Η σχέση ως παιχνίδι ισχύος και νοήματος 

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Όταν μιλάμε για σχέσεις, συνήθως μιλάμε για συναισθήματα. Αγάπη, έρωτας, οικειότητα, ασφάλεια. Αυτές είναι οι λέξεις που κυριαρχούν.

Πολύ λιγότερο συχνά μιλάμε για ισχύ. Κι όμως, η ισχύς είναι πάντα παρούσα. Όχι απαραίτητα με τη μορφή επιβολής ή ελέγχου, αλλά ως κάτι πιο λεπτό, πιο καθημερινό, πιο υπόγειο. Συχνά εμφανίζεται σε στιγμές που περνούν απαρατήρητες. Σε μια σιωπή που κρατά λίγο παραπάνω. Σε μια απάντηση που δεν έρχεται. Σε μια απόφαση που λαμβάνεται «αυτονόητα» από τον έναν, χωρίς να συζητηθεί με τον άλλον. Εκεί, μέσα σε αυτές τις μικρές λεπτομέρειες, αρχίζει να διαμορφώνεται η δυναμική της σχέσης. 

Κάθε σχέση, είτε ερωτική είτε φιλική είτε επαγγελματική, οργανώνεται γύρω από δύο βασικούς άξονες: ποιος επηρεάζει ποιον και τι νόημα δίνουν και οι δύο σε αυτό που ζουν.

Με άλλα λόγια, η σχέση δεν είναι μόνο ένα συναισθηματικό δέσιμο. Είναι και ένα πεδίο διαπραγμάτευσης ισχύος και νοήματος. 
Αυτό δεν την καθιστά προβληματική. Την καθιστά ανθρώπινη. 

Η ισχύς δεν είναι πάντα αυτό που νομίζουμε 

Όταν ακούμε τη λέξη «ισχύς», πολλοί σκέφτονται εξουσία, καταπίεση ή χειρισμό. Στην πραγματικότητα, όμως, η ισχύς στις σχέσεις σπάνια είναι τόσο ωμή. Πιο συχνά εκφράζεται μέσα από μικρές, σχεδόν αόρατες καθημερινές κινήσεις: ποιος αποφασίζει, ποιος προσαρμόζεται, ποιος ζητά συγγνώμη πρώτος, ποιος σωπαίνει για να μη χαλάσει η ατμόσφαιρα. 

Ο Michel Foucault περιέγραψε την ισχύ όχι ως κάτι που κατέχεται, αλλά ως κάτι που κυκλοφορεί. Δεν ανήκει σε ένα άτομο. Παράγεται μέσα στις σχέσεις. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και εκείνος που φαίνεται «αδύναμος» συμμετέχει ενεργά στο πώς οργανώνεται η σχέση. Η ισχύς δεν είναι μονόδρομος. Είναι δυναμική και μεταβαλλόμενη. 

Στις ερωτικές σχέσεις, για παράδειγμα, ισχύ μπορεί να έχει αυτός που αγαπά λιγότερο. Εκείνος που αποσύρεται πιο εύκολα. Εκείνος που αντέχει καλύτερα τη μοναξιά. Όχι επειδή το επιδιώκει απαραίτητα, αλλά επειδή η συναισθηματική ασυμμετρία δημιουργεί ανισορροπία. 

Η ισχύς της απόσυρσης 

Υπάρχει, όμως, και μια μορφή ισχύος που συχνά περνά απαρατήρητη ακριβώς επειδή δεν εκφράζεται με λόγια. Είναι η ισχύς της απόσυρσης. Η σιωπή, η συναισθηματική απόσταση, η στάση του «δεν ξέρω» ή «ό,τι θες εσύ» παρουσιάζονται συχνά ως ουδετερότητα. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελούν κι αυτές τρόπους τοποθέτησης μέσα στη σχέση. 

Όταν κάποιος αποσύρεται συστηματικά, ο άλλος καλείται να γεμίσει το κενό. Να μαντέψει, να προσαρμοστεί, να ερμηνεύσει. Έτσι, χωρίς να ειπωθεί τίποτα ρητά, μετατοπίζεται η ισορροπία. Η απόσυρση γίνεται τρόπος ορισμού των ορίων και των όρων της σχέσης. 

Δεν πρόκειται απαραίτητα για χειρισμό. Συχνά είναι τρόπος αυτοπροστασίας. Όμως το αποτέλεσμα παραμένει: η σιωπή λειτουργεί. Και λειτουργεί ως ισχύς. 

Το νόημα είναι εξίσου σημαντικό με την ισχύ 

Αν η ισχύς απαντά στο ερώτημα «ποιος επηρεάζει ποιον», το νόημα απαντά στο «τι σημαίνει αυτό που ζούμε». Οι άνθρωποι δεν υποφέρουν μόνο από τα γεγονότα, αλλά από τον τρόπο που τα ερμηνεύουν. 

Δύο άνθρωποι μπορεί να βιώνουν την ίδια συμπεριφορά με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Για τον έναν, η σιωπή μπορεί να σημαίνει απόρριψη. Για τον άλλον, ανάγκη για χώρο. Το γεγονός είναι το ίδιο. Το νόημα αλλάζει. 

Ήδη από την αρχαιότητα, ο Πλάτωνας στο «Συμπόσιο» περιέγραψε τον έρωτα όχι ως κατοχή, αλλά ως κίνηση προς κάτι που δεν έχουμε. Ο έρωτας, σε αυτή τη σκέψη, δεν είναι το αντικείμενο, αλλά το νόημα που του αποδίδουμε. Η σχέση, επομένως, δεν βιώνεται ποτέ ουδέτερα, αλλά πάντα μέσα από ερμηνείες. 

Ο Αριστοτέλης μιλούσε για τη φιλία ως πράξη, ως κάτι που ασκείται μέσα στον χρόνο. Όχι ως κατάσταση που απλώς συμβαίνει, αλλά ως στάση ζωής. Ακόμη και οι Στωικοί, όπως ο Επίκτητος, τόνιζαν ότι δεν μας ταράσσουν τα γεγονότα, αλλά οι κρίσεις μας γι’ αυτά. Στις σχέσεις, αυτές οι κρίσεις διαμορφώνονται πάντα μέσα στη συνάντηση δύο κόσμων. 

Η θεωρία του δεσμού, όπως διατυπώθηκε από τον John Bowlby, δείχνει πόσο βαθιά επηρεάζουν οι πρώιμες σχέσεις μας τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την εγγύτητα και την απόσταση. Το νόημα, επομένως, δεν είναι απλώς μια σκέψη. Είναι εμπειρία που εγγράφεται στο σώμα και στη μνήμη. 

Όταν η ισχύς και το νόημα συγκρούονται 

Τα προβλήματα στις σχέσεις σπάνια προκύπτουν μόνο από «κακή επικοινωνία». Πιο συχνά εμφανίζονται όταν η κατανομή της ισχύος συγκρούεται με το νόημα που δίνει ο καθένας στη σχέση. 

Ένας σύντροφος μπορεί να πιστεύει ότι το να παίρνει πρωτοβουλίες είναι ένδειξη φροντίδας. Ο άλλος μπορεί να το βιώνει ως έλεγχο. Ο πρώτος νιώθει ότι προσφέρει. Ο δεύτερος νιώθει ότι χάνει χώρο. Και οι δύο έχουν δίκιο, μέσα στο δικό τους πλαίσιο. 

Ο Pierre Bourdieu μίλησε για τη «συμβολική ισχύ»: τη δύναμη να ορίζεις ποια ερμηνεία θεωρείται λογική και ποια υπερβολική. Όταν το νόημα του ενός γίνεται αυτονόητο και του άλλου αμφισβητείται, η σχέση παύει να είναι ισότιμη, ακόμη κι αν εξωτερικά μοιάζει ήρεμη. 

Πότε η σχέση χάνει το νόημά της 

Μια σχέση δεν χάνει το νόημά της μόνο όταν τελειώνει. Συχνά το χάνει πολύ νωρίτερα, ενώ συνεχίζεται. Όταν οι ρόλοι παγιώνονται, όταν οι ερωτήσεις αποφεύγονται, όταν η σύγκρουση θεωρείται απειλή και όχι ευκαιρία κατανόησης. 

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ισχύς και το νόημα παύουν να διαπραγματεύονται. Γίνονται δεδομένα. Η σχέση λειτουργεί, αλλά δεν κινείται. Και εκεί αρχίζει η φθορά. Όχι με ένταση, αλλά με σιωπηλή απώλεια νοήματος.

Η ευθύνη της θέσης μας μέσα στη σχέση 

Σε κάθε σχέση, πέρα από συναισθήματα και προθέσεις, υπάρχει πάντα και μια θέση. Μια θέση που καταλαμβάνουμε, είτε το αναγνωρίζουμε είτε όχι. Δεν αφορά μόνο το τι κάνουμε, αλλά και το πώς στεκόμαστε. Αν μιλάμε ή σωπαίνουμε. Αν διεκδικούμε ή αποφεύγουμε. Αν περιμένουμε ή αποσύρουμε την προσδοκία μας. 

Συχνά, οι άνθρωποι μιλούν για σχέσεις σαν να είναι κάτι που τους «συμβαίνει». Σαν να βρίσκονται μέσα σε αυτές παθητικά, χωρίς συμμετοχή στη διαμόρφωσή τους. Όμως η αλήθεια είναι πιο απαιτητική. Κάθε στάση μας, ακόμη και η αδράνεια, είναι μορφή συμμετοχής. Και κάθε συμμετοχή παράγει νόημα και ισχύ. 

Η ευθύνη, εδώ, δεν έχει να κάνει με ενοχή. Έχει να κάνει με επίγνωση. Με το να μπορούμε να δούμε πώς η δική μας στάση επηρεάζει τη δυναμική. Πώς, για παράδειγμα, η συνεχής προσαρμογή μπορεί να δημιουργήσει μια σχέση όπου ο άλλος δεν χρειάζεται ποτέ να αναλάβει ευθύνη. Ή πώς η συστηματική απόσταση μπορεί να μετατρέψει τον άλλον σε διαρκώς ανασφαλή. 

Η σχέση δεν διαμορφώνεται μόνο από αυτό που ζητάμε, αλλά και από αυτό που ανεχόμαστε. Από τα όρια που δεν θέτουμε. Από τις ερωτήσεις που αποφεύγουμε για να μη διαταράξουμε την ισορροπία. Όμως μια ισορροπία που βασίζεται στη σιωπή είναι συχνά εύθραυστη. 

Η ανάληψη θέσης μέσα στη σχέση δεν σημαίνει σύγκρουση. Σημαίνει παρουσία. Σημαίνει να μπορούμε να πούμε «εδώ είμαι» χωρίς να εξαφανιζόμαστε και χωρίς να καταλαμβάνουμε τον χώρο του άλλου. Είναι μια πράξη που απαιτεί ωριμότητα, γιατί μας φέρνει αντιμέτωπους με τον φόβο της απώλειας και της απόρριψης. 

Όμως μόνο μέσα από αυτή τη θέση μπορεί η σχέση να παραμείνει ζωντανή. Όχι ως συνήθεια ή μηχανισμός, αλλά ως συνάντηση δύο ανθρώπων που αναγνωρίζουν ότι η ισχύς και το νόημα δεν είναι κάτι που ανήκει στον έναν ή στον άλλον, αλλά κάτι που συνδιαμορφώνεται κάθε φορά που επιλέγουν να είναι παρόντες 

Οι σχέσεις δεν είναι δημοκρατίες, μπορούν όμως να είναι δίκαιες 

Καμία σχέση δεν είναι απολύτως ίση. Υπάρχουν διαφορές στη συναισθηματική αντοχή, στην ασφάλεια, στην εμπειρία. Το ζητούμενο δεν είναι η ισότητα, αλλά η δικαιοσύνη. Όχι με όρους συμμετρίας, αλλά με όρους επίγνωσης. 

Όπως έλεγε ο Αριστοτέλης, η δικαιοσύνη είναι αναλογία. Και μια σχέση γίνεται βιώσιμη όταν οι ανισορροπίες αναγνωρίζονται και συζητούνται. 

Η ωριμότητα ως μετατόπιση ισχύος και νοήματος 

Η συναισθηματική ωριμότητα δεν σημαίνει απουσία ανάγκης ή φόβου. Σημαίνει ικανότητα να αναγνωρίζουμε πότε λειτουργούμε μέσα από παλιά σχήματα και να τα επαναδιαπραγματευόμαστε. 

Μια ώριμη σχέση δεν είναι αυτή όπου δεν υπάρχει ισχύς, αλλά αυτή όπου η ισχύς δεν κρύβεται. Όπου το νόημα δεν επιβάλλεται, αλλά συνδιαμορφώνεται. Η αγάπη, τελικά, δεν είναι η κατάργηση της ισχύος. Είναι η ανάληψη ευθύνης για τον τρόπο που τη χρησιμοποιούμε. 

Κλείνοντας 

Αν δούμε τη σχέση μόνο ως συναίσθημα, θα απογοητευτούμε. Αν τη δούμε μόνο ως παιχνίδι ισχύος, θα πάψουμε να πιστεύουμε στην ειλικρίνεια των προθέσεων. Αν όμως τη δούμε ως έναν ζωντανό χώρο όπου ισχύς και νόημα συνυπάρχουν, τότε ανοίγεται η δυνατότητα για κάτι πιο αληθινό. 

Οι σχέσεις δεν είναι ποτέ ουδέτερες. Είναι όμως ανοιχτές στη μεταμόρφωση. 

Βιβλιογραφία 

Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books. 
(Θεμέλιο για τη θεωρία του δεσμού και τον τρόπο που το νόημα της εγγύτητας/απόστασης εγγράφεται στη σχέση.) 

Foucault, M. (1978). The History of Sexuality, Volume I: An Introduction. New York: Pantheon Books. 
(Η έννοια της ισχύος ως κάτι που κυκλοφορεί μέσα στις σχέσεις και όχι ως ιδιοκτησία.) 

Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power. Cambridge: Polity Press. 
(Συμβολική ισχύς, νόημα και το ποιος ορίζει τι θεωρείται «φυσιολογικό».) 

Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. New York: Crown Publishers. 
(Έρευνες για σύγκρουση, ισορροπία ισχύος και βιωσιμότητα των σχέσεων.) 

Johnson, S. (2008). Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. New York: Little, Brown and Company. 
(Συναισθηματικός δεσμός, ασφάλεια και νόημα στη σχέση.) 

Sternberg, R. J. (1986). A triangular theory of love. Psychological Review, 93(2), 119–135. 
(Θεωρητικό πλαίσιο για το πώς συγκροτείται το νόημα της αγάπης.) 

Plato. Symposium. 
(Ο έρωτας ως κίνηση προς το νόημα και όχι ως κατοχή.) 

Aristotle. Nicomachean Ethics (Βιβλία VIII–IX). 
(Η φιλία ως πράξη, αναλογία και δικαιοσύνη στη σχέση.) 

Epictetus. Enchiridion. 
(Διάκριση γεγονότων και ερμηνειών – κρίσιμη για το νόημα στις σχέσεις.) 

Συγγραφή - Επιμέλεια Άρθρου

Χρήστος Καρράς - Ψυχολόγος

Χρήστος Καρράς: έχει επιβεβαιωθεί από το Therapy

Το προφίλ έχει επαληθευτεί μέσω της πλατφόρμας Therapy Psychology. Τα στοιχεία που εμφανίζονται έχουν επιβεβαιωθεί από το σύστημα.

• Επιβεβαιωμένο επαγγελματικό προφίλ
• Ελεγμένα στοιχεία ταυτότητας
• Επικυρωμένη ειδίκευση

Εξειδικεύομαι σε θέματα σχέσεων, ζευγαριού και σεξουαλικότητας. Μέσα από μια συστημική προσέγγιση, στόχος είναι η κατανόηση των δυσκολιών και η ενίσχυση της επικοινωνίας, της σύνδεσης και της προσωπικής εξέλιξης.

Εξειδικεύσεις:

Διαζύγιο Θέματα ανδρών Συναισθηματικές Διαταραχές

10 χρόνια εμπειρίας

Δείτε όλα τα άρθρα Κλείστε ραντεβού

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...