε απλοϊκούς ρόλους

Η ναυτική ζωή δημιούργησε διαχρονικά στερεότυπα: τον «δυνατό ναυτικό», την «υπομονετική γυναίκα», την «οικογένεια που αντέχει». Πολύ συχνά ακόμη και οι οικονομικές απολαβές χρησιμοποιούνται σαν έμμεση ακύρωση του δικαιώματος  στο παράπονο, σαν να εξουδετερώνει η οικονομική ασφάλεια την ψυχική επιβάρυνση με τρόπο απόλυτο.

Όμως οι πραγματικοί άνθρωποι είναι πιο σύνθετοι από τους ρόλους που τους αποδίδονται.

Κάποιοι κουράζονται, κάποιοι θυμώνουν,  απομακρύνονται. Κάποιοι φοβούνται και κάποιοι δεν ξέρουν πώς να ξαναβρούν ο ένας τον άλλον μετά από χρόνια αποχωρισμών και ανταμώσεων.

Και αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα αποτυχία της σχέσης ή έλλειψη αγάπης· σημαίνει ότι πίσω από τη ναυτική ζωή υπάρχουν άνθρωποι και όχι σύμβολα αντοχής.

Η κοινωνία συχνότερα θαυμάζει -και δικαίως- τον ναυτικό για την ευθύνη και την αντοχή του, ωστόσο πολύ λιγότερο συχνά στρέφει το βλέμμα στις συντρόφους που μένουν πίσω. Και όταν ο ναυτικός επιστρέψει, οι ρυθμοί δεν επανέρχονται πάντα αμέσως. Πρόκειται για μια ευαίσθητη διαδικασία αναδιοργάνωσης και αναδιανομής ρόλων, γεμάτη μικρές αμηχανίες, όπου χρειάζεται λεπτούς χειρισμούς και  υπομονή για να βρεθεί κοινός ρυθμός.

 Η αναγνώριση είναι η πρώτη άγκυρα. Όταν η σύντροφος του ναυτικού πάψει να αντιμετωπίζεται  ως «εκείνος που περιμένει» και αναγνωριστεί ως άνθρωπος που κρατά την πορεία της κοινής ζωής, τότε ίσως πλησιάσουμε σε μια νέα ισορροπία.

Ίσως τελικά η φράση να σημαίνει κάτι άλλο

Ίσως τελικά το: «Καλώς όρισες! Πότε φεύγεις;» να μην σημαίνει πάντα «δεν σε θέλω εδώ.» αλλά μερικές φορές να σημαίνει κάτι πολύ διαφορετικό. Ότι ο χρόνος της παρουσίας μοιάζει να περνά πιο γρήγορα από όσο αντέχει εκείνος που περιμένει. Ότι η σκέψη του επόμενου αποχωρισμού αρχίζει πριν τελειώσει πραγματικά η επιστροφή. Ότι κάποιοι άνθρωποι ζουν για χρόνια ανάμεσα στην ανάγκη να συνδεθούν και ταυτόχρονα στη ανάγκη να προετοιμαστούν ξανά για την απουσία.

Η μοναξιά στην στεριά ίσως είναι πολλές φορές το κόστος της αγάπης, όχι η έλλειψή της.

Δεν πρόκειται για δύο αντίπαλες πλευρές αλλά για δύο ανθρώπους που αντέχουν με διαφορετικό τρόπο το ταξίδι και αναμετρώνται με την απόσταση και με τον χρόνο. Η παρουσία του ενός κάνει δυνατή την απουσία του άλλου. Είναι μια αόρατη συνεργασία και μια κοινή μάχη  σε δύο διαφορετικά τοπία.

Γιατί σε αρκετά ζευγάρια που ζουν συνεχείς αποχωρισμούς, η αντίστροφη μέτρηση της απουσίας αρχίζει πριν τελειώσει η αγκαλιά της επιστροφής.

Disclaimer: Το παρόν άρθρο έχει αποκλειστικά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη επαγγελματική υποστήριξη.

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Χριστίνα Παναγιωτάκη - Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

Χριστίνα Παναγιωτάκη: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Μέσα από την Ψυχοπλοΐα προσεγγίζω θέματα προσαρμογής, απώλειας, ανθεκτικότητας και προσωπικής ανάπτυξης, ιδιαιτέρως για ανθρώπους που ζουν ή εργάζονται σε συνθήκες αυξημένης ευθύνης και παρατεταμένης απουσίας, καθώς και για τις οικογένειές τους.

Εξειδικεύσεις:

Διαχείριση Άγχους - Φοβιών Οικογενειακά θέματα Κατάθλιψη

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...