Solomon Asch

Ακρόαση άρθρου......

Πρόσθεσε το Psychology.gr στις προτιμώμενες πηγές σου στη Google
Με αυτό τον τρόπο, θα βλέπεις περισσότερα νέα άρθρα ψυχολογίας και ψυχικής υγείας που δημοσιεύονται στο PSYCHOLOGY.GR

Ο Solomon Asch ήταν  κοινωνικός ψυχολόγος και ιδρυτικός εκπρόσωπος της σχολής της μορφολογικής ψυχολογίας (Gestalt). Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους επιστήμονες του 20ού αιώνα. Ήταν εκείνος που προσδιόρισε, μελέτησε και καθιέρωσε την έννοια της «κοινωνικής συμμόρφωσης» (social conformity) και της πίεσης των ομοτίμων.

Παρά το γεγονός ότι τα ευρήματά του προκάλεσαν έντονο προβληματισμό το έργο του θεωρείται σήμερα κλασικό. Η συνολική επιστημονική του προσφορά περιγράφεται συχνά ως ένας από τους θεμέλιους λίθους της σύγχρονης κοινωνικής ψυχολογίας.

Προσωπική ζωή

Ο Solomon Asch γεννήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 1907, στη Βαρσοβία της Πολωνίας. Μεγάλωσε σε μια περίοδο έντονων εθνικών, πολιτικών και κοινωνικών αναταράξεων. Η οικογένειά του, εβραϊκής καταγωγής, βίωνε τις καθημερινές πιέσεις και τις διακρίσεις που υφίσταντο οι εβραϊκές κοινότητες στην Ανατολική Ευρώπη. Αυτή η πρώιμη εμπειρία του να ανήκει σε μια περιθωριοποιημένη μειονότητα διαμόρφωσε την ιδιαίτερη ευαισθησία του γύρω από τις κοινωνικές δυναμικές.

Το 1920 η οικογένεια του μετανάστευσε για ένα καλύτερο μέλλον στη Νέα Υόρκη , ένα περιβάλλον εντελώς ξένο για τον δεκατριάχρονο Asch, ο οποίος έφτασε χωρίς να γνωρίζει την αγγλική γλώσσα. Λόγω του γλωσσικού φραγμού, τοποθετήθηκε αρχικά σε τάξεις με πολύ μικρότερα παιδιά, βιώνοντας έντονα το συναίσθημα της κοινωνικής αμηχανίας και της απομόνωσης. Αργότερα, τα βιώματα αυτά λειτούργησαν ως  έναυσμα για τις συστηματικές εργαστηριακές μελέτες που διεξήγαγε.

Για να ξεπεράσει αυτή τη δυσκολία, αφοσιώθηκε στην αυτοδιδασκαλία διαβάζοντας τα άπαντα του Καρόλου Ντίκενς. Μέσα από τη λογοτεχνία όχι μόνο κατέκτησε τη γλώσσα, αλλά ανέπτυξε και μια βαθιά κατανόηση για τις ανθρώπινες σχέσεις και τις κοινωνικές δομές.

Σπούδασε στο College of the City of New York (CCNY), από όπου έλαβε το πτυχίο του το 1928. Στη συνέχεια, συνέχισε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο Columbia, το οποίο αποτελούσε τότε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα ψυχολογικής έρευνας. Εκεί ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό του (1930) και έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα στην Ψυχολογία (1932).

Η ακαδημαϊκή του διαδρομή ξεκίνησε με σπουδές Ψυχολογίας στο College of the City of New York , από όπου αποφοίτησε το 1928. Αμέσως μετά, εντάχθηκε στο Πανεπιστήμιο Columbia, ένα από τα κορυφαία κέντρα έρευνας, λαμβάνοντας το μεταπτυχιακό του το 1930 και τον διδακτορικό του το τίτλο 1932.

Το 1930 παντρεύτηκε τη Florence Miller, με την οποία μοιράστηκε ολόκληρη τη ζωή του ενώ απέκτησαν έναν γιο, τον Peter, ο οποίος αργότερα έγινε καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Rutgers. Συνολικά, Ο Asch έζησε μια ήρεμη προσωπική ζωή, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Οι συνάδελφοι του, τον χαρακτήριζαν ως ένα άνθρωπο βαθιάς ευγενείας, ακαδημαϊκού ήθους και ανθρωπισμού. Πέθανε στις 20 Φεβρουαρίου 1996 στο Haverford της Pennsylvania, σε ηλικία 88 ετών απο φυσικά αίτια.

Επαγγελματική διαδρομή

Η ακαδημαϊκή αφετηρία του Asch συνέπεσε με την απόλυτη κυριαρχία του Μπιχεβιορισμού (Συμπεριφορισμού) στην αμερικανική ψυχολογία. Η συγκεκριμένη σχολή αντιμετώπιζε τον άνθρωπο ως έναν παθητικό δέκτη που αντιδρά μηχανικά στα εξωτερικά ερεθίσματα. Ο Asch εναντιώθηκε σε αυτή την οπτική, υποστηρίζοντας ότι η κοινωνική συμπεριφορά δεν καθορίζεται από τυφλά αντανακλαστικά, αλλά πηγάζει από την ενεργητική προσπάθεια του ατόμου να εκλογικεύσει και να κατανοήσει τον κόσμο γύρω του.

Σημείο καμπής στη καριέρα του στάθηκε η συνεργασία του με τον Max Wertheimer, συνιδρυτή της Ψυχολογίας Gestalt, ο οποίος είχε καταφύγει στην Αμερική κυνηγημένος από τους Ναζί. Κεντρική ιδέα της Gestalt ήταν ότι "το όλο διαφέρει από το άθροισμα των μερών του". Ο Asch πήρε αυτή τη βασική αρχή, η οποία μέχρι τότε περιοριζόταν κυρίως στη μελέτη της οπτικής αντίληψης, και τη μετέφερε πρωτοποριακά στο πεδίο της Κοινωνικής Ψυχολογίας.

Υπηρέτησε ως καθηγητής σε κορυφαία ακαδημαϊκά ιδρύματα:

• Δίδαξε για 19 χρόνια στο Swarthmore College (1947–1966), όπου πραγματοποίησε τα περίφημα πειράματά του.
• Διετέλεσε καθηγητής στο Rutgers University, όπου διηύθυνε το Ινστιτούτο Γνωστικών Σπουδών.
• Δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής στο Harvard και στο University of Pennsylvania.

Η συμβολή του στην ψυχολογία και οι κεντρικές θεωρίες

Η μεγαλύτερη προσφορά του Asch ήταν ότι απέδειξε πειραματικά πώς η ομάδα μπορεί να ασκήσει τέτοια πίεση στο άτομο, ώστε αυτό να απαρνηθεί ακόμα και την αντικειμενική του αντίληψη. Παράλληλα, οι μελέτες του για τη γνωστική επεξεργασία των πληροφοριών άνοιξαν τον δρόμο για τη γέννηση της Κοινωνικής Γνωστικής Ψυχολογίας.

Εμπνευσμένος από τα πολιτικά γεγονότα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και την άνοδο του ολοκληρωτισμού, ο Asch αρνήθηκε να δεχτεί ότι οι άνθρωποι ακολουθούν τυφλά τις μάζες επειδή είναι ανόητοι ή επειδή έχουν υποστεί πλύση εγκεφάλου. Αντίθετα, έδειξε ότι η συμμόρφωση προκύπτει από μια βαθιά και ορθολογική εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στα δεδομένα των αισθήσεων και την ανάγκη για κοινωνική σύνδεση.

Οι βασικοί πυλώνες του έργου του συνοψίζονται στα εξής:

1. Το Πείραμα της Κοινωνικής Συμμόρφωσης (1951)
Το όνομα του Asch έμεινε ανεξίτηλο στην ιστορία της επιστήμης χάρη σε μια σειρά εργαστηριακών μελετών. Ο Asch τοποθέτησε έναν πραγματικό, ανυποψίαστο εθελοντή σε ένα δωμάτιο μαζί με 7 έως 9 άλλους συμμετέχοντες, οι οποίοι στην πραγματικότητα ήταν ηθοποιοί (συνεργάτες του ερευνητή).

Η δοκιμασία ήταν απλή: έπρεπε να συγκρίνουν μια γραμμή-στόχο με τρεις άλλες γραμμές (Α, Β, Γ) διαφορετικού μήκους και να βρουν ποια ήταν ίση με την πρώτη. Η σωστή απάντηση ήταν προφανής. Ωστόσο, μετά από μερικούς γύρους, οι ηθοποιοί άρχισαν σκόπιμα να δίνουν όλοι μαζί την ίδια, ολοφάνερα λανθασμένη απάντηση.

Τα αποτελέσματα σόκαραν την επιστημονική κοινότητα: Το 75% των συμμετεχόντων συμμορφώθηκε με το λάθος της πλειοψηφίας τουλάχιστον μία φορά, αρνούμενο την ίδια του την όραση. Κατά μέσο όρο, οι άνθρωποι επέλεξαν τη λανθασμένη απάντηση της ομάδας στο 32% των συνολικών δοκιμών. Μόνο το 25% των συμμετεχόντων επέδειξε απόλυτη ανεξαρτησία και δεν συμμορφώθηκε ποτέ με το ψέμα της ομάδας.

2. Η Θεωρία της Διαμόρφωσης Εντυπώσεων (1946)
Πριν από τα πειράματα συμμόρφωσης, ο Asch μελέτησε τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζουμε μια συνολική εικόνα για την προσωπικότητα ενός ανθρώπου. Ανακάλυψε ότι ο εγκέφαλος δεν προσθέτει απλώς χαρακτηριστικά το ένα δίπλα στο άλλο, αλλά προσπαθεί να δημιουργήσει μια ενιαία «μορφή» (Gestalt). Η έρευνα αυτή ανέδειξε δύο βασικά φαινόμενα:

Οι Κεντρικές Ιδιότητες (Central Traits)
Κάποια χαρακτηριστικά (όπως το δίπολο Θερμός / Ψυχρός) λειτουργούν ως πυρήνες. Αν μάθουμε ότι ένας άνθρωπος είναι «έξυπνος και θερμός», τον βλέπουμε εντελώς διαφορετικά από το αν μάθουμε ότι είναι «έξυπνος και ψυχρός». Η κεντρική ιδιότητα αλλάζει ριζικά το νόημα όλων των άλλων λέξεων.

Το Φαινόμενο της Πρώτης Εντύπωσης (Primacy Effect)
Οι πληροφορίες που λαμβάνουμε πρώτες χρονικά για έναν άνθρωπο έχουν πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα. Αν περιγράψουμε κάποιον ως «έξυπνο, εργατικό, ζηλιάρη», η εντύπωση είναι θετική. Αν αντιστρέψουμε τη σειρά («ζηλιάρης, εργατικός, έξυπνος»), η τελική εντύπωση είναι εξαιρετικά αρνητική.

3. Η Δυναμική των Κοινωνικών Ομάδων
Μέσα από τις παραλλαγές των πειραμάτων του, ο Asch απέδειξε ότι η κοινωνική πίεση δεν εξαρτάται από το μέγεθος ενός τεράστιου πλήθους. Διαπίστωσε ότι η συμμόρφωση φτάνει στο μέγιστο επίπεδό της όταν η αντίπαλη πλειοψηφία αποτελείται από μόλις 3 έως 4 άτομα. Από εκεί και πέρα, είτε είναι 4 είτε 15 οι άνθρωποι που διαφωνούν μαζί μας, η πίεση παραμένει σχεδόν η ίδια.

4. Μεταφορά (The Metaphor)
Πραγματοποίησε ψυχολογική έρευνα γύρω από τη γλώσσα και τις μεταφορές (1958), μελετώντας πώς οι άνθρωποι χρησιμοποιούν όρους των αισθήσεων για να περιγράψουν την προσωπικότητα (π.χ. «θερμός άνθρωπος», «σκληρός χαρακτήρας»), αποδεικνύοντας ότι αυτές οι νοητικές μεταφορές παρουσιάζουν κοινά μοτίβα σε διαφορετικούς πολιτισμούς.

Μηχανισμοί και Παράγοντες της Κοινωνικής Συμμόρφωσης
Οι μηχανισμοί συμμόρφωσης αποτελούν εργαλεία της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης, σχεδιασμένα να διαχειρίζονται το άγχος της κοινωνικής απομόνωσης και της γνωστικής ασυμφωνίας (της σύγκρουσης μεταξύ αυτού που βλέπουμε και αυτού που λένε οι άλλοι). Η ανάλυση των πειραμάτων του Asch αποκάλυψε πώς και γιατί το Εγώ λυγίζει μπροστά στο σύνολο.

Πληροφοριακή Κοινωνική Επιρροή (Informational Influence)
Η τάση του ατόμου να αποδέχεται τις πληροφορίες και τις κρίσεις της ομάδας ως έγκυρα στοιχεία για την πραγματικότητα. Ο μηχανισμός αυτός ενεργοποιείται κυρίως όταν το άτομο αισθάνεται ανασφάλεια για τις δικές του γνωστικές ικανότητες ή όταν η κατάσταση και το έργο παρουσιάζουν ασάφεια ή αυξημένη δυσκολία.

Στο πείραμα του Asch, η πληροφοριακή επιρροή υπήρξε η αιτία για τη «διαστρέβλωση της κρίσης»: ορισμένοι συμμετέχοντες πίστεψαν ειλικρινά ότι η ομάδα είχε δίκιο, σκεπτόμενοι ότι η δική τους όραση ή η γωνία θέασης ήταν ελαττωματική. Ο μηχανισμός αυτός είναι κυρίαρχος σε καταστάσεις κρίσης, όπου τα άτομα, μην γνωρίζοντας πώς να αντιδράσουν, θεωρούν ότι η μάζα γνωρίζει κάτι παραπάνω.

Κανονιστική Κοινωνική Επιρροή (Normative Influence)
Το υποκείμενο συμμορφώνεται με τις προσδοκίες, τους κανόνες και τις απαντήσεις της ομάδας, όχι επειδή πιστεύει ότι η ομάδα έχει δίκιο, αλλά προκειμένου να κερδίσει την αποδοχή και να αποφύγει την απόρριψη, τη γελοιοποίηση ή την περιθωριοποίηση.

Πρόκειται για μια αμυντική διεργασία του Εγώ απέναντι στο σήμα άγχους που προκαλεί η μοναχικότητα. Στα πειράματα του Asch, αυτός ήταν ο πιο συχνός μηχανισμός (διαστρέβλωση της συμπεριφοράς). Οι συμμετέχοντες έβλεπαν καθαρά τη σωστή γραμμή, αλλά δήλωναν ψέματα δημόσια για να μην διαφοροποιηθούν. Η κανονιστική επιρροή είναι ο θεμέλιος λίθος φαινομένων όπως η πίεση των συνομηλίκων (peer pressure) στην εφηβεία, οι ενδυματολογικές τάσεις και η ελκυστικότητα ή συνοχή μιας ομάδας. Ο Asch τόνιζε ότι το πείραμά του δεν απέδειξε μόνο τη συμμόρφωση, αλλά και την ανθρώπινη ανεξαρτησία, καθώς το 25% των συμμετεχόντων άντεξε την πίεση και αρνήθηκε να συμβιβαστεί με το ψέμα της ομάδας, παρά την έντονη εσωτερική δυσφορία.

Το Φαινόμενο του Συμμάχου (The Ally Effect ή Social Support)
Μια διεργασία που συντελείται όταν σπάει η μονολιθικότητα και η ομοφωνία της πλειοψηφίας. Όταν ο Asch έβαλε έναν από τους ηθοποιούς να διαφοροποιηθεί και να δίνει τη σωστή απάντηση, το ποσοστό συμμόρφωσης κατέρρευσε από το 32% στο μόλις 5%.

Η παρουσία μιας και μόνο εναλλακτικής φωνής μειώνει δραματικά το άγχος της απομόνωσης και δίνει στο άτομο το ψυχολογικό στήριγμα να εμπιστευτεί ξανά τη δική του κρίση. Το αξιοσημείωτο είναι ότι ο σύμμαχος λειτουργεί απελευθερωτικά ακόμη κι αν δίνει μια δεύτερη, εξίσου λανθασμένη απάντηση· το κλειδί για το Εγώ είναι ότι η ομάδα παύει να είναι ομόφωνη.

Δημόσια Συμμόρφωση έναντι Ιδιωτικής Αποδοχής (Compliance vs. Acceptance)
Μια εξαιρετικά σημαντική διάκριση που αναδείχθηκε μέσα από την παραλλαγή της ανωνυμίας της απάντησης. Όταν επετράπη στον εθελοντή να γράφει τις απαντήσεις του κρυφά σε ένα χαρτί χωρίς να τις ακούν οι άλλοι, η συμμόρφωση εξαφανίστηκε σχεδόν ολοκληρωτικά.

Δημόσια Συμμόρφωση (Compliance): Το άτομο αλλάζει τη συμπεριφορά του εξωτερικά για να εναρμονιστεί με την ομάδα, αλλά εσωτερικά συνεχίζει να διαφωνεί ριζικά.

Ιδιωτική Αποδοχή (Acceptance): Η κοινωνική πίεση είναι τόσο βαθιά, που το άτομο αλλάζει πραγματικά τις εσωτερικές του πεποιθήσεις, υιοθετώντας τη γνώμη της ομάδας ως δική του αλήθεια.

Πολιτισμική Εξάρτηση της Συμμόρφωσης (Cultural Moderation)
Η μεταγενέστερη διαπολιτισμική έρευνα (Bond & Smith, 1996) απέδειξε ότι ο μηχανισμός αυτός ρυθμίζεται έντονα από το πολιτισμικό πλαίσιο. Σε ατομικιστικές κοινωνίες (όπως των ΗΠΑ), η συμμόρφωση βιώνεται συχνά ως απώλεια της αυτονομίας. Αντίθετα, σε συλλογικές κοινωνίες (όπως της Ασίας), ο μηχανισμός λειτουργεί προσαρμοστικά και θετικά, ως ένδειξη κοινωνικής ωριμότητας, σεβασμού και επιθυμίας να διατηρηθεί η αρμονία της ομάδας.

Εργογραφία (Βιβλία και Μελέτες)

• Studies in the principles of judgments and attitudes: II. Determination of judgments by group and by ego standards (1940)
• The doctrine of suggestion, prestige and imitation in social psychology (1948)
• Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgments (1951)
• Social Psychology (1952)
• Opinions and Social Pressure (1595)
• Studies of independence and conformity: I. A minority of one against a unanimous majority (1956)
• The metaphor: a psychological inquiry (1958)
• A perspective on social psychology (1968)
• Gestalt theory and social psychology (1987)

Συνοψίζοντας

Ο Solomon Asch δεν υπήρξε απλώς ένας μεθοδικός πειραματιστής, αλλά ένας βαθιά ουμανιστής επιστήμονας που υπερασπίστηκε την πνευματική αυτονομία του ατόμου απέναντι στην τυφλή μάζα. Το έργο του απέδειξε ότι η κοινωνική συνύπαρξη δεν είναι ένα άθροισμα παθητικών συμβιβασμών, αλλά μια δυναμική διαδικασία όπου η προσωπική κρίση οφείλει να ισορροπεί με την ανάγκη για συλλογικότητα. Η κληρονομιά που άφησε πίσω του συνεχίζει να αποτελεί σημείο αναφοράς για την κατανόηση της ανθρώπινης φύσης, υπενθυμίζοντάς μας ότι ο άνθρωπος παραμένει ένας ενεργός αναζητητής νοήματος μέσα στο κοινωνικό του περιβάλλον.

Συνοψίζοντας τη θεμελιώδη φιλοσοφία του γύρω από την ανθρώπινη συμπεριφορά και την ανάγκη να εξετάζουμε τα κοινωνικά φαινόμενα ολιστικά, ο ίδιος είχε σημειώσει:

«Τα περισσότερα κοινωνικά πράγματα πρέπει να γίνουν κατανοητά στο πλαίσιο της περιβάλλουσας κατάστασής τους. Χάνουν το νόημά τους αν απομονωθούν».

Βιβλιογραφία

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία

Asch, S.E., 1951. Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgments. In: H. Guetzkow, ed. Groups, leadership and men; research in human relations. Pittsburgh, PA: Carnegie Press, pp. 177–190.

Asch, S.E., 1955. Opinions and social pressure. Scientific American, 193(5), pp. 31–35.

Asch, S.E., 1956. Studies of independence and conformity: I. A minority of one against a unanimous majority. Psychological Monographs: General and Applied, 70(9), pp. 1–70.

Bond, R. and Smith, P.B., 1996. Culture and conformity: A meta-analysis of studies using Asch's (1951, 1956) line judgment task. Psychological Bulletin, 119(1), pp. 111–137.

Ελληνική βιβλιογραφία

Παπαστάμου, Σ., 1989. Εισαγωγή στην Κοινωνική Ψυχολογία: Η Κοινωνική Επιρροή. Τόμος Α'. Αθήνα: Εκδόσεις Οδυσσέας.

THERAPY.PSYCHOLOGY - ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ONLINE ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ
Μια ολοκληρωμένη εμπειρία σύνδεσης Ειδικών Ψυχικής Υγείας και Θεραπευόμενων | Ξεκίνα εδώ το Θεραπευτικό ταξίδι σου...